पाकीट…

गिफ्ट म्हणून ‘वस्तू द्यायची’ की ‘पैसेच द्यावेत’ हा तसा नेहमीच सतावणारा प्रश्न. समोरच्याची आवड-नि…

विरोध सरकारच्या अजेंड्याला करायला हवा

कुठलाही पुरस्कार वादातीत नसतो, नाही. त्यामागे राजकारण, हितसंबंध, स्वार्थ, गोळाबेरीज अशा गोष्टी असतात. देशपातळीवरचे भारतरत्न, पद्मश्री, ज्ञानपीठ, साहित्य अकादमी  यांसारखे पुरस्कारही वादातीत नाहीत आणि राज्य पातळीवरचा तर जवळपास कुठलाच पुरस्कार वादातीत नाही. तरीही महाराष्ट्रात अलीकडच्या काळात पुरस्कारांचा बाजार झाला आहे. वेगवेगळ्या कुटुंबांकडून, संस्था-संघटनांकडून दिल्या जाणाऱ्या पुरस्कारांवर प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष टीका होते. खासगीत शेरेबाजीही केली जाते. त्यामागच्या राजकारणाचे रंजक किस्से चवीने सांगितले जातात. पण त्यावरून फारसे वाद होत नाहीत. पण सरकारी पुरस्कारांचे तसे नसते. त्यावरून थेट वाद निर्माण होतो. कधी अमक्याला डावलले म्हणून, कधी वादग्रस्त निवड म्हणून, कधी आणखी कुठल्या कारणाने.
अजून एक मुद्दा असा की, ढिगभर पुरस्कार मिळाल्याशिवाय आपण मोठे होऊ शकत नाही आणि त्याशिवाय आपल्याला समाजमान्यताही मिळू शकत नाही असे दुर्दैवाने अनेक मराठी लेखक-कलावंत यांना वाटत असते. मग तो पुरस्कार देणारी संस्था-संघटना कुठलीही असो. महाराष्ट्र फाउंडेशन, जनस्थान पुरस्कार, सरस्वती  सन्मान, कालिदास, महाराष्ट्रभूषण असे पुरस्कार मिळायला वयाची साठी पार करावी लागते. यासारखी उपेक्षा होत असेल तर काय होणार? त्यामुळे पुरस्कार ही मानाची, गौरवाची बाब न होता प्रतिष्ठेची झाली आहे. योग्य वेळी योग्य व्यक्तीची दखल घेण्याची परंपरा आपल्याकडे नाही, राज्य सरकारला तर नाहीच नाही. आपल्याला विचारसरणीला मान्य नसलेल्या, हितसंबंधांच्या आड येणाऱ्या आणि गैरसोयीच्या व्यक्तींना तर सरकारकडून नेहमीच डावलले जाते.
राजेशाही संपल्याने लोकशाही मार्गाने निवडून आलेल्या सरकारांना खरे तर आपल्या पदरी चार-दहा कलावंत-लेखक-अभ्यासक बाळगण्याची थेट सोय नाही. राज्य कवी, राज्य कादंबरीकार, राज्य कथाकार, राज्य इतिहासकार अशी पदेही निर्माण करता येत नाहीत. पण तरी सरकार आपल्या मर्जीतल्यांना काही ना काही खिरापत वाटण्याचा प्रयत्न करत असतेच. ती ज्यांच्या वाट्याला येते, ते त्या सरकारचे, त्यातील संबंधित लोकांचे गुणगान करणारे तरी असतात किंवा सरकारी धोरणाबाबत ठाम भूमिका नसलेले तरी असतात.
या पार्श्वभूमीवर शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे यांना दिल्या जाणाऱ्या महाराष्ट्रभूषण पुरस्कारावरून सध्या महाराष्ट्रात जे काही सुरू आहे, त्याकडे जरा बारकाईने पाहण्याची गरज आहे.
बाबासाहेबांना तीन-साडेतीन महिन्यांपूर्वी राज्य सरकारने हा पुरस्कार जाहीर केला, तेव्हा त्याला महाराष्ट्रातील काही शिवप्रेमी संघटनांनी विरोध केला. त्यांच्या सूरात सूर मिसळून राष्ट्रवादीचे आमदार जितेंद्र आव्हाड यांनी महाराष्ट्रभर शिवजागर सन्मान परिषदा घेऊन पुरंदरे यांच्या विरोधात वातावरण तापवण्याचे काम केले. आव्हाड यांनी ज्या संघटनांच्या बळावर हा सर्व प्रकार सुरू केला आहे, त्यांचा पुरंदरे यांच्यावरील राग २००४पासून सातत्याने वाढत गेलेला आहे. जेम्स लेन प्रकरणापासून जे कुणी शिवाजीमहाराजांविषयी लिहिणारे ब्राह्मण लेखक आहेत, त्यांची बदनामी करण्याचे काम संभाजी ब्रिगेड, मराठा सेवा संघ यांसारख्या संघटनांनी रीतसरपणे चालवलेले आहे. पुरंदरे यांच्याविषयी सोशल मीडियावरून तेव्हापासून गरळ ओकली जात आहे. आव्हाड आणि या तथाकथित शिवप्रेमी संघटना यांचे शिवाजीमहाराजांविषयीचे प्रेम केवळ ब्राह्मणद्वेषावर उभे असल्याने त्यांची फार दखल घेण्याचे कारण नाही. या पुरस्काराला विरोध करणारा दुसरा जो पुरोगामी संस्था-संघटना-व्यक्ती यांचा गट आहे, त्यांची विरोधी भूमिका थोडी समजून घेण्याची गरज आहे. त्याआधी हे स्पष्ट करायला हवे की, पुरंदरे यांच्या पुरस्काराच्या बाजूने बोलणारे लोक सुरुवातीपासूनच कमी लोक आहेत. जे आहेत ते पुरंदरे समर्थक आहेत. त्या बाहेरच्या वर्तुळात त्यांच्या पुरस्काराविषयी फारसे कुणी बोलायला तयार नाही ही वस्तुस्थिती आहे.
त्यामागची कारणे पाहण्याआधी थोडासा पूर्वेतिहास पाहू.
महाराष्ट्रभूषण ही युतीचीच देन. त्यांनीच तो १९९५ मध्ये पहिल्यांदा सत्ता मिळाली तेव्हा सुरू केला. अर्थात तेव्हा शिवसेना राज्यात मोठ्या भावाच्या भूमिकेत होती, तर भाजप केंद्रातल्या. निवडणूक ‘वचननाम्या’च्या जोरावर जिंकली गेल्यामुळे (तेव्हापासून सेनेचा ‘वचननामा’च असतो.) ती पूर्ण करण्याचा प्रयत्नही ठाकरे स्टाइलने सुरू झाला. तेव्हाच महाराष्ट्रातला सर्वोच्च सन्मान म्हणून राजकारण, समाजकारण, साहित्य, संस्कृती, कला, क्रीडा, विज्ञान यांपैकी कोणत्याही क्षेत्रात अतुलनीय कामगिरी करणाऱ्या एका व्यक्तीला महाराष्ट्रभूषण पुरस्काराने गौरवले जावे असे ठरले. पहिलाच पुरस्कार असल्याने त्याविषयी प्रचंड उत्सुकता होती. शेवटी सरकारने पु. ल. देशपांडे यांचे नाव जाहीर केले. “लोकशाहीच्या मार्गाने निवडून आलेले सरकार ठोकशाहीची भाषा बोलते तेव्हा मला किती वेदना होतात ते कसे सांगू?” असे पुलंनी त्या कार्यक्रमात म्हटले. त्याला दुसऱ्या दिवशी बाळासाहेब ठाकरे यांनी खास त्यांच्या शैलीत प्रत्त्युतर दिले की- ‘झक मारली आणि पुलंना पुरस्कार दिला.’ वर ‘आम्ही ठोकशाहीवाले आहोत, तर आमचा पुरस्कार स्वीकारलाच कशाला?’ असेही ऐकवले. वस्तुत:  पुरस्कार राज्य सरकारने दिला होता. त्यामुळे तो सरकारी तिजोरीतून म्हणजेच जनतेच्या पैशातूनच दिला गेला होता. ती काही ठाकरे यांची मालमत्ता नव्हती. त्यामुळे त्यांच्या या विधानांवर महाराष्ट्रात निषेध, ठराव, सभा, प्रतिक्रिया, वादविवाद यांचा काही काळ गदारोळ माजला. नंतर तो निवळत गेला. पण त्यावेळच्या दोन गोष्टी लक्षात घेण्यासारख्या आहेत. पुलंनी सरकारचा पुरस्कार स्वीकारताना थेट सरकारी व्यासपीठावरून सरकारचीच चंपी केली. नंतर त्यांनी दुसरी कुठलीही प्रतिक्रिया दिली नाही. पण हे त्यांचे नेमके आणि थेट बोलणे वर्मी लागले. त्या काळात ठाकरे यांनी आणखी एक खुलासा केला. ते म्हणाले होते, “पहिला पुरस्कार मलाच द्यायचे ठरले होते. पण आपल्याच सरकारकडून आपणच पुरस्कार घेणे योग्य नाही, म्हणून मी पुलंचे नाव सुचवले.” हे गुपित अशा प्रकारे जाहीर करण्यातून आणि नंतरच्या सेनेच्या कारभारातून हेच सिद्ध होत गेले की, विरोधकांची नैतिकता झेपत नसेल तर त्यांना तुच्छ लेखायचे आणि समर्थकांची अनैतिकता दिसत असली तरी त्यावरून पांघरूण घालत राहायचे.
१९९९ला काँग्रेस-राष्ट्रवादी सत्तेवर आले. नंतर दोन वर्षांनी विदर्भ, मराठवाडा या ठिकाणी शेतकऱ्यांचे आत्महत्यासत्र सुरू झाले. त्याची राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय पातळीवरही चर्चा होऊ लागली. सरकारवर टीका केली जाऊ लागली. त्यात डॉ. अभय बंग व राणी बंग यांनी विदर्भातील कुपोषित मुलांचे प्रमाण आणि त्यातून होणारे बालमृत्यू याविषयीचा अहवाल प्रसिद्ध केला. त्यातील आकडेवारीवर वाद-विवाद झाले, पण अनेक अभ्यासक, स्वयंसेवी संस्था, प्रसारमाध्यमांचे प्रतिनिधी गडचिरोली, मेळघाट आणि शोधग्रामला भेट देण्यासाठी जाऊ लागले. हेही राज्य सरकारसाठी मोठे संकटच होते. या दोन्ही प्रकारांमुळे सरकार अडचणीत आले. पण असे असतानाही २००३चा महाराष्ट्रभूषण पुरस्कार डॉ. अभय-राणी बंग यांना जाहीर झाला. तेव्हा त्याबद्दल अनेक तर्क लढवले गेले. कारण हा अतिशय अनपेक्षित धक्का होता. काहींना त्यात काहीतरी काळेबेरे असल्याची शंका आली. त्यांना हा बंग दाम्पत्याचा आवाज दाबण्याचा प्रकार वाटला. तसे त्यांनी जाहीरपणे बोलूनही दाखवले.
वस्तुस्थिती मात्र वेगळी होती. या पुरस्कारासाठी ज्येष्ठ सिने-नाट्य कलावंत निळू फुले यांची निवड केली गेली होती. निवडसमिती त्यांच्याकडे गेली तेव्हा निळूभाऊंनी त्यांना सांगितले, “माझे अभिनयाच्या क्षेत्रातील किंवा सामाजिक क्षेत्रातील काम महाराष्ट्रभूषण द्यावे इतके मोठे नाही.” निळूभाऊंचा साधेपणा, नम्रपणा याविषयी केवळ ऐकून असलेल्या निवडसमितीला त्यांचा तो विनय वाटला, म्हणून त्यांनी त्यांना पुरस्कार स्वीकारण्याविषयी अजून आग्रह केला. तेव्हा निळूभाऊ म्हणाले- “तुमचा इतकाच आग्रह असेल तर हा पुरस्कार तुम्ही डॉ. बंग दाम्पत्याला द्या. ते करत असलेले काम खूप महत्त्वाचे आहे.” …आणि मग तो पुरस्कार त्यांना जाहीर झाला. डॉ. बंग दाम्पत्याचे काम नक्कीच या पुरस्काराच्या तोडीचे होते, आहे. पण त्याची दखल सरकारला स्वत:हून घ्यावीशी वाटली नाही. निळूभाऊंनी ‘माझ्याऐवजी त्यांना पुरस्कार द्या’ असे सांगून सरकारची पंचाईत केली. ‘आपण भलत्याच माणसाला हा पुरस्कार दिला आणि उद्या निळूभाऊ त्याविषयी बोलले तर मोठी आपत्ती ओढवणार’ या भीतीने सरकारने घाबरून तो पुरस्कार बंग दाम्पत्याला दिला.
१९९५ नंतर तब्बल वीस वर्षांनी आता पुन्हा युती सरकार सत्तेत आहे. आता भाजप आक्रमक आहे आणि सेना नरम आहे. ‘देशात नरेंद्र आणि राज्यात देवेंद्र’ असल्याने केंद्रात जे काही घडते आहे, तेच थोड्या फार फरकाने राज्यातही घडते आहे. त्यामुळे यंदाच्या महाराष्ट्रभूषण पुरस्कारासाठी राज्य सरकारने शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे यांची केलेली निवड फारशी अनपेक्षित नव्हती. अवघ्या महाराष्ट्राला शिवशाहीर म्हणून बाबासाहेब माहीत आहेत. महाराष्ट्रातील जवळपास तीन पिढ्यांना त्यांनी शिवचरित्राची ओळख करून दिली आहे. मग ते  ‘राजा शिवछत्रपती’ हे त्यांचे पुस्तक असेल किंवा ‘जाणता राजा’ हा भव्य कार्यक्रम असेल किंवा त्यांचे रसाळ व्याख्यान असेल. पुरंदरे यांनी ‘आपण इतिहास संशोधक’ असल्याचे आणि आपले ‘राजा शिवछत्रपती’ हे पूर्णपणे संशोधनावर व अस्सल पुराव्यांवर आधारित असलेले पुस्तक आहे, असे कधीही म्हटलेले नाही. त्यामुळे बाबासाहेबांबद्दल जो काही अपप्रचार केला जातो आहे, तो केवळ जातीयद्वेषातून. या प्रकाराचा निषेध करावा तेवढा थोडाच आहे, पण आता त्यात महाराष्ट्रातल्या काही पुरोगामी संघटना व व्यक्तींचीही भर पडली आहे. त्यांच्याकडे ‘आताच का यांना जाग आली?’ अशा उर्मटपणे पाहून चालणार नाही. तसे झाले तर तो केवळ आपल्याच आकलनाचा दोष ठरण्याची शक्यता आहे.
दोन वर्षांपूर्वी डॉ. नरेंद्र दाभोलकर यांची आणि सहा महिन्यांपूर्वी कॉ. गोविंद पानसरे यांची हत्या झाली. हे दोघेही धर्मांध शक्तींविरोधात महाराष्ट्रभर जनजागरण-प्रबोधन करत फिरत होते. व्याख्यानाच्या माध्यमातून त्यांनी धर्मांध शक्तीला उघडे पाडण्याचा सपाटा लावला होता. त्याचबरोबर ‘शिवाजी कोण होता?’ या पुस्तकाच्या माध्यमातून शिवाजीमहाराजांना संकुचित करू पाहणाऱ्यांविरुद्ध कॉ. पानसरे यांनी मोहीम उघडली होती. ते व्याख्याने, सभा, चर्चा, बैठका यांमधून शिवाजीमहाराजांविषयीचे योग्य आकलन जनसामान्यांपर्यंत पोहचवण्याचे काम करत होते. त्याला महाराष्ट्रभर प्रचंड प्रतिसाद मिळत होता. त्यांच्या या पुस्तकाच्या आजवर लाखो प्रती विकल्या गेल्या आहेत. याच पुस्तकावर आधारलेल्या ‘शिवाजी अंडरग्राउंड इन भीमनगर मोहल्ला’ या नाटकानेही महाराष्ट्रभर चांगली गर्दी खेचली. २००४ पासून शिवाजीमहाराजांविषयी जनमानसाची मने आणि मते कलुषित करण्याचे काम संभाजी ब्रिगेड, मराठा सेवा संघ यांनी मोठ्या प्रमाणावर केले आहे. त्याला छेद देऊन खरा शिवाजी लोकांपुढे नेण्याचे काम पानसरे करत होते. ते करत असतानाच त्यांची हत्या केली गेली. त्याबाबतीत राज्य सरकार उदासीन म्हणावे इतके निष्क्रिय आहे. एवढेच नव्हे तर ऑक्टोबर २०१४मध्ये वानखेडे स्टेडियमवर झालेल्या नव्या सरकारच्या शपथविधीला नाणीजचे नरेंद्र महाराज यांना बोलावले गेले, तेव्हा डॉ. नरेंद्र दाभोलकर यांच्या हत्येला वर्षही झाले नव्हते. या महाराजांनी एन. डी. पाटील –दाभोलकर यांचे हातपाय तोडा अशा प्रकारची वक्तव्ये केली होती. त्यानंतर पानसरे यांचीही हत्या झाली. त्यांच्या अंत्यविधीला महाराष्ट्राचे विद्यमान मुख्यमंत्री उपस्थित न राहता ते नाशिकच्या कुंभमेळ्याच्या तयारीचा आढावा घेण्यासाठी गेले. म्हणून प्रश्न निर्माण होतो की, दाभोलकर-पानसरे यांच्या हत्येच्या निमित्ताने महाराष्ट्रात जी घुसळण होत आहे, धर्मांधतेला जो विरोध होत आहे, त्याला आवर घालावा म्हणून तर सरकारने बाबासाहेब पुरंदरे यांची निवड केली नाही ना? कारण इतर कुणा व्यक्तीची निवड केली तर ती व्यक्ती सरकारची शोभा करण्याची शक्यता अधिक आहे. आणि सध्याच्या केंद्र सरकारचा कित्ता गिरवणाऱ्या राज्य सरकारला ते परवडणारेही नाही. त्यात बाबासाहेब पडले लिबरल हिंदुत्ववादी. त्यामुळे त्यांच्याआडून आपला उद्देश साध्य होऊ शकतो, असा तर सरकारचा अजेंडा नाही ना, याची साधार शंका येऊ लागते.
डॉ. दाभोलकर आणि कॉ. पानसरे यांनी आयुष्यभर ज्या धर्मांध, जातीय शक्तींविरुद्ध लढा दिला, त्याचा आदर सरकारने करायला हवा. त्यांच्या हत्येमुळे महाराष्ट्रातील पुरोगामी संस्था-संघटना-लेखक-कलावंत दु:खी असताना सरकारने बाबासाहेब पुरंदरे यांच्या माध्यमातून आपला घातक अजेंडा पुढे रेटण्याची खेळी तर खेळली नाही ना, असा संशय कुणी व्यक्त केला तर त्याचे सरकारकडे काय उत्तर आहे? जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला वा पुस्तकाला पुरस्कार दिला जातो, तेव्हा त्याचा अर्थच असा असतो की, त्या व्यक्तीचा विचार अनुकरणीय आहे… समाजाला पुढे नेणारा आहे, निदानपक्षी विचारप्रवृत्त करणारा आहे. त्यामुळे सध्या महाराष्ट्रात जी परिस्थिती आहे, ती पाहता सरकारकडे गांभीर्य, सद्सदविवेक आणि तारतम्य यांचा अभाव आहे असेच म्हणावे लागते. म्हणून बाबासाहेबांना नाहीतर सरकार त्यांच्या आडून ज्या शक्तींची पाठराखण करू पाहत आहे, त्याला विरोध करायला हवा.

