Rudra & Shiva

Shivalingam found at Kalibangan site, dating back to 2600 BC
Shivalingam found at Kalibangan site, dating back to 2600 BC
Though in the present Hinduism a tradition is to think Rudra and Shiva as one and the same Gods, the fact is otherwise. From religious history of Hinduism, we can easily note that both the Gods are different and each representing the opposite religious traditions…i.e. Vedic and Non-Vedic.
Shiva is the highly worshiped deity in India, having its sacred temples in millions spread across the country. Not a single town or village will be found where Shiva shrine is absent. Shiva is worshiped in the temples or in open in his Lingam (Phallic) form. His consort Shakti (synonyms Parvati, Jagdamba, Amba etc.) too is worshiped in unified form with Shiva and also independently in her abundant temples across the country. Shiva-Shakti worship can be traced back to the Indus civilization where abundant proofs of Shiva worship have been found.
Lord Shiva in human form!
Lord Shiva in human form!
Most importantly the Shiva is a non-Vedic God, having no space in Vedic religion. Rather He is ridiculed as “Phallus God” (Shisnadeva) in Rig Veda. All non-Vedic elements can be seen in Shiva images such as serpent in the neck, wearing tiger skin, residing in the hills and cemeteries, driving bull, being hunter etc.
However Rudra is an independent God of Rig Veda among others. We find the following information on Rudra in Rig Veda and related literature.
a. Vedic Rudra is as handsome as the supreme Vedic God Indra, having golden complexion. He wears golden necklace and holds golden axe. He helps Vedic people in finding lost cattle.
b. In some Rig Vedic descriptions Rudra is said to be an older than oldest.
c. Rudra’s father is Prajapati. (Maitrayani Sanhita, 6:1-9). In a mythical story Rudra is said to have killed his father, Prajapati.
d. Main epithet of Rudra is “Agni” (Fire).
e. In Agnichayana (a kind of fire sacrifice) to keep the fire kindled, butter is constantly poured in the fire pit, while chanting “Shatarudriya” (Hymns addressed to Rudra) requesting him to immerse in the fire.
f. Rudra is not a single entity but is enumerated from 11 to 60 in different texts of Vedic literature. In this way Rudra represents a group of deities bearing same name. He also is often called the father of Maruts, another group of Vedic Gods.
g. Rudrasavarni, 12th Manu, is said to be son of the Rudra.
h. Taittiriya Samhita states that the sacrifice conducted in the favor of Rudra enriches the host like Indra.
i. There are only three verses dedicated to Rudra in Rig Veda. In a way Rudra was a minor god of the Vedic people.
j. Rudra is depicted as destroyer of humankind and animal in Rig Veda. (RV 2.33.10)
k. Dogs and Wolves are the pets of Rudra. (Atharva veda 11.2.2)
Looking at the above description and myths surrounding Vedic Rudra they nowhere match with the Shiva. Shiva was and is a supreme God for the Non-Vedic people. Shiva is ajanma, having no birth or father. Indeed Shiva is a concept of creation, preservation and destruction of the universe that is worshiped in phallic form. He has no son directly born to him, though kartikeya and Ganesha are associated with him as his sons in later times. Shiva’s mythical abode is mount Kailasa. None of the mythologies associated with him match with of the Rudra’s. Rather Shiva is called “Smarari”, destroyer of the fire sacrifices, while all Vedic rituals dedicated to Rudra are associated with fire sacrifices.
Shivalingam...Present!
Shivalingam…Present!
Moreover, unlike Rudra, Shiva is worshiped in phallic form. Bharatiy Sanskriti Kosh says in this regards,
“Shaiva religion’s some remnants are not found in the Vedic Rudra’s worship. The most important of it is Shiva is worshiped in phallic form. Phallic worship is practiced in the world from ancient times. Still why only Shiva is worshiped in phallic form? Vedic Rudra was frightful and destroyer whereas Shiva of the non-Aryans was creator and most benevolent. By the non-Aryan He was associated with the fertility and creativity of the land. To them Shiva was creator, preserver and destroyer of the universe. To symbolize his creative powers what else better emblem they could envision than phallic one? (Vol. 9, page 308-9)
From above it is clear that historically both the Gods were different. They represent entirely opposite religions. Yet Shiva was tried to associate with Rudra because it served a purpose of the Vedic people. Under the pretext ofRudrabhisheka (Consecration of Shiva by chanting Rudradhyaya, which originally is meant for fire sacrifice.) Vedic priests earn handsome fees even today.
However, both the gods represent different religions with independent characteristics and myths. Though it seems that Vedic and Non-Vedic religions had been assimilated to form the modern Hinduism, the fact remains that still both the distinct religious streams are flowing parallel to each other. There was no noble purpose behind unifying both the different gods but had selfish interests of the Vedic priests. Had it been out of assimilation of both the religions it would have been welcome step. But keeping independent existence of Vedic religion, hijacking the non-Vedic Gods in a deceitful manner is something that one must think of!

The storm on the sea of Galilee

Rembrandt ह्या डच चित्रकाराने १६३३ मध्ये काढलेले हे चित्र – “The storm on the sea of Galilee.” भर समुद्रात आलेले वादळ येशुने शांत केले व लोकांचा जीव वाचवला अश्या कथेवर आधारित हे चित्र होते. १९९० मध्ये अमेरीकेतील एका संग्रहालयातुन हे व अशी अजुन १०-१२ चित्र चोरी झाली ती आजतागयत मिळाली नाहीये. आजवरची सर्वात मोठी चोरी आहे म्हणे ही.
असो, त्या चित्राला बघुन एक कविता सुचली –
===============
तटतटून फुगले शिड,
नेई गलबत हाकारुन,
भणाण वाऱ्यासंगे त्वरेने
आले जलद भरुन

आले जलद भरुन,
दश दिशा अंधारुन
उठु लागती पर्वतप्राय
लाटा चोहीकडुन

लाटा चोहीकडुन,
उसळती,
लाटा चोहीकडुन
बुडविन नौका
म्हणतो सागर
एका इरेस पडुन

सागर इकडे
सागर तिकडे
खाली सागर
सागर वरती
घेरुन टाकी
उधाण भरती
दूरवरी ना
दिसते धरती

पुन्हा न दिसणे
अंगण – घर ते
क्षणा क्षणाला
आशा विरते
मृत्यु समोरी
जीवन हरते
आणि अचानक
कुणास स्मरते –

नौकेत अपुल्या
एक विभूति
लाडकी अपुली
म्हणे प्रभू ती
उडवुन खिल्ली
ज्यास नाडती
त्राहि म्हणूनी
हात जोडती

ऊभा राहीला
हासत हासत
अभय वचने
बोले प्रेषित
सोडुन द्या रे
दृष्टि दूषित
उजळुनी टाका
मने कलुषित

जन्म मृत्युचे
चक्र अटळ जरी
रात्री नंतर
येई दिवस तरी
मनी धरा रे
दृढ विश्वासा
येवोत संकटे
किती तुम्हांवरी

स्मरा पित्यासी
हाका गलबत
दुर किनारा
मिळेल अलबत
निधडी छाती
करी करामत
उधळुनी द्या हे
वादळ खलबत

