बायल्यावाणी कायले मरतं? : नागपुरी तडका

बायल्यावाणी कायले मरतं? : नागपुरी तडका

बायल्यावाणी कायले मरतं? मर्दावाणी मरं!
सरणावरुन उठ… आनं… मशाल हाती धर …!!

तुह्यावाणी लाखो मेले… काही फ़रक पडला?
येथे सारे निगरगट्ट … काही बदल घडला?
त्यायच्यावाणी तू बी… फ़ुक्कट जाशीन मरून
संसाराची धूळधान… व्हईन आणखी वरून
लढल्याबिगर मोक्ष नाय.. कृष्णवचन स्मर …!!

कर्जपाणी, घेणंदेणं… आता चिंता सोड
आला दिवस तसा… मानून घे तू गोड
कुणी आला ’यम’ दारी… शब्द त्याचे छाट
“पिकलं तवा लुटलं”… झालं फ़िट्टमफ़ाट
धमन्यामंधी बारुद भर… आनं… आवाज मोठा कर …!!

जेव्हा पाय चालणारा… रस्ता जातो खुटून
श्वासाभरल्या विचारांचा… धागा जातो तुटून
तेव्हा तरी निग्रहाने… विवेकाला स्मर
ज्यांनी केली दुर्गती… त्यांची यादी कर
एकटा नको मरू… संग… दहा घेऊन मर …!!

कायदा तुह्या विरोधात… ’अभय’ नाही तुले
म्हूनशान लढले भाऊ…. शरद जोशी – फ़ुले
तुह्यी हाक घेण्यासाठी… सरकार मूकं-बह्यरं
आपण सारे मिळून लढू… करू त्याले सह्यरं
लुटारुंचे रचू थर… आनं… नाचू गच्चीवर …!!

– गंगाधर मुटे ’अभय’

Filed under: My Blog

बायल्यावाणी कायले मरतं? : नागपुरी तडका

बायल्यावाणी कायले मरतं? : नागपुरी तडका

बायल्यावाणी कायले मरतं? मर्दावाणी मरं!
सरणावरुन उठ… आनं… मशाल हाती धर …!!

तुह्यावाणी लाखो मेले… काही फ़रक पडला?
येथे सारे निगरगट्ट … काही बदल घडला?
त्यायच्यावाणी तू बी… फ़ुक्कट जाशीन मरून
संसाराची धूळधान… व्हईन आणखी वरून
लढल्याबिगर मोक्ष नाय.. कृष्णवचन स्मर …!!

कर्जपाणी, घेणंदेणं… आता चिंता सोड
आला दिवस तसा… मानून घे तू गोड
कुणी आला ’यम’ दारी… शब्द त्याचे छाट
“पिकलं तवा लुटलं”… झालं फ़िट्टमफ़ाट
धमन्यामंधी बारुद भर… आनं… आवाज मोठा कर …!!

जेव्हा पाय चालणारा… रस्ता जातो खुटून
श्वासाभरल्या विचारांचा… धागा जातो तुटून
तेव्हा तरी निग्रहाने… विवेकाला स्मर
ज्यांनी केली दुर्गती… त्यांची यादी कर
एकटा नको मरू… संग… दहा घेऊन मर …!!

कायदा तुह्या विरोधात… ’अभय’ नाही तुले
म्हूनशान लढले भाऊ…. शरद जोशी – फ़ुले
तुह्यी हाक घेण्यासाठी… सरकार मूकं-बह्यरं
आपण सारे मिळून लढू… करू त्याले सह्यरं
लुटारुंचे रचू थर… आनं… नाचू गच्चीवर …!!

– गंगाधर मुटे ’अभय’

Filed under: My Blog

Vedic religion

While we have already discussed the religious elements found in the excavations at the Indus-Ghaggar sites, it would be equally important to see what the Vedic religion was and whether we find any traces of it in the IVC. We will discuss the religious concepts of the Rig Veda that later on evolved philosophically and ritualistically in the later period of Brahmanas. It is obvious from the mention of the first word “Agni” in the first hymn of the Rig Veda that the Vedic rituals were fire (Agni) centric. Yajnya (fire sacrifice) and the various offerings through it to the abstract Vedic gods is the only medium to link human beings with the divine. Vedic ritual also prominently includes Soma (an intoxicating herb or ephedra) ritual.  