भ्रमनिरास !!

अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य. भारतीय राज्यघटनेने कलम १९ द्वारे सर्व नागरिकांना दिलेला हा अधिकार. लोकशाही मूल्यांवर आधारलेला हा मूलभूत मानवी अधिकार. कुठल्याही व्यक्तीला स्वयंपूर्णतेकडे नेणारा…

शाळेत असताना नागरिकशास्त्राच्या धड्यांमधून बिंबवलं जातं, हे आपल्या मनावर. प्रत्येकाला ‘आपलं’ मत बाळगण्याचं स्वातंत्र्य आहे. मुळात ‘स्वातंत्र्य’ म्हणजे व्यक्त होण्याची मुभा असणं. कुठलीही संवेदना व्यक्त करताना त्यावर बंधन नसणं, म्हणजे स्वातंत्र्य. अर्थात, पुस्तकांमधल्या सगळ्याच व्याख्या योग्य वाटतात, पटतात. पुढे प्रत्यक्ष आयुष्यात भ्रमनिरास होतो, जेव्हा आपल्या लक्षात येतं, की हे सगळं फक्त पुस्तकात वाचण्यापुरतं आणि परीक्षेत लिहून मार्क्स मिळवण्यापुरतंच होतं! आपण उगाच सिरीयसली विचार करत बसलो, या सगळ्या जड जड शब्दांचा!

गेल्या आठवड्यात पॅरिसमध्ये काय झालं? ‘शार्ली एब्दो’वरचा हल्ला ठसठशीतपणे हेच तर अधोरेखित करून गेला. विनोद हे म्हणे ‘अभिव्यक्ती’चं सर्वात सुंदर माध्यम. त्या दिवशी ‘विनोद’ मेलाच की. पार जिवानिशी गेला.

दूर कशाला जा? आपल्या देशात काय चाललंय? एका लेखकाची दिवसाढवळ्या हत्या झाली, तामिळनाडूमध्ये! सुप्रसिद्ध लेखक पेरूमल मुरुगन यांनी, त्यांच्या ‘मधोरुबगन’ कादंबरीवरून जे रान पेटलं, त्याने व्यथित होऊन स्वत:च सांगितलं की, ‘लेखक’ मुरुगन आजपासून गेला. यापुढे मी काहीही लिहिणार नाही. ‘आपण’ मारलं त्यांना. ‘लेखक’ म्हणून आत्महत्या करायला भाग पाडलं. कुठल्या तरी विकृत मानसिकतेला बळी पडलेल्या आपल्या समाजाने आणखी एका लेखकाची सृजनशक्ती संपवून टाकली. अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा खून पडला. झुंडशाही आणखी चेकाळली.