ऊभा निश्चयी
दावित वाटा
जाइ गलबत
फोडुनी लाटा
शमले वादळ
बघता बघता
नियतीचाही अन्
झुकला काटा

– सौरभ वैशंपायन

शून्य महाभारत…

१९९१ सालची गोष्ट आहे. मी तेंव्हा औंध येथे राहत होतो. माझे एक प्रकाशक मित्र आणि मी एके सकाळी औंधमधीलच त्यांच्या एका मित्राला भेटायला त्यांच्या घरी गेलो होतो. त्यांच्या गप्पा चालू होत्या. त्यात माझा सहभाग काहीच नसल्याने हालचे निरिक्षण करत होतो. नजर भिंतीवरील क्यलेंडरवर पडली. त्यावर एक चित्र, अनेकदा आधीही पाहिलेले, कृष्ण गीता सांगतोय आणि अर्जून अत्यंत विनम्रतेने गुढग्यावर बसून ऐकतोय.
मी त्या चित्रात जरा गुंगून गेलो. क्षणात असे वाटले कि समजा महाभारत युद्धात कृष्ण जर कौरवांच्या बाजुला गेला असता तर? बरे, त्यात अशक्य काहीच नव्हते.

कृष्णाकडे मदत मागायला दुर्योधनही गेला होता आणि अर्जुनही. आधी कोण आले यावर निकाल न देता आधी कोणाला पाहिले यावर कृष्णाने आपली सेना आणि शस्त्र हाती न घेणारा कृष्ण यात निवड करायला अर्जुनाला सांगितले. पण आधी आला होता तो दुर्योधन. समजा पहिला प्रश्न दुर्योधनाला विचारला असता तर आणि त्याने कृष्णालाच मागून घेतले असते तर?

या कल्पनेने मला अनेक वर्ष झपाटले. शेवटी ९७-९८ मद्ध्ये कधीतरी ही कादंबरी प्रत्यक्ष लिहायला घेतली. तत्वज्ञान किती निसरडे आहे आणि गतकाळातील त्याच घटना याचे बाजू बदलताच संदर्भ कसे बदलतात आणि नवी गीताही कसा आकार घेऊ शकते याचे विदारक दर्शन मी अवघ्या शंभरेक पानांत केले. द्रोण, भिष्म आणि त्याहीपेक्षा महत्वाचे म्हणजे द्रौपदीची चिरवेदना अभिव्यक्त केली. नवी गीताही लिहिली. पांडवांचे कृष्णाने बदललेल्या भुमिकेवरचे जे बदललेले विचार आहेत ते मानवी तळाला ढवळून काढणारे आहेत.
मानवी जीवन आणि त्याकडे पहायचे आपले दृष्टीकोन हे स्थायी नसतात. क्षणभंगूर असतात. आपल्याला जे प्रिय वाटते ते प्रिय वाटायला लावलेही गेलेले असू शकते. शेवटी मानवी जीवन काय आहे?

विभ्रमांतील भ्रम आणि आपण तरीही किती उरफोड करत आपल्यालाच सत्य माहित आहे असा आव आनत असतो! जीवन त्यामुळेच विलक्षण आणि जगण्यायोगे बनून जाते…

शून्य महाभारत…

यातुनच मानवी कोलाहलाची अंतिम शुन्यता मी दाखवली आहे!

(नवीन आवृत्ती प्राजक्त प्रकाशनाने प्रकाशित केली आहे व तिला उत्तम प्रतिसाद मिळतो आहे. वाचकांच्या मेल्स आनंद देवून जातात. लोक विचार करत नाही, तळगर्भात जायचा प्रयत्न करत नाहीत हा समजही भ्रम या सदरात मोडतो!)

या वाटेवर, त्या वाटेवर

पारल्यातला दोन वर्षांचा निसर्ग सहवास संपवून आता जायचा दिवस जवळ येतोय,
इथल्या निसर्गाची आठवण निरंतर येत राहील.

प्राजक्ताची फुले सुगंधी

इथल्या वाटांवरची धुंदी

कधीच सरला इथला वावर

या वाटेवर या वाटेवर

धुळीत मस्ती करीती चिमण्या

डौलाने जणू फिरती राण्या

चालेल उद्याही खेळ बरोबर

या वाटेवर या वाटेवर

तारेवर झोके घेते मैना

मधूनच उडती राघू राना

मारून भरारी लांब दूरवर

या वाटेवर

आम्हाला सत्य का नको आहे?

ज्ञानाची रचना हे जगातील उपलब्ध ज्ञान समजावुन घेतल्याखेरीज होणार नाही. इंग्रजी ही ज्ञानभाषा बनली कारण प्राकृत, संस्कृत, अरबी, चीनी ते पार आपल्याल माहितही नसलेल्या भाषांतील उपलब्ध प्राचीन साहित्य, शिलालेख ईईई सर्व त्यांनी आपल्या भाषेत तर नेलेच पण त्यावर अभ्यासपुर्ण प्रस्तावना/विश्लेशने लिहिली. कथासरित्सागर असो कि गाथा सप्तशती, मीदोज ओफ़ गोल्ड हे अल मसुदीचे प्रवासवर्णन असो कि रिचर्ड बर्टनचे अरेबियन नाइट्स….अगणित उदाहरणे आहेत. त्याहीपेक्षा उत्खनने, पुराणवस्तुंचे संशोधन यात युरोपियनांनी आघाडी घेतली. नियाच्या Aurel Stein यांनी शोधलेल्या प्राकृत भाषेतील (ज्या पुरातन मराठीशी साधर्म्य दाखवतात) पाट्या असोत कि बुद्धिस्ट स्तूप…यातही त्यांनी आघाडीच घेतली. एका फ्रेंच तरुणाने अवेस्त्याचा फ्रेंचमद्ध्ये अनुवाद करण्यासाठी काय कष्ट उपसले हे पाहिले तर थक्क आणि नतमस्तक व्हायला होते. ते जाऊद्या, आपल्याच येथल्याच खरोष्टी आणि ब्राह्मी लिपीतील लेख शोधून ते वाचायला ब्रिटिशच आले होते. येथले मुखंड त्यात कामी आले नाही.
जिज्ञासा म्हणजे काय हे तर त्यातून दिसतेच पण आपल्याला आपली शरम का वाटायला हवे तेही यातून ठळक होते. आम्ही आमचे काही जतन करण्याचा प्रयत्न करणे तर दूर त्याचे वाटोळे कसे करता येईल हे पाहण्यात आम्ही धन्यता मानली. १८८३ साली प्रसिद्ध झालेले मल्हारराव होळकरांचे मराठी चरित्र मला टोरोंटो विद्यापिठाच्या वेबसाईटवर डिजिटल स्वरुपात मिळाले….भारतात नाही. आम्ही फक्त पुरातनाचा गवगवा करण्यात धन्यता मानली. बोगसपणा करत “आमचे वेद किती पुरातन आहेत आणि राम किती जुना…” याच्या छातीफोड गप्पा हाणण्यात धन्यता मानली. प्रसंगी खोटेपणा व फोर्जरीचाही वारेमाप उपयोग केला. सिंधू संस्कृतीच्या मुद्रांतही अशीच फोर्जरी करुन जगभर लाज घालवली. वैदिक विमानांचे लाज काढणारे प्रकरण तर अगदीच अलीकडचे.
कशाला हे? आम्हाला सत्य का नको आहे? आम्हाला ज्ञान का नको आहे? आम्हाला जागतिक ज्ञानावर कुरघोडी करायची असेल तर आमच्या ज्ञानाच्या कक्षा वाढवायला हव्यात हे का समजत नाही? आम्ही डिजिटल ईंडियाच्या नव्या थापा सुरू केल्या आहेत…पण आम्ही त्यात ०.१% सुद्धा पुढे सरकलो नाहीत हे वास्तव काय सांगते? कोठे मेलीत आमची विद्यापीठे आणि कोठे डुबल्यात त्यांच्या कोट्यावधीच्या ग्रांटी? टुकार गमजा मारत जगणारी गांडुळे फेसबुकापुरत्या डरकाळ्या फोडतात, एवढीच आमच्या जगण्याची फलश्रुती आहे कि काय?
भिकारचोट रिकामटेकडेपणा भारतात किती आहे ते व्यस्त आणि व्यस्त असलेल्या व्हाट्सप ते फेबुवरुन दिसतेच. हे लोक त्याच इंटरनेटचा उपयोग आहे त्या ज्ञानासाठी किती करतात हा प्रश्न विचारला तर उद्वेगजनक उत्तर मिळेल. पण प्रश्नच विचारायचे आम्ही विसरून गेलोत. आणि आमच्याकडे सारीच उत्तरे आहेत या शेखचिल्ली स्वप्नांत दंग राहत थोडा तरी अभ्यास करायला पाहिजे याची जाण घालवून बसलोत.
आमचे सारे काही असे आहे…म्हणून काहीच नाही. गतकाळातल्या गमजा थापा मारून टिकत नाहित. आणि अशा लोकांना भविष्यकाळ काय असणार?