Indra is a major deity and about a quarter part of the Rig Veda is dedicated to the praise of Indra. He is demon slayer (like Vrutra), destroyer of the fortified cities of the enemy, a warrior himself helping Sudasa clan to win the wars, his favorite weapon is thunderbolt (vajra), he is destroyers of the dams and he is the king. (RV 8.48)  

Following the Soma (deified ephedrine drink), other major God is the Varuna. Varuna, on many occasions, has been coupled with Mitra as “Mitra-Varuna”. Varuna is the protector of truth and morality, god of the high-arched sky and ocean. Varuna’s main epithet in the Rig Veda is Asura. Mitra personifies the agreement or contract and he sustains earth and heaven. (RV 7.87, 3.59). Nasatya, Prajapati, Vishnu etc. are others include almost 645 gods from the Rig Vedic pantheon.  
Female deities are almost absent from the Rig Veda, except for deification of some natural elements. The female deities include Aditi (mother of Adityas), Ratri (nights), Prithvi (Earth), Sarasvati (the river), Ushas (Dawn) and Vac (speech). Aditi gets more importance and is associated with Adityas as their mother. However, according to Griffith, the name Aditi is used in the Rig Veda in different contexts such as a female goddess, a name of the earth, another name of Agni and even as a name of the male god. (The Rig Veda, by Ralph T.H. Griffith) Mostly, Aditi is depicted as the mother of Adityas and has a minor role to perform. It is often suggested by scholars that the Vedic people were patriarchal treating women as a better half, subordinate to male. 

All the offerings were made through the fire ritual, yajnya, to praise the gods. Thus, the sacred fire altar attained such prominence that, even its construction and dismantling became a sacred ritual in later times, such as in Agnichyayana. However, except for this construction of the sacred fire altar we do not find any reference to the idol worship.  Rather idolatry appears to be prohibited in the Vedic religion. “Na tasya Pratima asti”(There is no image of Him.) [Yajurveda 32:3]. The word “Pratima” has been interpreted by some as symbol, claiming that the symbolism is abundantly present in Rig Veda, such as of “Purusha” in Purushsukta. However, symbolism does not mean “Pratima” (image, embodiment) that always is artificial and a human creation. The God has no image because to Vedics He is formless and is to be worshiped through the oblations in sacred fire while chanting the praises of Him in systematic order was the way the Vedic rituals were conducted. Looking at the Rig Vedic hymns those were specifically meant for the fire-centric rituals and total absence of any reference to the idol worship, it is hard to infer that the Vedic people were ever idol worshipers. 

The Rig Veda also does not mention anywhere that the Vedic’s were phallic or feminine organ worshipers. There is not a single verse in praise of these sex organs. This does not mean that they did not know the people who were phallic worshipers. The Rig Veda seems completely hostile against the people worshiping “shisnadeva” (Phallic God.) 

“na yātava indra jūjuvurno na vandanā śaviṣṭha vedyābhi |
sa śardhadaryo vi
uasya jantormā śiśnadevā api ghurta na ||”(RV 7.21.5)


“None of (ná) the demonic spirits (yātáva) [who] do not (ná) worship (vándanā) [you] with knowledge (vedyā́bhi
), Oh most-mighty (śaviṣṭha) Indra (indra), have pressed forwards (jūjuvurno) [against] us (no). May that (sá) excellent one (aryo) triumph over (asya) the defiant ones (śardhat) in both directions (víu); also (api), may the children (jantór) of the phallic gods (śiśnádevā) not (mā́) go after (gur) our (na) lawful work ().”

sa vāja yātāpadupadā yan svarātā pari adatsaniyan |
anarvā yacchatadurasya vedo ghnañchiśnadevānabhi varpasā bhūt || (RV 10.99.3)

Horace Hayman Wilson translates it as follows:

“Going to the battle, marching with easy gait, desiring the spoil, he set himself to the acquisition of all (wealth). Invincible, destroying the phallus- worshippers, he won by his prowess whatever wealth (was concealed in the city) with the hundred gates.”