इतकंही दूर जायचं नाहीये? आपल्या महाराष्ट्रात काय चाललंय दिवसाढवळ्या? मालिकांमध्ये दाखवलेल्या इतिहासाचं चित्रण कुठे खपतंय लोकांना? वेगवेगळ्या संस्था, संघटना आहेतच, वेगवेगळे झेंडे मिरवायला. मग, शिवाजी महाराज ‘मराठ्यांचे’, न्यायमूर्ती रानडे ब्राह्मणांचे, तुकाराम, खंडोबा… यादी संपतेय कुठे? मग सेट्सची तोडफोड करायला, पुतळे जाळायला, कलावंतांना मारझोड करायला, फिल्म असेल तर पोस्टर्स, बॅनर्स फाडायला तयार आहेत, आमचे मर्द सेनानी! मुळात त्या कलाकृतीत काय दाखवलंय, का दाखवलंय, याचा कोणताही विचार न करता, कसलाही अभ्यास न करता, ‘एक घाव दोन तुकडे’ विषय संपला!!

‘पी. के.’ सिनेमाच्या वेळीसुद्धा हेच झालं. एका चॅनेलवर तो सगळा तोडफोड तमाशा पाहात होते. एका पत्रकाराने भयंकर जोशातल्या एका व्यक्तीला विचारलं, ‘तुम्ही हे सगळं करताय, ते ठीक आहे; पण मुळात हा चित्रपट पाहिलायत का तुम्ही?’ त्यावर ते पदाधिकारी जाहीरपणे नॅशनल टीव्हीवर असं म्हणाले, की ‘ओ… आमाला गरज नाय, पिच्चर बिच्चर बगायची… आमची डायरेक्ट अॅक्शन असते!!!’ मी सुन्न होऊन बघत बसले. कुठून येतो हा असला अतिरेकी आत्मविश्वास? या अशा माणसांना का भय नसतं, कायद्याचं? धर्म, जात, पंथ, जाती, उपजाती, पोटजाती, देव, मूर्ती… समाजाच्या असुरक्षिततेची किती भयाण लक्तरं वाटायला लागतात हे सगळे शब्द… कुठे चाललोय आपण? मुळात, जगभर विचित्र वेगाने पसरत जाणा-या, या विषारी वावटळीत आपण कुठवर तग धरायचा? आपल्या मनाशी कुठली मूल्यं धरून चालायचं आपण?

मी ज्या वातावरणात वाढले, तिथे ‘माझं’ मत सांगायला मला कधीच मज्जाव नव्हता. अर्थात, ते मांडताना ‘मोठ्यांचा आदर राखला जायला हवा’, हे गृहीत धरूनच! पण हळूहळू ‘आपलं जसं मत आहे, तसंच समोरच्याचंही एक मत असू शकतं, आणि ते आपल्यापेक्षा ‘वेगळं’ असू शकतं, हेसुद्धा उमगत गेलं. त्या विरोधी मताचाही आदर केला गेलाच पाहिजे, हे अंगी भिनत गेलं. पण बाहेरच्या जगात सगळेच लोक हा असा विचार करत नाहीत, करणार नाहीत, हेही कळायला लागलं.

मग माझं मत मी कसं मांडायचं? आपल्या मताचा अनादर केला म्हणून दुस-याला मारण्यापर्यंत मजल जात असेल, तर मला योग्य वाटलेली मूल्यं ‘मी’ कशी जपायची?

त्या दिवशी ‘शार्ली एब्दो’वरच्या हल्ल्यानंतर लाखो माणसं तिथे एकत्र जमली… ‘वी विल नॉट वॉक इन फियर’ म्हणत… मी जाऊ शकेन त्यांच्यात? या ‘स्पिरीट’साठी? माझ्यात येईल ती शक्ती, ‘माझी’ मूल्यं राखायची? मुळात माझा समाज मदत करेल मला, माझ्यात ती शक्ती यावी म्हणून…?? शेवटी, गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर यांच्या शब्दांत…

‘Where the mind is without fear and the head is held high.. where the mind is lead forward by thee, into ever widening thought and action.. Into that heaven of freedom, my Father, let my country awake…”
– स्पृहा जोशी

सत्तेचे भोई

आठ ऑगस्ट रोजी बंगालमधील काँग्रेस छात्र परिषदेचा कार्यकर्ता असलेल्या
कृष्णप्रसाद जेना या विद्यार्थ्…

कोणती शहरे "स्मार्ट" करत आहात?

“स्मार्ट सिटी” म्हणजे आधीच गजबजलेल्या, नागरी सुविधांवर ताण आलेल्या, सामाजिक प्रश्नांनी थैमान घातलेल्या, जवळपास चाळीस टक्के नागरिक झोपडपट्ट्यांतच राहणा-या शहरांना अजून अधिक बजबजपुरेत ढकलणे नव्हे. केंद्र सरकारने देशभरातील ज्या प्रस्तावित ९८ शहरांची घोषणा केली आहे हे पाहता या शहरांना “स्मार्ट” करण्यास काय वाव आहे हा प्रश्न पडेल. महाराष्ट्रातील या प्रस्तावित शहरांओऐकी काही शहरांत पाणीपुरवठ्यापासुनचा ताण आताच वाढला अहे. पुणे-मुंबई ठाणे सारख्या शहरांसाठी पाणीपुरवठा करण्यासाठी नवीन धरणे बांधायला जागाच उपलब्ध नाही. शेतीसाठी पाणी कि शहरांतील नागरिक-उद्योगव्यवसायांसाठी पाणी हा पेच आजच खडा आहे. पुण्यासारख्या शहरात रस्ता-रुंदीकरणासाठीच स्पेस उपलब्ध नाही तर खेळाची मैदाने-बागा व सांस्कृतिक-समाजकेंद्रांसाठी कोठून असणार? 
दुसरीकडे खानदेश, मराठवाडा, कोकण व विदर्भ य भागातील लोक उपजिविकेसाठी याच शहरांकडे धावत आहेत. नको ती शहरे स्मार्ट करण्याचा डाव घतला तर हा विस्थापनाचा वेग अजून वाढेल. घरांच्या किंमती आताच सर्वसामान्यांच्या आवाक्याबाहेर गेल्या आहेत. ती न परवडल्याने झोपडपट्ट्यांत जी वाढ होईल त्याचा विचर केलेला दिसत नाहे. म्हणजे एकीकडे विस्थापनामुळे प्रदेश बकाल होताहेत तर दुसरेकडे अतिरिक्त लोकसंख्येचा ताण वाढत असल्याने विद्रूप बकालपणा वाढत आहे. गरज असो अथवा नसो, धनाढ्य माणूस कोणत्याही भागातील असो, येथे एक तरी सदनिका घेऊन ठेवण्याच्या नादात आहे. कारण त्यांच्या भागांत विकासच नसल्याने त्यांना स्वाभाविकपणे पुण्या-मुंबईचे आकर्षन आहे.  हे आकर्षन आम्ही विकेंद्रित करण्यासाठी काय करत आहोत? 
भारताने विकेंद्रित विकासाची संकल्पना कधी राबवली नाही. मराठवाडा-विदर्भात रस्ते-रेल्वेचे जाळे उभारत त्या भागांत उद्योगधंदे कसे वाढतील यावर भर दिला नाही. त्यामुळे ना स्थानिक रोजगार आहे ना उद्योजकतेच्या संध्या. त्यामुळे हे भाग बकाल पडत चालले आहेत. 
खरी गरज आहे ती या अविकसित भागांतेल शहरे स्मार्ट करण्याची. स्मार्ट म्हणजे फक्त दिसायला देखणी शहरे नव्हेत तर त्यांच्या आसपासच उद्योग-व्यवसाय आणि रोजगाराच्या संध्या देणारी नवी शहरे. त्यासाठी आवश्यकता आहे ती या शहरांना वेगवान वाहतुकीने जोडण्याची. २४ तास वीजेची हमी देण्याची. तरच मोठे उद्योग इकडे येतील हे उघड आहे. लोकांना स्थानिक रोजगार मिळाला तर विस्थापनाचा दर कमी होईल. संतूलित विकास झाल्याने आताच डोईजड झालेल्या पुण्या-मुंबईसारख्या सहरांवर रोज वाढणारा ताण कमी होईल. अविकसित शहरांना विकसीत “स्मार्ट” करण्यासाठी येणारा खर्च पुणे-मुंबईला स्मार्ट करण्याचा आणि ते प्रयत्न अयशस्वी होण्यच्याच शक्यतांपेक्षा अंबेजोगाई, सिल्लोड, धुळे, परभणी, कोकणातील समुद्रालगतची निवडक शहरे अशा अविकसित भागांतील शहरांना स्मार्ट करण्यासाठी भांडवली खर्चही कमी होईल. जोडणारे रस्ते बीओटी तत्वावर बांधुण घेता येतील.
यामुळे या नव्या विकसित नगरांभोवतीच्या खेड्यांनाही स्मार्ट बनवण्याच्या संध्या उपलब्ध होतील. घरे पुण्या-मुंबईच्या तुलनेने स्वस्त मिळतील तर उद्योगधंद्यांचीही (जमीनीचे भाव कमी असल्याने) भांडवली गुंतवणूक कमे असेल. पण त्यासाठी मुळात चांगल्या वाहतुक व्यवस्थेची गरज आहे. हे नेटवर्क प्रस्थापित करणे अशक्य नाही. खरे तर हे पुर्वीच व्हायला हवे होते. राजकीय नेत्यांचे इच्छाशक्ती व दूरदृष्टी कमी पडली हेच काय ते खरे. आता आधीच कोलमडायला लागलेल्या शहरांना स्मार्ट करण्याच्या उद्योगालाही अदूरदृष्टीचेच म्हणावे लागेल. 
भारताला विकेंद्रित विकासाची गरज आहे. त्यासाठी अविकसित भागांतील शहरे विकसित करण्याची गरज आहे. तरच उद्योगधंदेही तेथे येतील हे वास्तव आहे. अन्यथा हा असंतुलित, केंद्रीभुत विकास भविष्यात अनेक सामाजिक संकटांना निमंत्रण देईल. अविकसित भागांत आजही मोठ्य प्रमाणावर असंतोष आहे. त्याचा भविष्यात उद्रेक करत सामाजिक संतुलन बिघडण्याच्या शक्यता अधिक आहेत. 
स्मार्ट शहर म्हणजे नेमके काय हे सरकारी धोरणात स्पष्ट नाही. स्मार्ट शहर म्हणजे सामान्यांनाही परवडन्याजोगे निवारे, उपजिविकेची मुबलक साधने आपल्याच परिसरात उपलब्ध करून देत नागरी सुविधांची रेलचेल असेल अशी शहरे ही माझी व्याख्या आहे. आज शासनाने जी महाराष्ट्रातील प्रस्तावित स्मार्ट शहरांची यादी प्रसिद्ध केली आहे त्यात या बाबींना वाव नाही हे उघड आहे. लोकसंख्येचा या शहरांत आधीच एवढा विस्फोट झाला आहे कि नवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ उभारण्यासाठी पुण्याच्या साठ किलोमीटर परिसरातही जागा उपलब्ध होत नाही हे कटू वास्तव लक्षात घेतले तर तुम्हे पुणे-मुंबईला काय आणि कसे स्मार्ट कराल हा प्रश्न उपस्थित होणे स्वाभाविक आहे. या शहरांसाठी नागरी सुविधांचे काही प्रकल्प केवळ जागांअभावी बसकन मारुन बसले आहेत. तुम्ही यासाठी जागा उत्पन्न करणार कशा हा प्रश्नही या निमित्ताने उपस्थित होतो. या शहरांतील बिल्डर लोबीला उलट मोकळे रान, जे आहेच, ते जास्तच मिळेल आणि “आहे रे” व “नाही रे” यातील दरी वाढत जाईल. हा धोका आजच गंभीर झाला आहे. त्यात तेल ओतण्याचे काम शासनाने करु नये.
त्यामुळे विकासाचा समतोल राखण्यासाठी विकेंद्रीकरणाची कास धरत अविकसील प्रदेशांतील शहरांनाच उद्योगधंद्यांसह स्मार्ट करण्याचा सर्वांनी चंग बांधने अधिक संयुक्तिक राहील याबाबत मराठी मनात शंका असता कामा नये.