अमेरिकन व्हॉटसअॅपला पर्याय भारतीय जिओ चॅट

जिओ चॅटचा लोगो

व्हॉटसअॅप अॅप इन्स्टॉल केलेले नसेल असा स्मार्टफोन विरळाचं. जवळपास सगळ्या स्मार्टफोनवर हे अॅप आढळून येईल. या अॅपची लोकप्रियता आजही कायम आहे. त्याच्या स्पर्धेत इतरही काही वुई चॅट,…

पुढे अधिक वाचा… >>

Bhishma Nirvan Cont. …

Let us examine Krishna’s statement.
1. Neither Bhishma nor Yudhishthir nor anyone else from many others gathered around Bhishma asked Krishna to state how many days of Bhishma’s life remained. Why ask? They all knew! Bheeshma being a Dnyani, must have known on the day he fell down itself, how many days remained till start of Uttarayan.
2. On the tenth war day also, the subject of ‘days to Uttarayan’ was not raised by anyone from among all the assembled Kourava-Pandavas or all Rajas or rishi-munis. All knew it with reasonable accuracy.
3. When Vyasa asked Yudhishthir to meet Bhishma to learn Rajadharma he didn’t mention days still available but had invoked a sense of urgency, by his advice to do so ‘before Bheeshma ends his life’.
4. ‘56 days still balance’ on this day of visit therefore appears very doubtful.
5. I have carefully read the text of the shloka. Although I don’t claim deep knowledge of Sanskrit, I believe the shloka does not rule out a simple interpretation that ‘56 days remaining’ were from the event of the fall of Bheeshma, not from the day of this conversation. The text does not say ‘शेषं’ from when unambiguously.
6. On the other hand, 56 total days on deathbed would mean 57 nights, counting the night of Bhishma’s fall, till the morning of first day of uttarayana. Compare this with what Bheeshma said just before dying, ‘he spent 58 extremely painful nights’. The matching is far too perfect to ignore!
7. In my opinion it calls for only one conclusion. Krishna and Bhishma are saying the same thing! 57 or 58 nights on deathbed. There is no contradiction. (Bhishma may have spent one extra day to be sure that Uttarayana had really started.)
Remaining references 121 to 130.
These references pinpoint some events during the conversation between Bhishma and Yudhishthir in Shanti and Anushasan Parva. Mention is made of Yudhishthira returning at end of first and second day and of his going to Bhisma on the second day. No other breaks at end of day are highlighted. Did he visit only on 2 or 3 days? The possibility cannot be ruled out. After the end of the dialogue, Bhishma asks Yudhishthira to go back to Hastinapur and return when Uttarayan occurs. Ref 129 describes Yudhishthira returning with many others to Hastinapur. How many days were actually spent in this dialogue? There is no way to establish.
After Yudhishthira’s return, under Ref. 130, there is again mention of Abhishek to Yudhishthira, payment of compensation to war victims, admin. appointments etc and spending 50 days in the town before realizing that the time to visit Bhishma had arrived. Had Yudhishthira not taken care of all these matters much earlier, immediately after returning from Ganga and entering Hastinapur? This description and mention of 50 days therefore is clearly an interpolation.
On the other hand, in (Ref. 127), in Shanti-GP 302 – 4, more or less at the end of Shantiparva, Yudhishthir specifically told Bhishma ‘your days while in dakshinayana are almost over.’ Shri. Oak quotes this reference and then, without batting an eyelid, says ‘This then is the reference made on 52nd day before Bhishma Nirvana’. Really? I am tempted to say, ‘You must be joking!’
One can clearly see that the various references and days mentioned or estimated are repetitive, meandering and confusing. The subject matter covered in Yudhishthir – Bhishma dialogue in Shanti and Anushasan Parvas is so enormous that, if it is assumed to have been physically recited and explained by Bhishma to Yudhishthira, it could take a very large number of days! A definitive time line of events between end of war and Bhishma’s death can not be built based on these various references. It could stretch to even 200 days if one wants! (10 days till funerals, travel to Ganga and jalanjali + 30 at ganga + 15 in Hastinapur for corronation etc. before visit to Bhishma, then say 90 days for the full Bhishma-Yudhishthira dialogue + 50 days after returning, at Hastinapur).
I will state my conclusions in the next post.

हेही नसे थोडके !!