Both these verses clearly speak about the people those were engaged in phallic worship and resided in the fortified cities, were bitter opponents and sometimes enemies of the Vedic people. Some scholars have attempted to translate “shisnadeva” as unchaste, lewd (Griffith), vulgar or licentious deities. However, close examination of both the verses reveals that the verse 7.21.5 speaks about “yatava”, those follow occult practices, as well. In addition, it refers to the people who do not respect or practice Vedas and who are the children of the Shisnadeva. Verse 10.99.3 clearly speaks about destruction of the city of hundred gates belonging to shisnadevan (Phallus worshippers). It also makes it clear that the Vedic people closely knew the phallic worshiping civilization and had had some skirmishes with them.  Translating “shisnadeva” as unchaste, lewd, vulgar or licentious deities is meaningless and shows prejudice of the scholars. However, it would be important to see how Nirukta of Yaska interprets the verse 7.21.5.  

”May he, the noble one, defy the manifold creatures, let phallus worshippers not penetrate our sanctuary. May he overpower them, i.e. the manifold creatures who are hostile to us. Let the phallus worshippers, i.e. the unchaste Sisna (phallus) is derived from (the root) snath (to pierce) not approach our sanctuary, i. e. our truth, or sacrifice.”-Nirukta 4.19 (The Nighantu & The Nirukta, The oldest Indian Treaties on Etymology, Philology, and semantics. By Laxman saroop, Motilal Banarasidas, New Delhi, Second reprint 1967) 

Yaska catches on what both the verses clearly indicate – phallic worshippers to whom the Vedics were hostile and did not desire to have them come close to their society. Calling phallic worship “unchaste” is the point of the view of the outsider observers and not of the people who knew ethos of it.  
Even if we overlook the exaggerations or misinterpretation about phallic worship of the poets of the verses, it makes clear that the Vedic people were not the phallic worshipers of any kind. Moreover, there was hostility between the Vedics and the phallic worshipers. It is uncertain whether these phallic worshipers Rig Veda talks about belonged to IVC or to some other civilization because the phallic worship was practiced in other regions on the globe as well in ancient times. 
“This worship was so general as to have spread itself over a large part of the habitable globe; for it flourished for many ages in Egypt and Syria, Persia, Asia Minor, Greece and Italy; it was and is vigor in India and many parts of Africa, and was found in America on its discovery by the Spaniards.”  (“Ancient Symbol Worship: Influence of the Phallic Idea in the Religions of Antiquity” by Hodder Michael Westropp and Charles Staniland Wake, 1875, page 21). 
The phallic worship was divine enough to connect human with the Lord creator, the authors further clarifies. Hence, we cannot ascribe any specific region or human society to have it introduced first but it could have been rather an independent phenomenon. Vedic verses could be talking about the phallic worshipers of Persia or India, to which is not certain from the Vedic verses. 
That the Indus society worshiped male and female sexual organs and their personified deification is clear and undeniable from the excavated finds at the IVC. It is clear from the Rig Vedic texts that the Vedic people had organized their religion around the fire sacrifices and worshiped abstract deities.  There is no slightest indication that the both societies shared anything, even if in every possibility they knew each other. Both the societies had different faiths, which clashed with each other. The Phallus cult has no place in Vedic rituals. The God Phallus (Shisna Deva) is however mentioned in Rig Veda (7.21.5, 10.99.3) as well as in Nirukta (4.29) but its worship is banned.” Thus states Alain Daniélou. (The Phallus: Sacred Symbol of Male Creative Power by Alain Daniélou, 1995) There is no reference to the Yoga either in Rig Veda. 
Rig Veda also refers to the ayajju, ayajvan, (those do not perform fire sacrifice), anindra(Those who do not have god like Indra) anyavrata(Having different religious rites) etc. indicating how their religion was set around fire sacrifice and how they distinguished other societies they came across. 

Associating Vedic culture with the IVC is thus becomes seriously problematic to the overenthusiastic Vedicist scholars.  

Shudra’s real identity!