सिंहस्थ पुराण

जगात हिंदूंची संख्या दोन अब्ज असली तरी दर बारा वर्षांनी अलाहाबादला भरणा-या कुंभ मेऴ्यास आणि नाशिक येथे भरणा-या सिंहस्थ पर्वणीस जेवढ्या मोठ्या संख्येने लोक हजेरी लावतात तेवढ्या मोठ्या संख्येने जगात कोणत्याही धार्मिक मेळाव्यास कोठेही एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर लोक जमत नाही. विशेष म्हणजे कुंभमेळा आणि सिंहस्थ पर्वणीची रीतसर निमंत्रणे कोणी कोणाला धाडत नाहीत. गुरु सिंह राशीत आला की सिंहस्थ पर्वणी सुरू होते तर गुरु कुंभ राशीत आला की अलाहाबादेत कुंभ मेळा सुरू होते. ह्या काळात विशिष्ट तिथींना देशभरातील तेरा आखाड्यांचे साधू त्यांच्या लवाजम्यासह स्नानाला हजर होतात. विशिष्ट ग्रहयोग ज्या दिवशी जुळून येतो ते दिवस शाही स्नानाचे दिवस जाहीर होतात. कुंभ मेळाव्यात आणि सिंहस्थ पर्वणीत स्नानाव्यतिरिक्त कोणताही अजेंडा नाही. कोणत्याही प्रकारचे बौद्धिक आयोजित केले जात नाही. ठरावही पास केले जात नाहीत.
अलीकडे निरनिराळ्या तेरा आखाड्यांची एक मध्यवर्ती संघटना स्थापन झाली असली तरी त्यांच्या काँग्रेस वा भाजपा ह्यासारख्या राजकीय पक्षांसारख्या विषयनियामक समितींच्या बैठका वगैरे भानगडी नाहीत. मेळाव्यात सर्वांसाठी एकमेव कार्यक्रम असतो. दर्शन आणि गंगास्नान! साधुंच्या चरणांवर लोटांगण!   ह्या एका कार्यक्रमासाठी जी गर्दी उसळते त्या गर्दीचे नियोजन करता करता बड्या बड्या सरकारी अधिका-यांना आणि कर्मचा-यांना अतोनात कष्ट उपसावे लागतात. सरकारी अधिका-यांखेरीज त्या त्या परिसरातील सामाजिक संघटनांचे असंख्य कार्यकर्ते भाविकांची सेवा करण्यासाठी अहोरात्र राबत असतात. मेळाव्यास उपस्थित राहणा-या हिंदूधर्मप्रेमी जनसुदायांपुढे समाज आणि सेक्युलर शासनाला झुकावे लागते.
कुंभ मेळाच्या काळात अलाहाबाद आणि सिंहस्थ पर्वणीच्या काळात नाशिक ह्या शहरातील रस्ते, वीज, साधूंच्या उतरण्यासाठी जागा, रहदारी व्यवस्था वैद्यकीय मदत टेलिफोन वगैरे सोयी पुरवण्यासाठी केंद्र आणि राज्य सरकारला मिळून करोडो रुपये  खर्च करावे लागतात. नाशिक सिंहस्थ पर्वणीसाठी ह्यावेळी 2300 कोटी रुपयांचा खर्च मंजूर करण्यात आला आहे. ह्या रकमेतून नाशकात गोदावरीवर सात घाट बांधण्यात आले असून नाशिक-त्र्यंबकेश्वर रस्ता चौपदरी करण्यात आला आहे. अनेक रस्त्यावर प्रखर प्रकाशझोताचे दिवे लावण्यात आले आहेत. ठिकठिकाणी पोलिस आणि शीघ्रकृती दलांच्या जवानांसाठी राहूट्या उभारण्यात आल्या आहेत. नाशिक शहरात तात्पुरती आरोग्य केंद्रे उभारण्यात आली असून डॉ. वसंतराव पवार वैद्यकीय महाविद्यालयांतील विद्यार्थ्यांच्या मदतीने पोलिसांना प्रथमोपचाराचे शिक्षण देण्यात आले. त्यांच्यासाठी प्रथमोपचारावर एक पुस्तिकाही तयार करून देण्यात आली. सिंहस्थ पर्वणी संपली तरी गोदावरीवर करण्यात आलेल्या सोयी, रस्ते वगैरे लाभ नाशिकच्या पदरात पडलेले असतील. गेल्या पन्नास वर्षांत सिंहस्थ पर्वणीनिमित्त नाशिक शहराच्या सोयीसुविधात जी भर पडली त्यामुळे नाशिक हे महाराष्ट्रातले एक अत्यंत प्रगत शहर होऊ शकले. नाशिक शहराची लोकसंख्या 15 लाखांवर गेली आहे. आज घडीला नाशिकचा नंबर देशातल्या पहिल्या पन्नास शहरात लागतो. महाराष्ट्राचा हा अप्रत्यक्ष फायदा म्हटला पाहिजे.
मेळाव्याप्रसंगी स्नानाला आधी कुणी जायचे ह्यावरून अनेक वेळा आखाडे प्रमुखांत सशस्त्र चकमकी उसळल्या आहेत. त्या वेळी उच्च सरकारी अधिका-यांना हस्तक्षेप करावा लागला आहे. शेवटी मिरवणुकीने स्नानाला जाण्याचा क्रम निश्चित करण्यात आला. तेव्हापासून निदान ह्या मुद्द्यावरून तरी शांतता आहे. बहुसंख्य आखाडे आदि शंकराचार्यांच्या काळात स्थापन झाले. नंतरच्या काळात नव्या आखाड्यांची भर पडली आहे. आखाडे प्रमुखांच्या विचारसरणीवर हिंदू धर्म प्रवाहातील शैव आणि वैष्णव मताची छाप पडली आहे. त्यानुसार काही आखाडे शैवपंथी आहेत तर काही वैष्णवपंथी आहेतसर्व आखाडे संन्यासमार्गियांनी प्रवर्तित केले असले तरी त्यांच्या अनुययायांवर मात्र संन्यास घेण्याची सक्ती नाही. आखाडे प्रमुखांचे मनोमीलन नसले तरी एकमेकांच्या संबंधात दुरावाही नाही. आखाडे प्रमुखांची नियुक्ती आणि आखाड्यांचे प्रशासन ह्यासंबंधी लिखित स्वरूपाची घटना नाही. आखाड्यातल्या अंतर्गत राजकारणास ऊत आल्याचीही खूप उदाहरणे आहेत. एकमेकांवर कुरघोडी करण्याच्या नादात उच्चतम धार्मिक मूल्ये कस्पटासमान मानली गेली तरी राजकारण्यांना तेथे प्रवेश नाही. आखाड्यातील गुन्हेगारी स्वरूपाची प्रकरणे स्थानिक पोलिसांना हाताळावी लागली तरी त्यात ढवळाढवळ पोलिस सहसा खपवून घेत नाही.
आश्रमात आत्मज्ञानाची अनुभूती शिष्याला कशी प्राप्त होईल ह्या दृष्टीने आखाडे प्रमुख झटत असतात. लक्षावधीत एखाद्या शिष्याला आत्मानुभूती झाल्याचाही निर्वाळा शिष्यगण देतात!  हीच प्रचिती सामान्य भक्तगणास मिळावी हाच गंगास्नानाच्या निमित्ताने बारा वर्षांतून एकत्र जमण्याचा हेतू आहे. एका कुंभ मेळ्यात योगानंदांना म्हणे त्यांचे परमगुरु बाबाजी ह्यांचे दर्शन झाले होते. आध्यात्मिक प्रांतात गूढगम्य आत्मानुभूतीवर असंख्य पुस्तके लिहीली गेली आहेत. कबीर-तुलसीदास किंवा ज्ञानेश्वर-तुकाराम ह्यांनी ह्या गूढवादावर टीका केली नसली तरी त्याचा पुरस्कारही केला नाही. धोपट भक्तीमार्गाचाच उपदेश त्यांनी समाजाला केला. बुद्धिवादी वर्गाने मात्र मेळाव्यात बोकाळलेल्या अंधश्रद्धेवर जोरदार प्रहार केला. अजूनही करत आहेत.
धर्माच्या मेळाव्यापायी सरकारला भुर्दंड का, असा प्रश्न विचारला जाणे स्वाभाविक आहे. परंतु हा खर्च करण्याचे बंधन सरकारवर आले ते 1950 आणि 1960च्या दशकांत न्यायालयांनी वेळोवेळी दिलेल्या  निवाड्यांमुळे, मंत्रिमंडळांवर वेगवेगळ्या समाजघटकांकडून आलेल्या दडपणांमुळे!  धार्मिक मेळाव्यांमुळे सेक्युलॅरिझमची अक्षरशः वाट लागली हे खरे आहे. ह्या संदर्भात एक बाब लक्षात घेणे जरूर आहे. अमेरिकेत प्रचलित असलेला सेक्युलॅरिझम आणि भारतातला सेक्युलॅरिझम ह्यांत मूलतः फरक आहे. लोकांच्या धार्मिक श्रद्धा आणि पूजाप्रार्थना पद्धतीबद्दल सरकारने कोणतीच भूमिका घेण्याचे कारण नाही. सरकारकडून तटस्थ धोरणाची अपेक्षा आहे. अमेरिकन सरकारचीही हीच भूमिका आहे. ह्याच भूमिकेतून न्यूयार्क शहरात नाताळच्या सणात शहरातल्या एखाद्या चौकात ख्रिसमस ट्री उभा करण्यास तेथली महापालिका मदत देऊ शकत नाही. परंतु भाविक ख्रिश्चनांनी ख्रिसमस ट्री उभारला तर त्याला मज्जावही करता येत नाही. अशाच एक ख्रिसमस ट्रीचे उद्घाटन अध्यक्ष बुश ( सिनयर ) ह्यांनी केले त्यावेळी त्यांच्याविरूद्ध गदारोळ उठला होता. सरकार सेक्युलर असले तर अध्यक्षांची व्यक्तिशः ख्रिश्चानिटीवर श्रद्धा असल्यास त्यांना कोण हरकत घेणार? बुश ह्यांच्या अध्यक्षीय कारकिर्दीत एका पाद्री महाराजांचा व्हाईट हाऊसमध्ये वावर असल्याची वदंता त्या काळी अमेरिकेत पसरली होती.
सर्वोच्च न्यायालयात लोकांच्या प्रार्थनेचे स्वरूप ठरवण्याचा न्यायालयांना अधिकार नाही असा युक्तिवाद करण्यात आला. वेगवेगळ्या न्यायाधीशांनी वेगवेगळे रूलिंग दिल्यामुळे गोंधळाची स्थिती कायम आहे. 1954 साली सिरूर मठ प्रकरणी न्या. बी के मुखर्जींनी असा निवाडा दिला की पूजाप्रार्थनेच्या बाबतीत ज्या अत्यावश्यक बाबी समजल्या जातात त्यांचे स्वरूप बदलण्याचा कोणाला अधिकार नाही; कारण तोच धर्माचा गाभा आहे. हा मूलभूत गाभा, दर्गा कमिटी आणि नाथव्दारा मंदिर प्रकरणी समजून घेण्याच्या बाबतीत न्या. गजेंद्रगडकर ह्यांनी गफलत केल्याचे न्या. मुखर्जींनी निकालपत्रात नमूद केले. न्यायालयांचे निर्णय आणि सेक्युलरवाद्यांना अभिप्रेत असलेले तर्कशास्त्र काँग्रेसच्या पुढा-यांनी केव्हाच धाब्यावर बसवले. भाजपा तर बोलून चालून हिंदूत्वाच्या बाजूनेच आहे.
केंद्रीय गृहमंत्री राजनाथसिंग, मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस, पंकजा मुंडे इत्यादि नेत्यांनी सिंहस्थ पर्वणीच्या ध्वजारोहण सोहळ्यास उत्साहाने हजेरी लावली. पंतप्रधान नरेंद्र मोदीही त्यांना सोयीच्या दिवशी सिंहस्थ स्नानाच्या दिवशी हजेरी लावणार आहेत. सोनिया गांधीं अलाहाबादला स्नानाला गेल्या असता त्या विदेशी आहेत ह्या मुद्दायवरून काही कर्मठ मंडळींनी त्यांना स्नानास मज्जाव केला. शेवटी डोक्यांवर तीर्थ शिंपडून त्यांचा संक्षिप्त स्नान उरकण्याची युक्ती त्यांच्या पाठिराख्यांनी शोधून काढली.  
सिंहस्थ पुराणाबद्दल कोणाचे काहीही मत असले तरी सिंहस्थ पर्वणी व्यापा-यांच्या दृष्टीने बूम पिरियड आहे. वर्षभरात सुमारे एक करोड लोक नाशिकात येणार असल्यामुळे  कोट्यवधी रुपयांची उलाढाल तेथे निश्चितपणे होणार. हॉर्वर्ड विद्यापीठाने तर कुंभ मेळ्याच्या आर्थिक उलाढालीचा अभ्यास करण्याचा प्रकल्प पूर्वीच राबवला आहे. नाशिकचे कमिशनर प्रवीण गेडाम आणि त्यांच्या हाताखालचे लोकही खूश आहेत. सिंहस्थ पर्वणीचे आव्हान यशस्वीरीत्या स्वीकारल्याचे श्रेय त्यांना अनायासे मिळणार आहे. पोलिस यंत्रणा आणि तेथले डॉ. वसंतराव पवार वैद्यकीय महाविद्यालयाचे विद्यार्थीही खूश आहेत. कारण, सिंहस्थ पर्वणीत येणा-या साधूमहंतांची आरोग्यविषयक पाहणी करण्याचे आणि ह्या पाहणीचे संशोधऩ करण्य़ाचे वसंतराव वैद्यकीय महाविद्यालयाने ठरवले आहे.  