अखेर… गेल्या बुधवारी मतदान पार पडलं. आपलं कर्तव्य उरकून मतदारराजा पाच वर्षांसाठी पुन्हा निद्रावस्थेत जायला मोकळा झाला. निवडणुकीच्या वातावरणात प्रचाराच्या नावावर एकमेकांवर केली जाणारी गरळफेक कमी झाली. भाषणातले मुद्दे ऐकून बुद्धिमत्तेची कीव यावी, अशी व्यासंगाची उधळण केली जात होती, रेडिओवर आचरट प्रचारगीतं न वाजता आता साधी नेहमीची गाणी वाजू लागली. गाड्या भरभरून राज्यभर चालणारी पैशांची ‘कोटीच्या कोटी उड्डाणे’ थांबली. त्यानंतर सगळ्यांनाच वेध लागले ते ‘नवा मुख्यमंत्री कोण होणार’ याचे… खरं तर सर्वसामान्य माणसाला याची पक्की खात्री असते, की कोणी का होईना; यामुळे आपल्या आयुष्यात काडीचाही फरक पडणार नाहीये. तसंच लळत-लोंबकळत लोकलचा प्रवास, मुलांच्या शाळा, डोनेशन्स, भाज्यांचे-जीवनावश्यक वस्तूंचे वाढते भाव, महिन्याच्या शेवटी कोलमडलेलं घरखर्चाचं अंदाजपत्रक, असुरक्षित आयुष्य, प्रत्येक पातळीवर कुरतडणारा भ्रष्टाचार, असुरक्षित आयुष्य, काही मिटून टाकलेली स्वप्नं आणि दडपून टाकलेल्या इच्छा…!! एवढ्या कलकलाटातून दिवस आला कधी, गेला कधी, कळतसुद्धा नाही. अशा एकुणातच जगण्याचीच हाय खाल्लेल्या परिस्थितीत आपण सगळे जगतो आहोत.…पण अशा वातावरणातसुद्धा काही बातम्या किती छान झुळूक घेऊन येतात. गेल्या काही दिवसांतल्या भडक प्रचारकी गदारोळात आपण अंमळ दुर्लक्षच केलंय त्या बातमीकडे. भारताच्या कैलाश सत्यार्थी आणि पाकिस्तानच्या मलाला युसूफझाई यांना शांततेचा नोबेल पुरस्कार घोषित झाला.
कोण आहेत हे कैलाश सत्यार्थी? म्हणून इंटरनेटवर शोध घेतला आणि त्यांच्या कार्याबद्दल वाचून थक्क व्हायला झालं. बालकामगारांच्या पुनर्वसनासाठी १९८० पासून हा माणूस अथक परिश्रम करतोय. हा प्रश्न सामान्य प्रश्न न राहता मानव कल्याण (human rights) अंतर्गत धसास लावला जावा, यासाठी झटतो आहे. मुलांच्या उज्ज्वल भवितव्यासाठी, त्यांना शिक्षणापासून वंचित राहावं लागू नये म्हणून नाना उपाय योजतो आहे. इतकंच नाही, तर आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठावर या विषयाची ज्योत तेवती ठेवतो आहे. वेळप्रसंगी स्वतः अंगावर हल्ले झेलून त्यांनी आतापर्यंत किती मुलांचं पुनर्वसन केलंय ठाऊक आहे?? तब्बल ७८,५०० हून अधिक! नतमस्तक व्हायचं आपण हे सगळं वाचून फक्त. आणि मलालाबद्दल तर काय बोलावं… माझ्या धाकट्या बहिणीच्या वयाची असेल ती फार फार तर. खरं तर तिच्याहूनही लहानच आहे ती. वयाच्या १७व्या वर्षी नोबेल पुरस्काराची सर्वात कमी वयाची मानकरी होण्याचा मान पटकावलाय तिने. एवढ्याशा आयुष्यात तिने जे काही करून ठेवलंय ते केवळ ‘अशक्य’, ‘दुर्दम्य’, ‘अचाट’ या विशेषणांमध्ये बांधून घालता नाही यायचं आपल्याला.
पाकिस्तानात राहून, सगळ्या जिवावरच्या आपत्तींना तोंड देऊन एक लहानगी मुलगी आपल्या आसपासच्या मुलींना आपल्या बरोबरीने शिक्षित करण्याचा चंग बांधते. स्वात खो-यात जेव्हा तालिबान्यांनी मुलींनी शाळेत जाता कामा नये, असा फतवा काढला, मुलींच्या शाळा जबरदस्तीने बंद करायला सुरुवात केली, त्या वेळेस या विकृत धर्मांध वादळात अनेक मोठाले वृक्ष कोलमडून गेले, त्यांनी शरणागती पत्करली; पण ‘मलाला’ नावाचं हे छोटंसं लव्हाळं मात्र आपल्या मुळांशी घट्ट राहून झगडत राहिलं. तालिबान्यांच्या गोळ्या झेलूनसुद्धा संघर्ष करत राहिलं. आदर आणि कौतुक यांखेरीज काय येणार मनात!! खरंच पात्रता नाही आपली आणखी काही बोलायची. मी विचार करत होते; काही जणांची आयुष्य अशी झळाळून निघतात, आणि काही जण रोजच्या अंधाराच्या गर्तेत चाचपडत राहतात, असं का? कैलाशजी आणि मलाला त्यांनी केलेल्या कामाच्या आनंदात त्यांची मनःशांती शोधत असतील कदाचित! काट्याकुट्यांचं असेल कदाचित, पण त्यांचं आयुष्य ख-या अर्थाने समाधानाचं आहे. आधुनिक युगातले संतच म्हटलं पाहिजे यांना. स्वतःवरचा आणि आपल्या कामावरचा संपूर्ण विश्वास किती सुंदर समतोल देत असतो यांना. आणि आपण? किती कोतं करून घेतो आपण आपलंच जगणं! 
परवा ‘डॉ. प्रकाश बाबा आमटे-द रिअल हीरो’ नावाचा नितांतसुंदर चित्रपट पाहताना हेच परत परत जाणवत होतं. डॉ. प्रकाश आणि साधनाताई, त्यांचं आयुष्य चहुबाजूंनी येऊन भिडतं आपल्याला. साधेपणातलं सौंदर्य आणि वास्तवाची भीषणता एकाच वेळेस अंगावर येते अक्षरशः! ‘प्रकाशवाटा’तले प्रसंग नाना आणि सोनालीताई जिवंत करतात, आणि आपले डोळे सतत एका अनामिक आनंदाने आणि अभिमानाने भरून येत राहतात…
ही डोळे भरून येण्याची संवेदनशीलता तरी आपल्यात शिल्लक आहे, हेही नसे थोडके..!! ही संवेदनशीलताच न जाणो, आपल्यालाही कधीतरी आपली जबाबदारी उचलायला शिकवेल, केवळ स्वतःकडे पाहायला शिकवणा-या मध्यमवर्गीय रडगाण्यातून बाहेर काढील, या महापुरुषांच्या महाकार्यात खारीचा वाटा उचलण्याचं बळ देईल! आणि कोण जाणे, अशा अनेक लहान लहान खारोटल्या एकत्र आल्या तर नव्या सुंदर समाजाकडे जाणारा एखादा भव्य सेतू उभा राहीलही… कोणी सांगावं!!!

– स्पृहा

सनसनी खेज खबर : मिष्टर ब्लॉगर का पर्दाफाश!!

आमच्या ब्लॉगला बक्षीस मिळाल्याच्या बातमीकडे पाहून ओबामांनी नाक मुरडल्याची बातमी ‘न्यूयॉर्क टाइम्स’ ने न छापल्याने आम्हाला कळली. तसेच बुर्कीना फासो येथील मेंढी-बकरी उत्पादन, नियोजन आणि संवर्धन मंडळाने ब्लॉगचा निषेध केल्याची बातमी आमच्या नजरेतून सुटली नाही. या विरोधी आवाजांचे प्रतिनिधित्व म्हणून आम्ही सैतानाचा वकील होऊन आमचीच मुलाखत घ्यायची ठरवली. इथे आम्ही कोणताही मुलाहिजा न राखता आमच्यावर रोखठोक शब्दात टीका केली.