Since the term has been too controversial, causing irreparable damage to the Indian society and outrage for its use in derogatory manner aimed for social suppression, indicating lowest status of the larger population of India since long time, we need to have a brief look at the reality.  
The most importantly word ‘Shudra’appears in the only hymn, Purusha Sukta,which otherwise is completely absent from Rig Veda. Many attempts have been made by various scholars to find the real meaning of the Shudra and who were they. The people Dasa, Dasyus have been mentioned many a times in Rig Veda, though contemptuously for their different faith. But Purusha Sukta mentions, instead of Dasa-Dasyus, the Shudras, as name of a class of the people, that too in a hymn that has been proven to be a later composition.
Suprisingly in later Vedic texts the term Dasa and Dasyus (equivalent to Iranian Daha, Dahyu), used in Vedas for the people, goes on vanishing and remains just as a suffix of the personal names or denotes the servants. They, Dasa/Dasyus, no longer remains to be a set of the people, whether rival or not. Rather while speaking of fourth section of the society, the people other than Vedics, the term Shudras have been applied in the Purushasukta
The sudden shift in the terminology, assigned for the class of the people clearly means that the Vedic had come across the new set of the people and needed a new term to address them. It also is clear that the Dasa/Dasyu people were left far behind by the time of this hymn was composed. Rather appearance of the term Shudra for people is in itself a proof that the Vedic geography had changed from Afghanistan to India.
This also is evident because, we should note here that, the term “Shudra” or its equivalent is not present in Avesta at all. What we find is Daha – Dahyu, equivalent to Dasa and Dasyus, in Avesta applied to the people of the land or compatriots. To Rig Veda they are the people those adhere to the different faiths and thus were enemies. It would appear the term Shudra has been emerged from nowhere which have no meaning whatsoever! This sure creates a problem for the proponents of Indigenous Aryan Theory as well. 
Also, let us not forget here that the term Shudrahave no etymology, neither in so-called IE languages or Dravidian languages. R. K. Pruthi suggests that perhaps Shudra was originally the name of non-Aryan tribe. (Indian Caste System, edited by R.K. Pruthi, Discovery Publishing House, 2004, page 72) It may surprise us why then this tribe never came across the Vedic people to make its slightest mention in whole bulk of Rig Veda except for Purushsukta where suddenly it forms a major part of the society? 
Rajwade suggests that the people those were taken in the personal service by the victorious Aryans were called as Shudras. According to him, the term was later applied to those all who were out of three Varnas. (Radhamadhav Vilas Champu, Preface, Edited by Vi. Ka. Rajwade, Sarita Prakashan, reprint2014, page 130-31)
Bhandarakar opines that the Shudras could be a tribe but afterwards came to signify anybody who was not a full-fledged Arya or a foreigner who has been partially assimilated by Arya culture. He further states that, from Sutras Shudra denotes a person other than the member of three Varnas, i.e. Brahmina, Kshatriya and Vaishya.  (Some Aspects of Ancient Indian Culture, By D. R. Bhandarkar, 1989, page 12) Interestingly the term “Varna” for class too is new Vedic innovation because it is absent from Avestan scripts! 
If removed Aryan and replaced with Vedic, it will be clear from above opinions of the scholars that those all who were not Dasas or Dasyus or Vedics, those all lived in the Indian subcontinent, practiced different religion, were Shudras for the Vedic people. The fact is, though in Purushasukta, Shudraseemingly is enumerated as fourth class of Vedic religion; it was never at all the case. 
If we carefully read the RV 10.90.12, it makes clear that, the head of Purusha became Brahmin, hands became Kshatriya, and thighs became Vaishya….but Shudras were born of his feet. Feets didn’t become Shudra but were produced from it. It clearly indicates the distinction between Vedic and non-Vedics. (The Brahman was his mouth, of both his arms was the Rājanya made.His thighs became the Vaiśya, from his feet the Śūdra was produced. (RV 10.90.12, Trans. Griffith))
The term only would apply to Indian people as Purushasuktais a very later composition that got inserted in Rig Veda that mentions Indian tropical seasons too for first times and also uses the term Shudrafor people first time and in the only verse. 
It could have been essential for the Vedics to name the people other than them or it was a term already in use to address the people of India. Those who were originally Vedics and those were converted to Vedic religion and set in one of the three Varnas, authorized to Vedic recitals and ritualistic practices, were but naturally Vedics and part of three Varnas as Bhandarkar suggests. 
Rest of the masses, following their traditional pre-Vedic religion seems to have been named as Shudras. Or alternatively it could have been a term used by Indians to address themselves from ancient times, but then the original term must have been phonetically quite different and Shudra could be the corrupt Vedic form, thus making us impossible to find its origin or any etymology. 
Vedic corruptions of other loanwords are not new. It can be proved from one instance that Vedics in India pronounced corrupt form of the country name ‘Meluha’ (Melukkha) as ‘Mlechchha’, which, later on lost its original meaning and became synonym of the people who spoke strange or foreign languages. (The Indus Civilization, by A. H. Dani and B. K. Thapar, page 274,)
Same could have happened with “Shudra” which in later course of the time became a derogatory term; originally, it couldn’t have been the case. The fact is, we forget, Shudras were non-Vedic class, practicing idolatry from ancient times which was banned in the Vedic religion. Shudras were not authorized for Vedic rites or recitals because simply they didn’t need it for the sake of their own distinct religion they had preserved and still is practiced by the majority. 
Another fact which we should not forget here is the Vedic class had not vanquished the local populations to enforce their languages and culture upon them, as many social activists like to believe. Rather we see uninterrupted Indian tradition of the culture since minimum of 7000 BC. R. N. Dandekar has explicitely stated that there is no significant iinfluence on the Indians those are practicing their religion since pre-Vedic times. The present Vedics cannot be blood-linked with the original preachers those had come to India; those too must have lost their ethnicity after inter-mingling in Indian populace. We find there have been the Vedics in India of different ethnicity and language groups because they are one whose ancestors had embraced to the Vedic faith in remote past. There is no foreign blood or so-called Aryan element in them to boast of. The Vedic religion became dominant after medieval period has socio-economic-political reasons. 
The fact remains that the two religions, Vedic and pre-Vedic, coined together under common umbrella name ‘Hindu” were always and are distinct in practice, rituals and philosophy. The fact is that, although Vedics accepted idolatry gradually, they maintained their independent identity of religion with retaining all rights over Vedas, related literature and Vedic rites.
This cannot be called as assimilation of equal footings. The evil spell of many socio-psychological conditions, especially birth-based inequality, are direct or indirect products of it. 
To sum up, Shudra was never a part of Vedic society, but indeed was an independent religion they are following from ancient times. To Vedics, like Dasa, Dasyus of Iran those followed different religions and hence looked upon contemptuously, similarly Shudras too became a derogatory term in Vedic literature to the adherents of different religion. The over-glorification of the Vedas and their divine origin, as we have seen in this chapter, has been a carefully nourished myth and deserves the rejection in totality.  
The harm it has done, in the form of seeding inferiority complex and sense of the inequality in the minds of non-Vedic masses, needs to be removed in the light of the bare facts!