रमेश झवर
www.rameshzawar.com

Balaram Tirthayatra.

Balaram had gone on a Yatra as he did not wish to witness the war between Kurus and Pandavas. He came back from the Yatra on the last day of the war to umpire the Gadayuddha between Bheem and Duryodhan. He said that I left for yatra on Pushya nakshatra and have come back on Shravan (Nakshatra) and my Yatra was of 42 days. Between Pushya and Shravan 42 days are correctly accounted for (27 + 14) .
If this statement by Balaram is accepted as correct, the Nakshatra on 18th day was Shravan and the one on the first day of war had to be Mruga. If the first day also needs to be an Amavasya, then Sun and Moon on that day have to be in Mruga.
In 5561 BCE, according to Shri. Oak Sun and Moon were at Jyeshtha on 16th Oct. Sun would have been in Mruga, 13 nakshatras back, in April 5561 BCE or later, in April 5560 BCE. In April 5561 or 5560 BCE, was there any Amavasya in Mruga ? Even if there was, the season wont be correct. It seems 5561BCE and Shravan on 18th day cannot be reconciled at all if first day it taken as 16th Oct.5561BCE.( Will there be any year, in which there was an Amavasya in Mruga, which was also in an appropriate season for war? It would be necessary that the Mruga Amavasya should be a little after Autumnal Equinox )
If, on the other hand, we give up Amavasya and agree that first day of war should be on Mruga Nakshatra, i. e. moon in Mruga, it would be 14-15 days after 16th Oct, as Moon (and Sun) was in Jyeshtha on 16th Oct. So the first day becomes 31st October which would be a day after the end of the exceptionally short lunar fornight of 13 days and so Vyasa would be justified in referring to it in his talk with Dhritarashtra on the previous day! Is Shri. Oak willing to give up Amavasya? Most of the so called astronomical observations would be equally true or untrue for 31st Oct. as for 16th Oct. Of course the war then begins on a Purnima. It will also solve the problem of late moonrise of 14th day! The day will be 13th or 14th in Krishna Paksha! The pitch darkness on 7th and 8th day after sunset would also be natural, being krishnapaksha.
Shri. Oak has bypassed the anomaly of 42 days by assuming ‘श्रवणे’ to mean ‘on hearing’. A novel approach but does not hold water. The word should have been ‘श्रुत्वा’ for that purpose, followed by words to say on hearing what. Any rational reason why Vyasa would use a wrong word? Sanskrit does not permit you to make fanciful interpretations. Shri Oak is well aware of the correct meaning of श्रवणे. (Remember मघास्वंगारको वक्रः श्रवणे च बृहस्पतिः?). Let us stick to that meaning.
My (fanciful) proposal – As time passed, Sarasvati tirthyatra got standardized as a 42 day yatra from Pushya to Shravan. Then, assuming that Balaram must have observed the rule, someone interpolated Pushya and Shravan in Mahabharat in Balaram’s mouth. What had actually taken place was only that Balaram came back from the yatra on 42nd day of yatra, just in time for witnessing the 18th day Gadayuddha between Bheem and Duryodhan. It may not have been a Shravan day at all!
I have read a Novel alternative explanation of this problem in a Marathi book by a reputed scholar, Prof. G. V. Kavishvar. Translation of the Marathi title (महाभारतातील गूढ रहस्ये) would be ‘Puzzles of Mahabharat’. It is an old book and handles many intricate problems. His solution in this case is simple. He proposed that the war was not fought continuously every day for 18 days. After every day of war there was a day of truce, when the warriors rested, tended to their injuries and planned new strategies. This continued until the 14th day when Jayadratha was killed by Arjuna. (Actually 27th day) The war did not stop with that or with the sunset or darkness but continued throughout the night with a short spell of resting when all were deeply tired and there was complete darkness also. But it resumed with moonrise and continued uninterrupted next day till Drona’s death (28th day). Thus the last day of war was not 18th but 34th day which matches with Shravan! He himself has of course stated that there is no direct evidence of the rest day in Mahabharat. Readers may find this an interesting proposal.

सयाना (मांत्रिक इ.) आणि फेसबुक (मिडिया इ.)

(या लेखाचा उद्देश्य घटनेची सत्य/ असत्यता पडताळणे नव्हे तर लोकांच्या मनोवृतीवर प्रकाश टाकण्याचा आहे)
मागासलेली गरीब अनाडी जनता आपल्या समस्या सोडविण्यासाठी  गावातल्या सयाना (मांत्रिक म्हणा, ओझा म्हणा ) कडे जाते.  या सयानाचे  सरळ देवा सोबत कॅनेक्शन असते.  भूत, प्रेत, हडळ, चुड़ैल या सर्वाना  काबूत ठेवण्यात तो समर्थ असतो.  गावात किंवा पंचक्रोशीत काहीही वाईट घडले असेल, कुणाचा अकाल मृत्यू झाला असेल किंवा कुणाचे नवजात मुल दगावले असेल. तर कुणाच्या करणी मुळे असे झाले हे सयाना बरोबर हुडकून काढतो.  एकदा जादू टोना, करणी करणार्या हडळ / चुड़ैल  कोण  आहे  हे कळले कि मग काय विचारावे.   लोक त्या  हडळीला  पकडून आणतात, तिची गावातून धिंड काढली जाते, त्या स्त्रीला हाल हाल करून मारले जाते.  कुणी हि त्या  स्त्रीची   बाजू ऐकून घेण्याच्या भानगडीत पडत नाही.  

आता फेसबुक वर येऊ या.   फेसबुक हा जागतिक महासागर आहे, त्याच्या पुढे सयानाला  ‘कुएं का मेंढकच‘ म्हणावे लागेल. फेसबुक वर येणारे लोक सुशिक्षित  अतिविद्वान आणि विचारवंत असतात, असे समजले  जाते.  पण या फेसबुक वर  कुणाला ही जगातून उठविण्यासाठी फ़क्त एक पोस्ट प्रकाशित करायची गरज आहे. एक फोटो टाकला की त्या व्यक्तीच्या अब्रूचे  धिंडवडे सुशिक्षित लोक उडवू लागतील.  सत्य शोधण्याचा किंवा दूसरी बाजू पहाण्याचा प्रयत्न कुणी ही करणार  नाही.  
उदाः आत्ताच दिल्लीत घडलेली एक घटना. इथे फेसबुक वर पोस्ट टाकणारी आणि पोलिसात शिकायत करणारी एक तरुण, सुंदर स्त्री होती. आता शिकायत करणारी जर स्त्री  त्यात हि तरुण स्त्री असेल तर तपास करायची काय गरज.  पहिल्या २४ तासांत फेसबुक आणि  मिडिया  वर सर्वांनी त्या मुलाच्या अब्रूची लक्तरे उडविली.  पोलीसने हि एकीकडे शिकायत दर्ज केली आणि दुसरीकडे  पुरस्कार  घोषित केला.  पोलिसांना ही पुरस्कार देण्याच्या आधी घटनास्थली असलेल्या लोकांची विचारपूस करून  सत्यता तपासायची  गरज वाटली नाही. मग  मुख्यमंत्री ही  मागे का राहणार त्यानी पोलिसपेक्षा जास्त पुरस्कार घोषित करून टाकला.  थोडक्यात  फेसबुक, मिडिया, पोलीस आणि नेता सर्वांनीच वाहत्या  गंगेत हात धुऊन घेतले.
हे सर्व पाहताना एकच विचार मनात आला एकीकडे सयाना  आणि  दुसरीकडे फेसबुक व मिडिया. माणसाला जगातून उठविण्याचे कार्य दोघेही व्यवस्थित बजावतात.  एका पक्षाला दोषी ठरवून त्याच्या आयुष्याची राख रांगोळी करतात.  फरक एकच आहे सयाना वर विश्वास ठेवणाऱ्या  लोकांना आपण  अडाणी, अंधविश्वासी इत्यादी म्हणतो. फेसबुक व मिडीयावर होणार्या चर्चांवर विश्वास करणार्याना काय म्हणावे …..


शूद्र म्हणजे कोण?