सैतानाचा वकील : तुमच्या ब्लॉगवर अनेक विषयांवरचे लेख दिसतात. वाट्टेल त्या विषयावर बोलण्याचा अधिकार तुम्हाला कुणी दिला?
आम्ही : याचं उत्तर मिळवण्यासाठी आपल्याला सुरुवातीपासून सुरुवात करावी लागेल. म्हणजे आमचा जन्म झाला तेव्हा आम्ही सुईणबाईंना “रडून दाखवायला हा काय रोशन तनेजाचा क्लास आहे का? उगीच आम्हाला उलटं-पालटं करण्याच्या भानगडीत पडलात तर याद राखा!” असं सांगून झीट आणली होती. पुढे बालवाडीत प्रवेश घेताना मुख्याध्यापिका बाईंनी दोनचा पाढा म्हणायला सांगितल्यावर आम्ही “पाढ्याचं नंतर बघू, आधी तुमचं बी. एड.चं सर्टिफिकेट दाखवा!” असं बाणेदार उत्तर दिलं होतं. आजही आम्ही इराण प्रश्नावर ओबामांना, युक्रेनवर पुतिनला आणि कोणत्याही विषयावर मोदींना सल्ले देतच असतो. जे गहन प्रश्न अनेक मुत्सद्द्यांना वर्षानुवर्षे वाटाघाटी करूनही सोडवता येत नाहीत ते आम्ही चहाला उकळी यायच्या आत सोडवतो यावरून आमची प्रतिभा लक्षात यावी. आणि यामागचं कारण जिथे आमचा जन्म झाला ते स्थान आहे. म्हणजे थोडक्यात सांगायचं तर..

सै. व. : टू लेट
आम्ही : टोमणे मारू नका, आमच्या विचारशृंखलेत व्यत्यय येतो. तर आमचा जन्म सर्व भारताचं भूषण असलेल्या पुण्यनगरीत (इथे एका नटाची आठवण झाल्यास तो अपघात नाही. त्या नटाचा अभिनय आणि पुण्यनगरीची आजची अवस्था दोन्हीही दारुण आहेत.) झाल्यामुळे कोणत्याही विषयावर बोलायचाच नव्हे तर चर्चा करण्याचा, लेख आणि खरमरीत प्रतिसाद लिहिण्याचा अधिकार आम्हाला
जन्मापासूनच मिळालेला आहे.

सै. व. : तुम्ही आत्मकेंद्रित आहात असं काहींचं किंवा बऱ्याच लोकांचं, रादर सगळ्यांचंच मत आहे.
आम्ही : मतांकडे लक्ष द्यायला मी काही राजकारणी नाही (“अहाहा!”, “आई ग्ग!”, “जियो!”, “क्या बात है!”, “तोडलंस मित्रा!”, “फुटलो!”, “टांगा पलटी, घोडे फरार!” इ. इ.).

माझ्या ब्लॉगवर माझे विचार मांडण्याचा मला पूर्ण हक्क आहे. माझ्या मते मला हे स्वातंत्र्य घटनेनेच दिलेलं आहे. माझ्या ब्लॉगवर माझे विचार, माझे छंद, माझ्या आवडीनिवडी, माझी आवडती पुस्तकं, माझे आवडते चित्रपट, मला आवडणारं संगीत, माझे आवडते कलाकार, मला आवडणाऱ्या विचारधारा, माझ्या आवडीचं तत्त्वज्ञान हे सगळं नसेल तर काय शाहीद कपूरची आवडती रेसिपी असणार? बरं, प्रश्न काय होता?

सै. व. : त्याची गरज नाही. उत्तर मिळालं. पण तुमच्या अश्या वागण्यामुळे लोक दुखावले जातात असं वाटत नाही का?
आम्ही : या प्रश्नाचं उत्तर अनेक रीतीने देता येईल. उदा. आंतरजालावरचं एका सुरेख कोट घ्यावं, त्याला सूर्यास्त, समुद्र, जंगल अशा पार्श्वभूमीवर टाकावं. कोट जितकं जास्त मोघम तितकं चांगलं. उदा. हे कोट बघा.

या कोटचं वैशिष्ट्य असं की जगातल्या प्रत्येक माणसाला ‘हे आपल्याला किती फिट्ट बसतंय नै?’ असं वाटत राहतं. आणि इथवर येईस्तोवर प्रश्न काय होता हे विसरून गेलात की नै? असंच दुसरं एक वाक्य म्हणजे ‘तुम्ही खूप सोसलंय आजपर्यंत’.

सै. व. : हल्ली तुमचे लेख वर्तमानपत्रे, मासिके इ. ठिकाणी छापून येत आहेत, याबद्दल तुम्हाला काय वाटतं?
आम्ही : यात काही विशेष आहे असं आम्हाला वाटत नाही. अर्थात असं वाटण्याआधी आम्ही लेखाच्या पन्नास प्रती मागवतो. त्यातली एक फ्रेम करून घरात लावतो, बाकीच्या शेजारीपाजारी वाटतो. लेख पीडीएफपासून ते जेपेगपर्यंत सगळ्या फॉरम्याटमध्ये सेव्ह करून आमच्या सगळ्या कॉन्टॅक्टना पाठवतो, पिंटरेस्टपासून ट्वीटरपर्यंत सगळीकडे शेअर करतो. दोन तासांनी “लेख वाचला का?” म्हणून इ-मेल करतो. एका तासाने ईमेल पाहिली का असं व्हॉट्सअ‍ॅप करतो. त्याला उत्तर नाही आलं तर फोन करतो. किंवा जवळ असेल तर घरी जाऊन येतो. मग लोक आम्हाला टाळू लागतात, आम्हाला पाहून रस्ता बदलतात. मग आम्हाला (तात्पुरती) विरक्ती येते. मग आम्ही (तात्पुरतं) थांबतो.

सै. व. : हे थोडं किंवा फारच अग्रेसिव्ह आहे असं वाटत नाही का?
आम्ही : हे तुम्हाला कळेल अशा भाषेत सांगितलं म्हणून तसं वाटतंय. त्याऐवजी ‘असर्टीव्ह माकेटिंग विद प्रोअ‍ॅक्टिव्ह अप्रोच : अ पॅराडाइम शिफ्ट’ असं नाव देऊन, ‘पॉलिसी ड्रिव्हन नेटवर्किंग’, ‘सिनर्जी बेस्ड ऑन एम्पथी’,  अशा शब्दांची पेरणी करून, सरळ रेषेत बसवलेल्या ३२ पैकी २८ दात दाखविणाऱ्या मॉडेल्सच्या चित्रांबरोबर छापलेलं पॅम्फ्लेट तुम्हाला पाठवलं असतं तर हजारो रुपडे भरून झकत प्रवेश घेतला असतात. आम्हीही घेतला. हे ज्ञानकण आम्हाला आयआयपीएमच्या बरुआ सरांनी ‘माकेटिंग : अ वे ऑफ लाईफ’ हा कोर्स शिकवताना दिले. आता आयआयपीएमचं दिवाळं वाजल्यानंतर – आय मीन रिस्ट्रक्चरिंग झाल्यानंतर – ते जगभर फिरत असतात. लास वेगासपासून टोक्योपर्यंत सगळीकडे वाइन पीत ‘सिनर्जी बेस्ड असर्टीव्ह माकेटिंग’ करतानाचे फोटो ते अधनंमधनं टाकत असतात, आम्ही भक्तिभावाने लाइक करतो. पुलंनी म्हटल्याप्रमाणे ‘गुरुशिवाय कोण वाट लावणार?’