Applying the term “Arya” as a race has proven the intellectual bankruptcy of the 19th century racist scholars. In fact, discussion about this term itself is waste of time. Much so because it had been a hypothetical, fanciful and proven to be a dangerous idea to the humankind which had no material proof to support except some wild guesswork. The term invoked racial ego in Europeans as well as in some classes of Indian society causing sever irreparable social damage and unnecessary social divide.  Moreover, nowadays it seems to be an intellectual entertainment for some scholars, who engage themselves in the issue under the disguise of solving linguistic mysteries.  
The term “Aryan” was invented in the mid-eighteenth century. Prior to that, the term had never been used to refer to a race or ethnic group, which existed anywhere on the globe. Max Muller was the first one to refer to ‘Aryans’ as a “race of people”. (1) (‘Lectures on the Science of Languages’ Friedric Max Muller, Vol. 1, 1861). Of course, he later realized the grave danger of doing so and apologetically took back his words. He also explained that while using the word ‘Aryan’, he meant a group of languages and not the ethnic race.  Still the harm had already been done. 
Without getting into the detailed history of this term, we shall focus on a few points, which explain what the term ‘Aryan’ really meant in the ancient societies. 
In the Rig Veda, the word ‘Arya’ appears on only 36 occasions in 34 stanzas and it is used to address mostly to the lineage of Sudasa clan and Gods as an epithet. Moreover, in the Verse 7.33.3, the term ‘Arya’ has been used for enemy also. This only does indicates that the Vedics fought against each other too.
“Airyana Vaeja” in Yasna and Yasts, (Persian scriptures) is the name of a mythical or poetically glorified land where Zarathustra was born and delivered his first sermon. In Persian scriptures, it does not refer to people or epithet. Moreover, the term rarely appears in the Avesta. According to Gherardo Gnoli, ‘Ariya’ was not quite a racial category. Later in Achaemenid times, ‘Ariya’ meant to be a cultural and religious term to evoke the kings’ origin, like a title of particular nobility. In its very restricted, exclusivist nature, the term is quite different from a racial category. 
The words similar to ‘Arya’, like ‘Ariya’, ‘Ire’, ‘Ariana’, ‘Aristocrat’ etc. appear in several languages and they do not represent any race anywhere. At some places, such words represent titles or epithet and at some places, they represent certain geographies. According to Max Muller, the term ‘Arya’ means ‘one who ploughs or tills’ which later on came to be used as ‘Noble’, of a good family. (‘Lectures on the Science of the Language’, Vol 1, by Friedrich Max Muller, 1861, page 226) 
Etymology of ‘Arya’ is yet not certain. Some linguistics like Oswald Szemerény considers it most probably being a loan word, meaning ‘kinsman, companion’ from non-Indo-European language ‘Ugaritc’. (“In Search of Indo-Europeans by J. P. Mallory, 1991, page 276)  
There has been exchange of several words within the nomadic tribes in the so-called Indo-European language geographies though there have been phonetic and denotative changes in every region.
The term ‘Aryan’ came into use as a race by the politically and ideologically motivated people to prove the supremacy of the Caucasian/Nordic race over other races. 
The so-called Aryans who were described as ‘fair haired, light or blue eyed Nordic warriors, who tamed the horses and invented wheel and conquered most of the Europe, Northern India and much of the Middle East thousands of years ago, were indeed a fairy tale.’ More so, because so far no remains of skeleton that would resemble to such Nordics have ever been found in the vast of Indus civilization or Iran so far. Such complex is the nature of the ethnic diversity in the so-called Indo-European language speaking regions that no material proof of the Aryan Race theory and its so-called supremacy is found.
Though the Aryan race theory has been abandoned, discarded by the scholars of present times, the Indo-European Languages group theorists still continue to propose the same, carefully replacing the term “race” with “PIE languages group” in their theories. Though racial elements looks like to have been removed from the new theories of the Indo-European Language group, the underlying intentions are the same… supremacist and racially prejudiced. 
Iranian scholar Reza Zia-Ebrahimi stated, “Today, the talk of the “Aryan race” in the West is restricted to white supremacist circles in North America and neo-Nazi militants in Europe. The very concept of “race”, although it is still used in political discourses, especially in the United States, is scientifically bankrupt. Leading scientific associations assert that genetic variations between human groups are so gradual that drawing lines is inevitably an arbitrary and subjective exercise. “Indo-European” today refers to languages, not to people, let alone people supposed to assume inherent characteristics. Even its now limited use has been questioned. According to prominent linguists such as Merritt Ruhlen and the late Joseph Greenberg, the theory which holds that Indo-European languages are unrelated to other language groups such as the “Semitic” is overstated, if not outright fictitious.” (Iranian Identity, the ‘Aryan Race,’ and Jake Gyllenhaal, an article in Frontline by REZA ZIA-EBRAHIMI, August 2010)
He adds, “Throughout the nineteenth century, Aryanism was wrapped into the discourse of science. Racial anthropology came into being as a discipline claiming to classify humans into different racial categories with immutable psychological features by measuring noses, skulls, and ears. As we know all too well, Aryanists, in particular like Adolf Hitler, became increasingly obsessed with the racial purity and elevated the opposition between Aryan and Semite to the level of paradigmatic antagonism. This opened the way for the next stage: extermination. Aryanism provided the ideological backbone for Nazi atrocities.”  