शूद्र म्हटले कि हा अवहेलनेचा, समाजातील दुय्यमत्व दर्शवणारा शब्द वाटतो. . शूद्र हा हिंदू धर्मातील चवथा वर्ण समजायची एक प्रथा आहे. पण मुळात सत्य काय आहे हे तपासायचे कष्ट कोणी घेतले नाहीत. वैदिक्धर्मात फक्त आणि फक्त तीनच वर्ण आहेत व ते म्हणजे ब्राह्मण, राजन्य (क्षत्रिय) आणि वैश्य. ऋग्वेदात पुरुषसुक्त वगळता शूद्र हा शब्द  कोठेही येत  नाही. पुरुषसुक्तात क्षत्रिय हा शब्दही येत नाही. येतो तो “राजन्य”. अन्य अवैदिक समाजांची दास, दस्यू, अशीही  नांवे येतात. पण ऋग्वेतोत्तर काळात ही समाजनामे अचानक गायब होतात. मग अचानक वैदिक ग्रंथांत शूद्र हे नांव कोठूण आले?

वैदिक संस्कार, वेदांचे अधिकार फक्त तीन वर्णांनाच आहेत हे सत्य सर्वांना माहित आहे. म्हणजेच हे तीनच वर्ण वैदिक धर्माचे आहेत. शूद्र वैदिक असते तर त्यांनाही हे अधिकार काही प्रमाणात का होईना असते हे उघड आहे. पण तसे धार्मिक वास्तव नव्हते व नाही. मग शूद्र नेमके कोण आहेत, त्यांचा धर्म काय हे पहायला पाहिजे.

यासाठी आपण अन्य विद्वानांनी शूद्र कोण याबद्दल काय मत दिले आहे हे पाहुयात.

१) “शूद्र हे मुळात एखाद्या अवैदिक (अनार्य) टोळीचे नांव असावे.” -राज पृथी,  Indian Caste System, edited by R.K. Pruthi, Discovery Publishing House, 2004, page 72.
२) “तीन वर्णांच्या बाहेर जो समाज होता त्याला शूद्र हे नांव वापरले गेले.” – वि. का. राजवाडॆ, राधामाधवविलासचंपू, प्रस्तावना.
३) “शूद्र हे आधी एखाद्या टोळीचे नांव असावे. नंतर हे नांव जोही कोणी अनार्य आहे, अवैदिक आहे वतीन वर्णांच्या बाहेर आहे अशा सर्वांनाच, परकीयांनाही उद्देशून वापरले गेले. सुत्रांच्या दृष्टीने जेही कोणी तीन वर्णांचे नाहीत ते शूद्र.”- देवदत्त भांडारकर, Some Aspects of Ancient Indian Culture, By D. R. Bhandarkar, 1989, page 12.
४) “शूद्र हे मुळचे क्षत्रीय होते. ब्राह्मणांनी त्यांचे उपनयन करणे बंद केल्याने शूद्र हा चवथा वर्ण बनला.”- डा. बाबासाहेब आंबेडकर, शूद्र पुर्वी कोण होते?

आपण आधीच पाहिले आहे कि ऋग्वेदात शूद्र हा शब्द  एकदाच व सर्वात उशीराची रचना असलेल्या पुरुषसुक्तात येतो. हा धर्म स्थापन झाला तो दक्षीण अफगाणिस्तानात. भारतात हा धर्म आला तो प्रचाराच्या माध्यमातुन. दास-दस्यु हे अफगाणिस्तान-इराणातील लोक. ते मागेच राहिल्याने भारतिय समाजांना काहीतरी संबोधन देणे आवश्यक होते. ते शूद्र या शब्दाने साधले.

सर्वात महत्वाची बाब अशी कि शूद्र या शब्दाला कोणत्याही भाषेत (वैदिकही) काहीच अर्थ नाही. या शब्दाच्या व्युत्पत्ती कोणत्याही भाषेतुन साधता आलेली नाही. त्यामुळे हा शब्द कोणत्यतरी मूळ प्राकृत शब्दाचा अपभ्रंश असावा असे स्पष्ट दिसते. म्लेंच्छ हा शब्द  मेलुहा या शब्दाचा वैदिक अपभ्रंश आहे असे पुरातत्ववेत्ते अहमद हसन दानी व थापर यांनी दाखवून दिले आहे. (The Indus Civilization, by A. H. Dani and B. K. Thapar, page 274,)शूद्र या शब्दाचेही असेच असणार हे उघड आहे. अर्थात आपल्याला आज मूळ शब्द माहित नाही. परंतु “असुरद्र” या शब्दाचा हा अपभ्रंश असू शकेल असे माझे मत आहे.

शूद्र हे तीन वर्णांबाहेरचे लोक हे मत, अगदी बाबासाहेबांचे मत गृहित धरले तरी स्पष्ट होते. ब्राह्मण एवढे प्रबळ होते कि ते अगदी सर्वच (संख्या कितीही असो) क्षत्रियांचे उपनयन करायचे थांबवतील एवढे शक्तीशाली होते हे मत आता पुराव्यांवरुन टिकत नाही. वैदिक साहित्याने, स्मृती-सुत्रांनी  शुद्रंवर बंधने लादली असे साधारणपणे मानले जाते. ते प्रत्यक्षात पाळले गेले काय हा महत्वाचा प्रश्न आहे आणि त्यातच आपल्या सांस्कृतिक प्रश्नाचे मूळ आहे.

शिशूनाग, नंद व सम्राट चंद्रगुप्त (व त्याचे वंशज) हे शूद्र (अवैदिक) होते हे सर्वमान्य आहे. सातवाहन ते यादव या सत्ताही शूद्र होत्या. दक्षीणेत व पुर्वोत्तर बलीदेशात शुद्र राजेच राज्य  करतात हे ब्राह्मण ग्रंथांनी स्पष्ट म्हणून ठेवले आहे. याचाच अर्थ असा कि वैदिक धर्माला लागू असलेल्या धार्मिक बंधने शुद्रांना लागू नव्हती व ती त्यांनी कधी पाळलेली दिसतही नाही. याचे कारण हा भारतातील मुळचा अवाढव्य समाज होता. या पुर्वापार शैवप्रधान धर्म पाळणा-या लोकांना वैदिकांनी शूद्र हे नांव दिले. यापलीकडे शूद्र या शब्दातुन अवहेलना अथवा हरलेले लोक असा अर्थ काढणे अनैतिकासिक आहे. उलट सर्वच महान सम्राट शुद्रांतुन निर्माण झाले हे सत्य आम्ही लक्षात घ्यायला पाहिजे. नंदांनी नाश केल्याने भविष्यात भारतात सर्वच शूद्र राजे राज्य करतील हे पुराणांतरी येणारे विधान लक्षात घायला हवे.

पाली सहित्यात येणारा “खतिय” हा शब्द क्षत्रियवाचक आहे असे मानण्याचाही प्रघात आहे. वि. का. राजवाडे गौतम बुद्धस “व्रात्य” क्षत्रीय (म्हणजे क्षत्रियत्वाचे वैदिक संस्कार न झालेला) म्हणतात. याचाही अर्थ अवैदिक क्षत्रीय असा होतो. पण खतीय म्हणजे क्षत्रीय नव्हे. मोठ्या प्रमाणात शेती करणा-या लोकांना खतीय (क्षेत्रिय) म्हणत असे डा. आ. ह. साळुंखे यांनी सप्रमाण दाखवुन दिले आहे. हे सत्यही आहे. शुद्धोदनाकडॆ हजार नांगरांनी नांगरावी लागेल एवढी शेती होती त्यामुळे त्याला (व बुद्धालाही) खतीय म्हटले गेले आहे. उत्तरेत शेताला अजुनही खेत म्हणतात. खेतीय-खतीय म्हणजे शेतजमीनींचे मालक. शेतकरी. याचा क्षत्रिय शब्दाशी संबंध नाही.

थोडक्यात शूद्र शब्दातुन काही शोधत बसत, अवहेलनात्मक वापरत बसत आपली फसवणूक करुन घेण्याची आवश्यकता नाही. आज ज्याला आपण हिंदू धर्म म्हणतो तो कथित शुद्रांचा धर्म आहे. वैदिक धर्म अजुनही स्वतंत्र असून त्याच्या धर्मप्रथाही स्वतंत्र आहेत हे आपल्याला लक्षात घ्यावे लागेल.

ते गाणं गाशील का?

“पण मला खात्रीने माहित्त होतं की,संगीतामुळेच मी माझ्या आजोबांना त्या त्यांच्या परिस्थितीत देऊ शकले ते केव्हडा मोठा डॉक्टर देऊ शकला नसता.”
हेमा तरूण असताना जेव्हा संगीताचं शिक्षण घेत होती तेव्हा तिचे आजोबा तिचे मोठे चहाते होते. कुठेतरी ऐकलेलं एक गाणं तिच्या आजोबांना फारच आवडायचं.ते गाणं शिक आणि मला म्हणून दाखव असं ते हेमाला वारंवार सांगायचे.शेवटी ते गाणं एकदाचं शिकून त्यांना म्हणून दाखवायची तिला एकदाच संधी मिळाली.त्यानंतर हेमाला नेहमीच वाटायचं की,एखाद्या देणगीपेक्षा ते गाणं तिला अमुल्य वाटायचं. त्या गाण्यात प्रेम ओतप्रोत भरलेलं होतं,समाधान प्रचंड होतं.
एकदा कधीतरी हेमाची आणि माझी चर्चा झाली होती त्या चर्चेच्या संदर्भात वरील गोष्ट हेमाने मला सांगीतली होती.तिला ती संधी मिळाली ती काय होती? ह्या माझ्या प्रश्नाला “मी तुम्हाला सवित्सर नंतर सांगीन” असं सांगून,तिने चर्चा तिथेच थांबवली होती.

ह्यावेळी जेव्हा हेमा मला भेटली त्यावेळी तिला मी आठवण करून दिली.
तेव्हा ती मला म्हणाली,
“२५ वर्षापूर्वीच माझे आजोबा गेले.मी त्यावेळी पंधरा वर्षाची होते.माझे आजोबा दयाळु,खंबीर वृत्तीचे, सगळ्यांना आवडणार आणि गमतीदार स्वभावाचे होते.तरूण वयातली मी गायीका असताना ते माझे मोठे चहाते होते.मी ज्यावेळी गायचे,त्यावेळी माझं गाणं ऐकून नेहमीच मला ते उत्तेजन द्यायचे.वाहवा वाहवा करायचे.मी मात्र त्यांची वाहवा ऐकून डोळे गरगर फिरवायचे आणि औदासिन्य दाखवायचे. त्यांच्याकडून माझी होत असलेली स्तुती जास्तच आहे असं काहीसं मी त्यांना दर्शवल्यासारखं करायचे.
ते ज्यावळी आमच्या घरी रहायला यायचे त्यावेळी मी त्यांच्यासाठी गायचे.त्यांना माझं गाणं खूप आवडायचं.पण प्रत्येक वेळी त्यांच्या त्या आवडत्या गाण्याची माझ्याजवळ फर्माइश करायचे.
“ते गाणं गाशील का?”
असा प्रश्न करताना त्यांच्या डोळ्यात एक चमक दिसायची.कारण त्यांना माहित होतं की अशावेळी माझ्याकडून नक्कीच असं म्हटलं जाणार,
“नाही,मला ते गाणं चांगलं म्हणायला येत नाही हो, आजोबा”
असं ज्याज्या वेळी त्यांची माझी भेट व्हायची त्यावेळी घडायचं.पण मला माझ्या मनातून वाटायचं की,मी वेळ काढून त्यांच्यासाठी शिकून मग ते त्यांच्या आवडीचं गाणं त्यांना म्हणून दाखवावं. मी साधारणपणे हायस्कूलमधे शिकायला गेले त्यावेळी ते एका असाध्य रोगाने आजारी झाले होते.शेवटची मी त्यांना भेटले ते गणपतीचे दिवस होते.
त्यांच्या घरी गणपती यायचे त्यावेळी मी आजोळला निक्षून जायचे.एकदा माझी आई मला म्हणाल्याचं आठवतं
“तुझ्या आजोबांची प्रकृती मला काही ठिक दिसत नाही.आपल्या मनाची आपण तयारी करायला हवी.”