सै. व. : तुम्ही ब्लॉग का लिहिता?

आम्ही : कोट डालने का टाईम आ गया! सब चीज टाईम टू टाईम होनी चाहिये.

सै. व. : हे पहा मिष्टर ब्लॉगर, तुम्ही उत्तर टाळत आहात. आन्सर मी, मिष्टर ब्लॉगर!! व्हाय आय यु रनिंग फ्रॉम द ट्रुथ? द वर्ल्ड इज वेटींग फॉर युअर आन्सर!! यू कॅनॉट हाइड, मिष्टर ब्लॉगर!! आन्सर मी, मिष्टर ब्लॉगर!!
आम्ही : हे अचानक काय झालं तुम्हाला?
सै. व. : सॉरी, मधूनमधून अर्नब अंगात येतो. बरं, शेवटचे काही विचार? थोडक्यात बरं का..
आम्ही : शेवटचे म्हणजे ?? अहो, असं भलतंसलतं बोलू नका. तर आजच्या धकाधकीच्या जीवनात चहू बाजूंनी होणाऱ्या संवेदनांच्या किरमिजी कोंडमाऱ्याला यशस्वीपणे सामोरं जायचं असेल तर त्या संवेदनांच्या जांभळ्या आयामांची परिवर्तने लक्षात घ्यायला हवीत. आणि ही बर्गंडी परिवर्तने कुठे दिसतात? हिरव्या पानावरच्या दवबिंदूत, मग त्या पानाच्या घेतलेल्या २७ फोटोंमध्ये, त्या फोटोंना आलेल्या १६७ लाइक्समध्ये.  तर फोरस्क़्वेअरपासून उबरपर्यंतच्या या आधुनिकतेच्या संक्षेपणाला, विक्षेपणाला, प्रक्षेपणाला आणि नुसत्याच क्षेपणाला मराठी माणूस ग्रहणक्षम, संवेदनक्षम, कार्यक्षम आणि सक्षम आहे का हा आजचा धगधगता, ज्वलंत, ज्वालाग्राही आणि पेटता प्रश्न आहे.

सै. व. : ‘थोडक्यात’ या साध्या शब्दात न कळण्यासारखं काय आहे? असो, धन्यवाद.

—-

आजच्या ‘सकाळ टाइम्स’मध्ये आमची मुलाखत आली आहे.

आणि आजच्या ‘मी मराठी लाइव्ह’मध्ये एक लेख आला आहे.

वरच्या लिंका चालत नसतील तर प्रतिसादात इ-मेल द्यावा, मी पीडीएफ पाठवतो. किंवा पुण्यात असलात तर पत्ता द्या, पोस्टाने पाठवतो. किंवा वाचण्याचा वेळ नसेल तर घरी येऊन वाचून दाखवतो. किंवा घरी वेळ नसेल तर ऑफिसचा पत्ता द्या, तिथे येऊन वाचून दाखवतो. किंवा व्हिडिओ ब्लॉग करतो. किंवा पॉडकास्ट करतो. किंवा स्नॅपचॅटवर पाठवतो.

‘सिनर्जी बेस्ड असर्टीव्ह माकेटिंग’!
‘अपने पैरों पे खडा हो जा, तेजा! हो जा!’

निरोप

निरोप…., ही गोष्टच संमिश्र भावभावनांनी ओथंबलेली असते.
आपल्या प्रिय जनांचा निरोप घेताना होणारी घालमेल, गावचा निरोप घेताना तो पार,
वड-पिंपळ, वळणा-वळणाचा रस्ता, स्वर्गरोहणासाठी असल्या सारख्या रामेश्वराच्या पायर्‍या,
खळाळणारे ओहळ, खेळवणारं मंदीर, भावईचा तलाव, आणि कुडाळचा स्टॅँडही. या सगळ्यानीच
केव्हाना केव्हा मन हेलावून टाकलं आहे. पण पुढे जाताना या सर्वांचाच कधीना कधी
निरोप हा घ्यावाच लागतो. असे

जनांचा राम जनांचाच रहावा…

वाल्मिकी रामायणातील रामकथा काल्पनिक आहे कि राम एक ऐतिहासिक पुरुष होता याबद्दल संशोधकांत अनेक मतभेद आहेत. राम ऐतिहासिक व्यक्ती मानून तो नेमका कधी झाला यावरही पुष्कळ संशोधन करण्याचे प्रयत्न झाले आहेत. रामायणातील ग्रह-नक्षत्रस्थितीनुसार प. वि. वर्तकांनी रामजन्माची तारिख इसपू ४ डिसेंबर ७३२३ अशी काढली होती. कोणताही अभ्यासक रामाचा काळ, त्याला ऐतिहासिक पुरुष मानले तरी इसपू १२०० च्या पलिकडे नेत नाहीत. भारतीय पुरातत्ववेत्ते एच. डी. सांकलिया हे रामायणकाळाला इसपू चवथ्या शतकापार नेत नाहीत. पण अलीकडेच इंस्टिट्यूट ओफ सायंटिफ़िक रिसर्च ओन वेदाज या संस्थेने प्ल्यनेटोरियम संगणक प्रणाली वापरत रामाचा जन्म इसपू १० जानेवारी ५११४ रोजी झाल्याचा दावा केला आहे. हे विधान शास्त्रीय वाटत असल्याने, संगणक-प्रणालीवर आधारित असल्याने रामकाळ पुरातन आहे असे सिद्ध झालेच आहे असे समजून “वैदिक” आनंद वाढला असल्यास आश्चर्य नाही. पण हे “संशोधन” प्रसिद्ध होताच वैदिक गोटातुनच वैदिक ज्योतिषवेत्ते श्री. नर्तक गोपाळ देवी दासी यांनी रामायणातीलच ग्रह-नक्षत्र पुराव्यांवरूनच १० जानेवारी ही तारिख चुकीची आहे असे दाखवून देत  संगणक प्रणालीत काहीतरी विसंगती आहे असे प्रतिपादन केले आहे. म्हणजे रामायणातील एकाच उल्लेखावरून केली गेलेली गणिते वेगवेगळे निष्कर्श देतात हे कसे याचे उत्तर मिळत नाही.

असो. भारतात काही मंडळींना आपला इतिहास पुरातनातील पुरातन ठरवायचा आटोकाट प्रयत्न करण्याची हौस आहे. पुरातत्ववेत्त्यांच्या उत्तर प्रदेशातील विविध उत्खननांतून जे नागरी जीवनाचे पुरावे मिळतात ते इसपू २००० च्या पलिकडे जात नाहित हे प्रथम लक्षात घेतले पाहिजे. इसपू २००० ते इसपू १७५० या काळात पर्जन्यमान कमी झाल्याने सिंधू खो-यातील काही लोकांनी गंगेच्या खो-यात स्थलांतरे करत नागर संस्कृतीचा पाया घातला, तत्पुर्वी हा भाग ग्रामीण संस्कृतीचा होता हेही आता विविध उत्खननांतून सिद्ध झाले आहे. बी. बी. लाल यांनी केलेली उत्खनने त्यासाठी अभ्यासयोग्य आहेत. रामायणातील संस्कृती ही नागर व वन्य अशी मिश्र संस्कृती असल्याने ती इसपू २००० पुर्वीची नाही असे स्पष्ट म्हणता येते. तरीही आपण या तारखेच्या दाव्याचा रामायणातीलच प्रमाणांच्या आधारावर पुनरावलोकन करु.