It will be pertinent here to note that all the British ethnologists of the 19th century like Herbert Risley, Russel, Heeralal etc. have classified the Indian population in different races based on the physical measurements of the people. Their study is held in almost a gospel-like reverence even in the present day India to make governmental and judicial decisions on socio-ethnic issues and reservations. There has been no attempt to relook into the social and ethnic history of India from a fresh point of the view to correct the mistakes of the past, which is rather the need of the time. 
The Rig Veda or the Avesta nowhere indicates that there ever was a distinct race of the Aryan and that it had any struggle with the Dasas, Dasyus etc. on racial account. Rather, in the famous battle of ten kings, among the enemy of king Sudasa, five tribes bore the title “Aryan” while the five other tribes did not bear that title. The Dasas and the Dasyus were no racial groups. They were rather groups of different religious faiths. In the Rig Veda, Dasyus appear as “Avrata”, which means without Vedic rites (RV 1.51.8, 9) or as Anagnitra, Ayajjyu or Ayajvan, which means without fire sacrifice (RV 5:189:3, 1.131.44, 1.33.4). Apparently, with their religious conversion, the Dasas too could become Aryas. The Rig Veda states, “Oh Vajri, though hast made Aryas of Dasas” (RV 10.49.3). Thus, it seems that initially the Vedic society had been welcoming the non-Vedics to the Vedic fold. 
Similar terms like Dahae, Dakhyu do appear in the Avesta too but they connote men or compatriots of the same society and not any different race. Zarathishtra’s epithet is “Dakhyuma” though his sacred land of birth is called as Airyanam Vaejo, which means in a way the prophet was Dakhyu (Dasyu) and Airya (Arya) in same breath.  People of those times developed the designation of ‘Aryas’ to denote or express self-pride and independent religious faiths. We may not know ever from where this term originated and how it travelled across the regions adorning different meanings. 
In the latter days, the term Dasa, Dasyu came to be used for slaves and robbers. Nevertheless, the change in the meaning of the words over a time is not new phenomena. A famous example of this is that the term Asura (The Lord) came to acquire the exactly opposite sense, i.e. Demon in Vedic tradition. Of course, this, in no way, suggests that the term Dasa-Dasyu was used to show any kind of racial or linguistic distinctions.
In short, though the ‘Aryan as a race theory’ has not been proved on any, even genetically count beyond doubt, the Indo-Aryan language speaking people’s migration theories are in circulation in different formats. Like the Aryan race theory, PIE group of languages theory too has prerequisites such as a common habitat of single, closely-knit tribe and their subsequent migrations to different directions, either in waves or in unison, in the small span of time of the earliest settlement. 
However, does this hypothesis stand up to the test of logic? Does it require explaining some similarities in the various languages? There are many unanswered questions in this regard. 
The Indian nationalistic scholarship denied the Aryan race theory completely or partially. However, it did not deny the Aryan language theory (IE). The only change they have made recently is that the Aryans migrated from India towards the west up to Europe and not otherwise as suggested by the western scholars. Needless to mention that for them, the term ‘Aryan’ of India means just the Vedic people, i.e. three Varnas. Max Muller asserts that, “In the later dogmatic literature of the Vedic age, the name of Arya is distinctly appropriated to the three first castes- the Brahmans, Kshatriyas, Vaishyas as opposed to the fourth, or the Sudras.” ( Ibid page 225)  We will see in next chapters that how the Shudras meant those all who didn’t follow the Vedic religion. Also kindly take the note that the term ‘Shudra’ is absent in the Rig Veda except of Purushasukta. (RV 10.90)
The issue of original homeland of the Aryan (Vedic) people has also been a matter of a great controversy since 19thcentury. Various theories have been proposed vehemently to prove Vedic homeland either within India or outside India. One must wonder what is so special about the Vedic people engaging in the search of their original habitat! However, let us not forget that “Original Habitat” itself is a flimsy concept. There is nothing like original habitat when it comes to the human race. In no way it explains the common features in the world cultures and languages. No race possesses any special qualities on basis of which it can boast of superiority over others, as declared by the UNESCO. (“Four Statements on the Race Question”, UNESCO Publication, 1969)
Moreover, it would be wrong for the people to be hyped about the Vedics for it being the oldest known religion codified in the Rig Veda. Vedic, as we have already discussed, is neither the oldest religion nor are the Vedas or even the Avesta the oldest scriptures. The oldest religious script found so far was in Egypt (2400-2300 BCE) in the form of Pyramid texts, that too in a written format which is not the case with either IE scriptures like the Avesta and the Rig Veda. 
Did the Vedics (IE’s) come to India from Urasia? According to most of the scholars who believe answer to this question is in affirmative, suggesting most suitable candidate for the original habitat of the Vedic Aryans is South Russia. Did the Vedics migrate from India towards the West spreading their language and culture? Indic scholars like Shrikant Talageri place their original habitat towards the east of the Ghaggar (which he believes to be the Sarasvati) River.
Let us take an overview of both the theories and check is they help us understand the reality of the history of the humanity.  
The general assumption is that for the spread of the Vedic religion and so-called Indo-Aryan languages, the migrations of the people belonging to that certain stock or common ancestry is the first requirement. 