खरंच मी आजोबांना त्यावेळी ओळखू शकले नव्हते.ते त्यांच्या बिछान्यावर झोपले असताना सफेद चादरीच्या गराड्यात ते अगदीच क्षीण दिसत होते.माझे आजोबा इतके क्षीण दिसतील असं मला कुठलाही विचार येऊन वाटलं नसतं.दिवाळीच्या सणात मी त्यांना भेटायला गेले असताना माझी खात्री झाली होती की आमच्या सार्‍यांच्या सहवासात ही त्यांची शेवटीच दिवाळी असावी.मला कळून चुकलं होतं की,आम्हा सर्वांना परत परत भेटण्यासाठी ते तग धरून होते.आम्ही सर्व त्या सणाकार्याच्या दिवसात गप्पासप्पा मारीत होतो हसंत खिदळत होतो त्यावेळी माझे आजोबा आपल्या बिछान्यात पडून होते.मला राहून राहून वाटायचं की,आमचे मोठमोठे आवाज ऐकून आणि हसणं खिदळणं ऐकून ते कष्टी होत असावेत.पण ते माझं वाटणं खरं नसावं.माझ्या आजोबांची मला जी ओळख होती त्यातून मी म्हणेन ते तसे धोरणी आणि समाधान वृत्तीचे होते.
दुसर्‍या दिवशी सकाळीच मला त्यांच्याबरोबर एकांत मिळाला.मी बाजापेटी काढली आणि त्यांना आवडायचं ते गाणं म्हणायला सुरवात केली.ह्या गाण्यावर मी बराच रियाझ केला होता.ते करताना मला माहित होतं की,मी ते गाणं किती चांगलं म्हणूं शकत असेन ह्याने काही फरक पडत नव्हता.ते गाणं म्हणत असताना मला अजिबात वाटलं नव्हतं की ह्या माझ्या सर्वात मोठ्या चहात्यासाठी, ती माझी गाणं म्हणायची, शेवटची बैठक असावी.त्या रोगाने त्यांचं चेहर्‍यावरूनचं हसं हिरावून घेतलं होतं.पण त्यांच्या नजरेत मात्र मला आनंद झाल्याचा दिसत होता.गाणं संपल्यावर मी त्यांच्या जवळ गेल्यावर त्यांनी माझा हात त्यांच्या हातात घेतला,तेव्हाच मला समजलं की मी काही तरी अमुल्य गोष्ट त्यांच्यासाठी केली होती.

माझ्या संगीत क्लासातल्या इतर स्नेह्यांबरोबर मी नेहमीच वाद घालीत असायचे.
मला इतर नातेवाईक उपदेश करायचे की,संगीतातून कसलीही मिळकत मिळत नाही.एखाद्या डॉक्टरच्या कमाई सारखं त्यात काही नाही.पण मला खात्रीने माहित्त होतं की,संगीतामुळेच मी माझ्या आजोबांना त्या त्यांच्या परिस्थितीत देऊ शकले ते केव्हडा मोठा डॉक्टर देऊ शकला नसता.

त्यांना अन्नाची गोडी वाटत नव्हती.डॉक्टरही काही करू शकत नव्हते.त्यांच्या शरीराने त्यांची फसगत केली होती.ते पराधीन झाले होते.पण त्यांना आवडणारं माझ्या तोंडून म्हटलेलं ते गाणं त्त्यांना पर्मानंद देऊन गेलं.प्रेम देऊन गेलं.सुटका देऊन गेलं.संगीताच्या परमोच्य क्षणात,संगीत माणसाच्या स्वभावाचं परमोच्य अविष्कार दाखवतं.अशा कळकळीच्या प्रसंगात संगीताची परंपरा दाखवून देण्याचं केव्हडं हे माझं परमभाग्य.असो.माझी खात्री आहे की जसं आनंद देण्यात प्रेम कारणीभूत असतं तसंच संगीतही कारणीभूत असतं.आणि उच्चोत्तम क्षणी संगीतात आणि प्रेमात काहीही फरक नसतो.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

ते गाणं गाशील का?

“पण मला खात्रीने माहित्त होतं की,संगीतामुळेच मी माझ्या आजोबांना त्या त्यांच्या परिस्थितीत देऊ शकले ते केव्हडा मोठा डॉक्टर देऊ शकला नसता.”
हेमा तरूण असताना जेव्हा संगीताचं शिक्षण घेत होती तेव्हा तिचे आजोबा तिचे मोठे चहाते होते. कुठेतरी ऐकलेलं एक गाणं तिच्या आजोबांना फारच आवडायचं.ते गाणं शिक आणि मला म्हणून दाखव असं ते हेमाला वारंवार सांगायचे.शेवटी ते गाणं एकदाचं शिकून त्यांना म्हणून दाखवायची तिला एकदाच संधी मिळाली.त्यानंतर हेमाला नेहमीच वाटायचं की,एखाद्या देणगीपेक्षा ते गाणं तिला अमुल्य वाटायचं. त्या गाण्यात प्रेम ओतप्रोत भरलेलं होतं,समाधान प्रचंड होतं.
एकदा कधीतरी हेमाची आणि माझी चर्चा झाली होती त्या चर्चेच्या संदर्भात वरील गोष्ट हेमाने मला सांगीतली होती.तिला ती संधी मिळाली ती काय होती? ह्या माझ्या प्रश्नाला “मी तुम्हाला सवित्सर नंतर सांगीन” असं सांगून,तिने चर्चा तिथेच थांबवली होती.

ह्यावेळी जेव्हा हेमा मला भेटली त्यावेळी तिला मी आठवण करून दिली.
तेव्हा ती मला म्हणाली,
“२५ वर्षापूर्वीच माझे आजोबा गेले.मी त्यावेळी पंधरा वर्षाची होते.माझे आजोबा दयाळु,खंबीर वृत्तीचे, सगळ्यांना आवडणार आणि गमतीदार स्वभावाचे होते.तरूण वयातली मी गायीका असताना ते माझे मोठे चहाते होते.मी ज्यावेळी गायचे,त्यावेळी माझं गाणं ऐकून नेहमीच मला ते उत्तेजन द्यायचे.वाहवा वाहवा करायचे.मी मात्र त्यांची वाहवा ऐकून डोळे गरगर फिरवायचे आणि औदासिन्य दाखवायचे. त्यांच्याकडून माझी होत असलेली स्तुती जास्तच आहे असं काहीसं मी त्यांना दर्शवल्यासारखं करायचे.
ते ज्यावळी आमच्या घरी रहायला यायचे त्यावेळी मी त्यांच्यासाठी गायचे.त्यांना माझं गाणं खूप आवडायचं.पण प्रत्येक वेळी त्यांच्या त्या आवडत्या गाण्याची माझ्याजवळ फर्माइश करायचे.
“ते गाणं गाशील का?”
असा प्रश्न करताना त्यांच्या डोळ्यात एक चमक दिसायची.कारण त्यांना माहित होतं की अशावेळी माझ्याकडून नक्कीच असं म्हटलं जाणार,
“नाही,मला ते गाणं चांगलं म्हणायला येत नाही हो, आजोबा”
असं ज्याज्या वेळी त्यांची माझी भेट व्हायची त्यावेळी घडायचं.पण मला माझ्या मनातून वाटायचं की,मी वेळ काढून त्यांच्यासाठी शिकून मग ते त्यांच्या आवडीचं गाणं त्यांना म्हणून दाखवावं. मी साधारणपणे हायस्कूलमधे शिकायला गेले त्यावेळी ते एका असाध्य रोगाने आजारी झाले होते.शेवटची मी त्यांना भेटले ते गणपतीचे दिवस होते.
त्यांच्या घरी गणपती यायचे त्यावेळी मी आजोळला निक्षून जायचे.एकदा माझी आई मला म्हणाल्याचं आठवतं
“तुझ्या आजोबांची प्रकृती मला काही ठिक दिसत नाही.आपल्या मनाची आपण तयारी करायला हवी.”

खरंच मी आजोबांना त्यावेळी ओळखू शकले नव्हते.ते त्यांच्या बिछान्यावर झोपले असताना सफेद चादरीच्या गराड्यात ते अगदीच क्षीण दिसत होते.माझे आजोबा इतके क्षीण दिसतील असं मला कुठलाही विचार येऊन वाटलं नसतं.दिवाळीच्या सणात मी त्यांना भेटायला गेले असताना माझी खात्री झाली होती की आमच्या सार्‍यांच्या सहवासात ही त्यांची शेवटीच दिवाळी असावी.मला कळून चुकलं होतं की,आम्हा सर्वांना परत परत भेटण्यासाठी ते तग धरून होते.आम्ही सर्व त्या सणाकार्याच्या दिवसात गप्पासप्पा मारीत होतो हसंत खिदळत होतो त्यावेळी माझे आजोबा आपल्या बिछान्यात पडून होते.मला राहून राहून वाटायचं की,आमचे मोठमोठे आवाज ऐकून आणि हसणं खिदळणं ऐकून ते कष्टी होत असावेत.पण ते माझं वाटणं खरं नसावं.माझ्या आजोबांची मला जी ओळख होती त्यातून मी म्हणेन ते तसे धोरणी आणि समाधान वृत्तीचे होते.
दुसर्‍या दिवशी सकाळीच मला त्यांच्याबरोबर एकांत मिळाला.मी बाजापेटी काढली आणि त्यांना आवडायचं ते गाणं म्हणायला सुरवात केली.ह्या गाण्यावर मी बराच रियाझ केला होता.ते करताना मला माहित होतं की,मी ते गाणं किती चांगलं म्हणूं शकत असेन ह्याने काही फरक पडत नव्हता.ते गाणं म्हणत असताना मला अजिबात वाटलं नव्हतं की ह्या माझ्या सर्वात मोठ्या चहात्यासाठी, ती माझी गाणं म्हणायची, शेवटची बैठक असावी.त्या रोगाने त्यांचं चेहर्‍यावरूनचं हसं हिरावून घेतलं होतं.पण त्यांच्या नजरेत मात्र मला आनंद झाल्याचा दिसत होता.गाणं संपल्यावर मी त्यांच्या जवळ गेल्यावर त्यांनी माझा हात त्यांच्या हातात घेतला,तेव्हाच मला समजलं की मी काही तरी अमुल्य गोष्ट त्यांच्यासाठी केली होती.

माझ्या संगीत क्लासातल्या इतर स्नेह्यांबरोबर मी नेहमीच वाद घालीत असायचे.
मला इतर नातेवाईक उपदेश करायचे की,संगीतातून कसलीही मिळकत मिळत नाही.एखाद्या डॉक्टरच्या कमाई सारखं त्यात काही नाही.पण मला खात्रीने माहित्त होतं की,संगीतामुळेच मी माझ्या आजोबांना त्या त्यांच्या परिस्थितीत देऊ शकले ते केव्हडा मोठा डॉक्टर देऊ शकला नसता.