पहिली अत्यंत महत्वाची बाब म्हणजे आता जे वाल्मिकी रामायण आपल्यासमोर आहे त्यातील बालकांड व उत्तरकांड हे प्रक्षिप्त आहे असे बव्हंशी विद्वानांनी मान्य केले आहे. यातील रामाचे दैवतीकरण, जे अन्य कांडांत आढळत नाही ते या दोन्ही कांडांत असून भाषाशैलीही वेगळी आहे. शिवाय रामायणाचे अखेरचे संस्करण इसवी सनाच्या चवथ्या शतकात झाले अशीही विद्वमान्यता आहे.

रामाचा जन्म पुनर्वसू नक्षत्रावर पाच ग्रह उच्चीचे असतांना चैत्र शुद्ध नवमीच्या दिवशी माध्यान्ही झाला असे प्रक्षिप्त व उत्तरकालीन रचना असलेल्या बालकांडात नमूद आहे. जानेवारी महिन्यात चैत्र येवू शकत नाही हे उघड आहे. म्हणजेच प्रक्षिप्त असलेल्या बालकांडातील एक तर तिथीच चुकीची आहे किंवा १० जानेवारी ५११४ ही तारिख तरी समूळ चुकीची आहे. म्हणजे, तिथी बरोबर असेल तर १० जानेवारी ही तारिख येणार नाही आणि तिथीच चुकीची असेल तर, कितीही काटेकोर असले तरी, संगणकीय उत्तरांना अर्थच राहणार नाही. ही गफलत आधी विचारात घ्यायला हवी आणि म्हणूनच वैदिक ज्योतिषीही ही तारीख मान्य करत नाहीत.

दुसरे म्हणजे ग्रहांची समस्या. भारतियांनी राशी व ग्रह हे ग्रीकांकडून घेतले. वेदांमद्ध्ये ग्रहांचा निर्देश नाही. वैदिक साहित्यात नाक्षत्र कालगणना आहे. ग्रहाधारित पंचांग प्रथम “यवनजातक” या अनुवादित पुस्तकातून प्रथम आपल्याकडे आले ते इसवी सनाच्या दुस-या शतकात. रामायणातीत तिथी ही ग्रह-नक्षत्राधारित आहे. भारतियांना ग्रह-राशीच इसवी सनापुर्वी माहित नव्हत्या तर “पाच ग्रह उच्चस्थानी असता…” हा उल्लेखच उत्तरकालीन आहे, ग्रीकांशी संपर्क आल्यानंतरचा आहे हे स्पष्ट होते. म्हणजेच ही तिथी “बनवण्यात” आली असून ती मुळात वाल्मिकीची नाही. बनावट तिथीवरून शोधलेली कोणतीही प्रमाणे बनावटच असणार हे उघड आहे.

याशिवायचे महत्वाचे प्रमाण म्हणजे रामायण व पुराणेही राम हा त्रेतायुगाच्या उत्तरार्धात झाला असे म्हणतात. सत्ययुगानंतर त्रेतायुग येते. त्रेतायुगाचा उत्तरार्ध धरला तरी हा काळ ८ लाख ६९ हजार वर्षे इतका जुना येतो. या काळात पृथ्वीवर माणुसच कोठे होता? युगसंकल्पना मोहक असली तरी भ्रामक ठरते ती यामुळेच.

आता आपण रामसेतुकडे वळू. रामेश्वरम पासून श्रीलंकेला जोडणारा तरंगत्या पाषाणांचा पूल वानरसेनेने बांधला अशी एक श्रद्धा आहे. श्रद्धेचे वास्तवाशी काही घेणेदेणे असतेच असे नाही. हा वालुकाष्मांनी बनलेला पुल मानव निर्मित नाही. मानारच्या उथळ सामुद्रधुनीतुन जाणारी ही रांग एके काळी श्रीलंका भारतीय उपखंडाशी जोडला होता असे दर्शवते. नासानेसुद्धा २००२ साली हा पट्टा नैसर्गिक आहे, मानवनिर्मित नाही असेच म्हटले होते. कार्बन डेटींगनुसार या सेतूचे वय साडेसतरा लाख वर्ष इतके जुने येते. रामसेनेनेच सेतू बांधला हे म्हणने मग जसे अतार्किक ठरते तसेच रामकाळही तेवढा मागे नेणे अतार्किक ठरेल हे उघड आहे.

आता आपण खुद्द रामायणातील विसंगत्यांचा वेध घेऊयात. रामायणाच्या उपोद्घातातच, एकदा नारदमुनी भेटायला आले असता वाल्मीकी त्यास विचारतात कि, “हे मुनिश्रेष्ठा, सांप्रत पृथ्वीवर गुणवान, पराक्रमी, धर्मज्ञ, सत्यवचनी आणि कोपला असता देवांतही भिती उत्पन्न करणारा असा गुणसंपन्न पुरुष कोण आहे?” यावर नारदमुनी म्हणतात, “इक्ष्वाकू वंशात जन्मलेला राम हा तुम्ही विचारता तसा आदर्श पुरुष आहे.” वाल्मीकींच्या विनंतीवरुन नारदाने रामचरित्र सांगितले. नंतर क्रौंचवधाची घटना घडली व आदिकाव्य जन्माला आले. तदनंतर ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने वाल्मीकीने रामकथा लिहायला घेतली. या काव्याचे मुळचे नांव “पौलत्स्यवध” असे होते. यावरून एक बाब दिसते ती अशी कि वाल्मीकीला नारदाने सांगेपर्यंत रामकथा माहितच नव्हती. पण प्रत्यक्ष रामायणात वाल्मीकी हेही एक प्रत्यक्ष घटनांत भाग घेणारे पात्र आहे. म्हणजे वाल्मीकीला राम माहितच आहे. असे असतांनाही उपोद्घातातील कथा येते ही मोठी विसंगती नाही काय? मुळच्या वाल्मीकी रामायणातही फार मोठे फेरबदल केले आहेत याचेच ही विसंगती म्हणजे निदर्शक आहे.

शिवाय रावणाची लंका कोणती यावरही अनेक विद्वानांनी संशोधन केले आहे. माधवराव किबे यांचे म्हणने असे आहे कि रामायणातील लंका ही श्रीलंका नव्हे कारण रामायणाचा सारा अभ्यास केल्यानंतर रामाचा एकुण प्रवास साडेचारशे किलोमीटरपेक्षा जास्त झाल्याचे दिसत नाही. विंध्य पर्वताच्या अमरकंटक शिखराच्या आसपास छत्तीसगड भागातच ही लंका वसली असावी. या भागातील अनेक आदिवासी जमाती स्वत:ला रावणाचे वंशज म्हणवून घेतात हेही येथे उल्लेखनिय आहे. पुरातत्ववेत्ते एच. डी. सांकलियाही रामायणातील लंका ही विंध्य पर्वतराजीतील एखाद्या मोठ्या तलावापारची वा नदीपारची नगरी असावी असे मत व्यक्त करतात. आपली मते सिद्ध करण्यासाठी त्यांनी रामायणांतर्गतच येणा-या वर्णनांचा आधार घेतला आहे. त्यामुळे रावणची लंका नेमकी कोणती हा प्रश्नही अनुत्तरीत राहतो हेही येथे लक्षात घ्यायला पहिजे.