Wherever might have been their original habitat, migration is the precondition for the spread of cultural and linguistic elements as per the migration theorists.

For the migration theorists we can raise few simple questions:
Why do the migrations in unison or in batches take place?
Are immigrants are superior over the native populace wherever they migrate or could it be otherwise?
Is the migration essential for the spread of culture, languages or religion?
Many questions can be raised on this issue. However, in this chapter, let us deal with the above questions only and try to find answers.
Migrations are not a new phenomena occurring in the human world. It is widely assumed that from the ancient times human race has been moving from one place to other in the search of the food. Geographical spread of the human beings is attributed as reason to this. However, the human beings had almost started settling down in different regions in the Mesolithic period (approx 15000 years BC). 
C.K. Chase-Dunn (Institute for Research on World-Systems (IROWS), University of California, Riverside, USA) states in his paper ‘WORLD URBANIZATION: THE ROLE OF SETTLEMENT SYSTEMS IN HUMAN SOCIAL EVOLUTION’, “The earliest sedentary societies were of diversified foragers in locations in which nature was bountiful enough to allow hunter-gatherers to feed themselves without migrating. These first villagers continued to interact with still-nomadic peoples in both trade and warfare. The best known of these is the Natufian culture of the Levant, villagers who harvested natural stands of grain around 11,000 years ago. In many regions, the largest villages had only about 250 people. In other regions there were larger villages, and regions with different population densities were often in systemic interaction with each other.”  
On this basis, we can surmise that by 10,000 years ago, most of the tribes had settled in their respective regions. They were semi-nomadic for their profession of cattle herding and primal agriculture. In 2013, the archaeologists unearthed evidence of early agriculture at a 12,000-year-old site in the Zagros Mountains in eastern Iran. Mehrgarh site indicates that the human beings of that region knew agriculture ten thousand years ago. There might be more sites indicating to the earliest agriculture on the globe. The fact remains that it helped human being to settle in the respective regions.  Kenoyer asserts that, “….These data indicate that foragers were present in the exact locations where we later see the emergence of settled agro-pastoral communities during the Early Food Producing Era (7000-5500 BCE) and the Regionalization Era (5500-2800 BCE).” (Changing Perspectives of the Indus Civilization: New Discoveries and Challenges! By JONATHAN MARK KENOYER, Puratatva, Editor-K. N. Dixit, Number 41, 2011, Indian Archeology Society, page 4) 