त्यांना अन्नाची गोडी वाटत नव्हती.डॉक्टरही काही करू शकत नव्हते.त्यांच्या शरीराने त्यांची फसगत केली होती.ते पराधीन झाले होते.पण त्यांना आवडणारं माझ्या तोंडून म्हटलेलं ते गाणं त्त्यांना पर्मानंद देऊन गेलं.प्रेम देऊन गेलं.सुटका देऊन गेलं.संगीताच्या परमोच्य क्षणात,संगीत माणसाच्या स्वभावाचं परमोच्य अविष्कार दाखवतं.अशा कळकळीच्या प्रसंगात संगीताची परंपरा दाखवून देण्याचं केव्हडं हे माझं परमभाग्य.असो.माझी खात्री आहे की जसं आनंद देण्यात प्रेम कारणीभूत असतं तसंच संगीतही कारणीभूत असतं.आणि उच्चोत्तम क्षणी संगीतात आणि प्रेमात काहीही फरक नसतो.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)

Likely year of war.

I consider Epoch of Arundhati as an acceptable proposition. Also Vyasa has positively stated that Arundhati was being seen as walking ahead of Vasishtha. Why he has included the observation among many other bad omens, many of them quite fanciful, is a moot point. In my view it would be quite appropriate to look for a war year within the Epoch.
Taking a close look at the chart furnished by Shri. Oak, it is seen that the RA difference was maximum at about 8000 years back from now, or, say 6000 BCE. The maximum difference is approx. 500 + arc seconds at that time. The difference became just positive at about 11000 BCE and slowly crept up. From 6000 BCE it started declining. My contention is that it must have become noticeable during the ‘rising’ phase. If it did not do so, the chance of becoming noticeable would obviously be less and less after 6000 BCE. So 6000 BCE or some year a little before that, would be the best ‘Candidate’ year for being the war year on the test of ‘epoch’. What other tests it should withstand is another matter, e. g. Position of Saturn!

घालतो पाऊस अवेळी धिंगाणा…

गेले काही दिवस अचानक पाऊस पडतोय. सगळे संकेत मोडून, रूढ अर्थाने अगदीच चुकीच्या वेळी. आत्ता नकोच आहे तो यायला. पण तरीही थैमान घालतोय… आसपास.. सगळीकडे.. मनातसुद्धा… आणि अशा वेळेला कडकडून भेटते इंदिराबाई संतांची कविता. पावसासारखीच…


नको नको रे पावसा असा धिंगाणा अवेळी
घर माझे चंद्रमौळी आणि दारात सायली…
नको नाचू तडातडा असा कौलारावरून
तांबे सतेली पातेली आणू भांडी मी कोठून?


….अवचित आलेला पाऊस.. करायचं तेवढं नुकसान करून जायचाच तो! काय आठवण बिठवण यायची ती यायचीच अशा वेळेस. पळून पळून पळणार तरी किती? कशासाठी? आणि कोणापासून? तसं तुझ्या-माझ्याबद्दलचं काहीच लपलेलं नाही त्याच्यापासून. पण तरी…अगदी जवळच्या मैत्रिणीपासून लपवून ठेवतोच की आपण एखादं गुपित. तसंच हे. वाटत असतं की याला काहीच कळू नये. पण पोचतं ते त्याच्यापर्यंत. आणि मनात ते दडवून ठेवायच्या ऐवजी, काळ्या काळ्या ढगात मिटून दूर घेऊन जाण्याऐवजी हे वेड मात्र आवेगाच्या भरात सगळंच मोकळं करून टाकतं. कसलं गुपित, आणि कसलं काय! आपलं आपल्यालाच काही सुधरत नसताना, हा आणखी नवा लपंडाव कुठे खेळायचा त्याच्यासोबत! त्यालाही हे पक्कं ठाऊक असतं म्हणा…

नको करू झोंबाझोंबी माझी नाजूक वेलण
नको टाकू फुलमाळ अशी मातीत लोटून
आडदांडा नको येऊ झेपावत दारातून
माझे नेसूचे जुनेर नको टाकू भिजवून..


…तशी बरीच साम्यं आहेत तुम्हा दोघांमध्ये. अंगावर येईल इतकं प्रेम करायचं, आपल्याच मस्तीत खुशाल राहायचं.. बेहोश व्हायचं, आणि करायचंही समोरच्याला. आपल्या आवेगात समोरचा चुरगळून जाईल, इतकं गुदमरून टाकायचं त्याला… आणि या सार्‍याचा परिणाम पाहायला डोकं ठिकाणावर ठेवायचंच नाही. आपल्या कलंदरीच्या कैफामध्ये निघून जायचं दूर दूर.. पार पल्याड.. या खोडी अगदी सारख्या आहेत तुम्हा दोघांच्याही…

तुम्ही निघून जाता तुमच्या तुमच्या विश्वात.. पार रमून जाता.. इथे आमच्यासारख्यांनी काय करायचं असतं अशा वेळेस? नको असलेल्या चक्रात गुरफटून घ्यायचं? आधी घडून गेलेल्या आणि पुढे घडू शकणार्‍या शक्यतांचा विचार करत?? रंग उडून गेल्यासारखं, फिकट मातीच्या रंगाचं जगणं ढकलत राहायचं? तुला माघारी आणण्यासाठी पुन्हा त्यालाच साकडं घालणं आहेच न शेवटी! त्याच्यावर चिडता येत नाही, ते म्हणून!

किती सोसले मी तुझे माझे एवढे ऐक ना

वाटेवरी माझा सखा त्याला माघारी आण ना..
…कुठे तरी मनाला वाटत असतं, की माझं नाही पण त्याचं तरी ऐकशील तू.. त्याच्या हक्काच्या दटावणीपुढे तरी नमतं घेशील,
वेशीपुढे आठ कोस जा रे आडवा धावत,
विजेबाई, कडाडून मागे फिरव पांथस्थ..

…हे चुकून जर जमवून आणलं नं त्याने, माझ्यासाठी.. आपल्यासाठी, तर इतकी कोडकौतुकं करीन मी त्याची, की काही विचारायला म्हणून नको! मला हवायस तू माझ्या जवळ.. अगदी जवळ.. काहीशा जरबेने, नसलेल्या अधिकाराने आणि पुष्कळशा कळकळीने थोडा वेळ का होईना, पण तुझ्यातल्या वादळाला मला बांधून ठेवायचंय, माझ्यापाशी! आणि ते वादळही तोच अलगद आणू शकेल माझ्यापर्यंत…

आणि पावसा, राजसा नीट आण सांभाळून
घाल कितीही धिंगाणा मग मुळी न बोलेन..
…अवेळी त्याला नको येऊ म्हणता म्हणता, तो तुला घेऊन येतोय म्हटल्यावर माझंच मला राहवणार नाहीये, तू दिसेपर्यंत चित्त थार्‍यावर राहणार नाहीये, तुझ्या कुशीत शिरून मन निवेपर्यंत चैन पडणार नाहीये. त्यामुळे आता त्याने लवकरात लवकर यावे, म्हणून बघ…
पितळेची लोटी वाटी तुझ्यासाठी मी मांडीन
माझ्या सख्याच्या डोळ्यात तुझ्या विजेला पूजीन…!!!

…तुझ्या डोळ्यातली वीज पाहायला पावसाशी या वाटाघाटी मला मंजूर आहेत! हे तुलाही माहितीये आणि त्या पावसालाही माहितीये. एवढं कळतं आपल्याला एकमेकांच्या मनातलं, म्हणून तर! लोक उगाच वेडं नाही म्हणत काही; तुला, मला.. आणि ‘त्या’लाही!!


– स्पृहा

Problem of Saturn.

I now highlight a problem about Saturn’s position.

There are three references about Saturn, all in BhishmaParva, i. e. in the dialogue between Vyasa and Dhritarashtra on the day prior to start of war. They are as under.
1. संवत्सरस्थायिनौ च ग्रहौ प्रज्वलितावुभौ
विशाखयोः समीपस्थौ बृहस्पतिशनैश्चरौ
2. रोहिणीं पीडयन्नेष स्थितो राजन् शनैश्चरः
And
3. भाग्यं नक्षत्रमाक्रम्य सूर्यपुत्रेण पीड्यते.
First one wants Saturn to be at or near Vishakha for one year. As Saturn anyway takes more than one year to cross a nakshatra, the one year stay is not a problem but Saturn needs to be at Vishakha. (And also Jupiter should be in Swati in the beginning, so it remains in Swati-Vishakha-Anuradha space for one year)
The second ref. realistically calls for Saturn to be at Rohini or at least at Krittika or Mrug.
The third needs Saturn to be at Bhaga, i. e. Uttara-Falguni, The word आक्रम्य demands it.
The three are clearly mutually exclusive. If one is satisfied, other two cannot be.
The year 5561 BCE selected by Shri. Vartak and Shri. Oak satisfies none of the three. I quote Shri. Oak – ‘Saturn was at Uttara-Falguni two years before war but by the first day it was approaching Chitra.’ In other words, it had reached end of Hasta space, meaning it left Bhaga behind, one year back. (At another place in the book he specifically says ‘Saturn at Chitra’)
Since only one of the three references can be satisfied, Shri. Oak should make up his mind which he considers most important. His present attempt to claim that all three are satisfied will not satisfy anyone.
As far as I remember. Dr. Vartak in ‘Svayambhu’ considered Saturn and Jupiter being near Vishakha, as most important. Starting from some recent years when it was so, he has suggested working backwards in 60 years steps when Saturn will complete 2 and Jupiter will complete 5 rounds around Sun and come back to Vishakha. The year claimed by him, 5561 BCE, however, does not match the requirements. He had of course no access to software to verify actual positions of Saturn and Jupiter in 5561 BCE. If he had, he would have probably batted for some other year!
Another researcher, Shri. Raghavan and Shri. Narahari Achar have nicely bypassed the problem by satisfying only one, ‘Saturn at Rohini’ and claiming other two references are related to Comets, sons of Saturn, and not to Saturn itself at all!
Dr. Vartak has brought in Astrology and claims Saturn afflicting Rohini from seventh place. Modern Astrology may say so, I have no knowledge, but did Vyasa mean that? Obviously not. He talks about bad omens etc. but not about Duryodhana’s or Yudhishthira’s horoscope!
I have no favorite among the three references. Saturn affecting Rohini is mentioned by Karna also. So it gets two votes! Others get one each. Shri. Achar gives that as a reason for prefering it.
1. If we decide to give preference to Saturn in Vishakha for one year, we have to select 5559 BCE, two years later than 5561BCE, so Saturn will move from Chitra , through Svati to Vishakha. During these two years, Jupiter however would move 4-5 Nakshatras further away. So it will not suit. I am unable to hit on the nearest year to 5561 BCE to fulfil Saturn at Vishakha and Jupiter at Chitra.
2. If we want Saturn to be at Rohini, we will have to jump 18-19 years forward, i. e. to 5543 BCE or say 10 years backwards to 5571 BCE.
3. If we want Saturn at Bhaga (Uttara Falguni), we have to move back by only 2 years to 5563 BCE
I leave it to the readers and Shri. Oak