खरे म्हणजे मूळ रामकथा ही एक वीरकाव्य (पवाडा) अथवा लोककथा स्वरुपात जनमानसात लोकप्रिय होती असे आता अनेक विद्वान मानतात. तिची विविध प्राकृत संस्करणेही वेगवेगळ्या भागांत प्रचलित होती. वाल्मीकीने त्यांचे संकलन करत आपल्या प्रतिभेने इसवी सनाच्या दुस-या किंवा तिस-या शतकात रामकथा पाच कांडांत फुलवली. या कांडांत राम दैवी अवतार असल्याचे कसलेही सुचन नाही. “पौलत्स्यवध” या नांवावरुन त्यात रावणाच्या मृत्युच्या घटनेपाशीच ही कथा संपत होती असे दिसते. गुप्तकाळात वैष्णव संप्रदायाला जोर चढल्यानंतर त्याला बालकांड व उत्तरकांड जोडण्यात आले व रामाचे दैवतीकरण करण्यात आले.

अन्य भागांतही महाकाव्य स्वरुपात प्राकृत भाषांतही व जैन-बौद्ध धर्मिय साहित्यातही रामकथा प्रचलित होती. पण प्रत्येक ठिकाणी रामकथेने वेगवेगळी रुपे घेतली. ती त्यांना उपलब्ध असलेल्या मुळ वीरकाव्याच्या प्रादेशिक/भाशिक रुपांतरांच्या आधारावर वेगवेगळी बनली. उदाहरणार्थ बौद्धांच्या अनामकजातकात सीतात्यागाचा उल्लेख नाही. जैन रामायणातही वाल्मिकी रामायणात नसलेले अनेक प्रसंग आहेत. शिवाय वाल्मिकी रामायणाचेही अनेक पाठभेद आहेत. सध्या भांडारकर प्राच्य विद्यामंदिराने तयार केलेले रामायणाचे एक प्रमाणित संस्करण उपलब्ध आहे.

वरील सारांशरुपाने केलेले विवेचन पाहता, बालकांडातील तिथी प्रमाण मानून जी तारीख काढण्यात आलेली आहे ती विश्वसनीय ठरत नाही. राम ही अगदी ऐतिहासिक व्यक्ती होती असे गृहित धरले तरी ती मुळात महाकाव्यातून नव्हे तर लोककाव्यातून लोकप्रिय झालेली व्यक्ती आहे हे स्पष्ट दिसते. लोकप्रिय लोककथांवर/जनकाव्यांवर महाकाव्याचे साज आपापल्या प्रतिभेने महाकवींनी चढवले आहेत, पण काल्पनिकतेत सत्य व कथेचे मूळ हरवून जाते. त्यामुळेच विविध रामकथांत विसंगत्या व कथावस्तुत फरक दिसतात. राम ही सर्व भारतियांत सर्वाधिक लोकप्रिय व्यक्तिरेखा आहे हे सत्यच आहे. जवळपास प्रत्येक गांवात वनवासाच्या काळात राम-सीता येवून गेलेले असतात. सीता न्हाण्याही असतात. महिलांच्या ओव्यांतुनही राम-सीता असतात. राम-सीतेची ही लोकप्रियता संस्कृतातून प्राकृतात आलेली नसून प्राकृत लोकसाहित्यातुनच आलेली आहे असे स्पष्टपणे म्हणता येईल. आपापले अजेंडे राबवण्यासाठी रामकथेचा गैरवापर करत स्युडो-सायंसचा वापर करत रामाचा काळ कितीही मागे न्यायचा प्रयत्न केला तरी तो विश्वसनीय असू शकणार नाही, कारण ज्या पायावर हे प्रयत्न होतात तेच मुळात ठिसूळ आहेत. जनांचा राम जनांचाच रहावा…त्याला अजेंड्याचे आयुध म्हणून वापरू नये एवढेच या निमित्ताने म्हणता येईल!

-संजय सोनवणी

(आज महाराष्ट्र टाईम्समद्ध्ये हा लेख प्रसिद्ध झाला आहे.)

नका घेऊ गळफास

नका घेऊ गळफास

 

किसानाची पोरं आम्ही धरू नवा ध्यास
बाबाजींना सांगू आम्ही
काकाजींना सांगू आम्ही
दादाजींना सांगू आम्ही
मामाजींना सांगू आम्ही
नका घेऊ देवा तुम्ही, गळ्यामध्ये फास ….!

जुने गेले, नवे आले, नुसते वेषांतर केले
नितिधोरण तेच आहे, रोज जरी तुम्ही मेले
डावे-उजवे, धर्म-पंथ, खुर्चीचेच दास ….!

छाती काढून म्होरं येऊ, हातामध्ये लाठी घेऊ
कोणाच्या ना बापा भिऊ, लुटारूंच्या पाठी ठेवू
पायाखाली तुडवत जाऊ, साऱ्या अडथळ्यांस ….!

हातामध्ये हात धरू, पोशिंद्याची एकी करू
लक्ष्यावरती चाल करू, एकेकाची कुच्ची भरू
’अभय’ जगा, आता ठेवा, आम्हावर विश्वास ….!

– गंगाधर मुटे ‘अभय’
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Filed under: कविता, शेतकरी काव्य, शेतकरी गीत Tagged: कविता, शेतकरी गीत, Poems, Poetry

नका घेऊ गळफास

नका घेऊ गळफास

 

किसानाची पोरं आम्ही धरू नवा ध्यास
बाबाजींना सांगू आम्ही
काकाजींना सांगू आम्ही
दादाजींना सांगू आम्ही
मामाजींना सांगू आम्ही
नका घेऊ देवा तुम्ही, गळ्यामध्ये फास ….!

जुने गेले, नवे आले, नुसते वेषांतर केले
नितिधोरण तेच आहे, रोज जरी तुम्ही मेले
डावे-उजवे, धर्म-पंथ, खुर्चीचेच दास ….!

छाती काढून म्होरं येऊ, हातामध्ये लाठी घेऊ
कोणाच्या ना बापा भिऊ, लुटारूंच्या पाठी ठेवू
पायाखाली तुडवत जाऊ, साऱ्या अडथळ्यांस ….!

हातामध्ये हात धरू, पोशिंद्याची एकी करू
लक्ष्यावरती चाल करू, एकेकाची कुच्ची भरू
’अभय’ जगा, आता ठेवा, आम्हावर विश्वास ….!

– गंगाधर मुटे ‘अभय’
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Filed under: कविता, शेतकरी काव्य, शेतकरी गीत Tagged: कविता, शेतकरी गीत, Poems, Poetry