Kenoyer furher declines the idea of any new influx of the populations in Indus valley and Gangetic regions. What does it means that the people who were progenitors of the IVC were settled in the same regions long before Harappan times. The technological advances led them to the urbanization and establish trade networks with the known world. Even after the decline of the IVC, due to the climatic changes, although people abandoned urban centers, they spread out nearby opting for to live in small settlements or towns, but they didn’t desert their habitat. 

Cultural evolution of the human beings has been almost a simultaneous process in various parts of the earth. We cannot attribute it to any particular advanced human race of human being or region.
Michael Maystadt (Illinois State University), on basis of proofs gathered from Europe, states in his thesis titled ‘A Critique of the Out of Africa Model’, “Around 40,000 years ago, there was a cultural explosion in which jewelry, art, and elaborate burials suddenly became commonplace all across Europe. These attributes indicate that for the first time in history, anatomically modern humans started to behave and think like modern humans.” 
Proofs found in other continents too support this conclusion. The evolution of cultures that includes even the languages has been a parallel phenomenon across the globe as an outcome of innate need of the human race! Since we cannot attribute such “cultural explosion” result of any particular intruding advanced tribe, how can we believe that the some so-called advanced group of PIE languages could cause acculturation of all other tribes those had already settled in the respective regions with their own advanced cultures?    
What was the status of languages in those times? Neom Chomskey, a proponent of the discontinuity theory, says the ability to speak or language faculty is as old as 100,000 years. From primordial gestures and sounds to the present complex state, the language has evolved through the passage of the time. 
Let us keep in mind here that there is a close relationship between developments of the language with growing complexities of the life. Early languages must have been too simple, limited to some words supported by the gestures. Certain sounds are so common in the human world that there is no need for tracing their origin to any certain place and population of common ancestry. 
As per the linguists and psychologists, the language is an innate need of human race, it is adequate to consider that the language evolutions, their exterminations and re-evolutions or blend of own languages with other languages of neighboring people with social mutations has been the constant process in human societies of the globe. We find similar words having hypothetically similar roots in different languages and conclusions of the scholars that one language influenced the other have marred our linguistic history. We find several similar words in most of the languages but the meanings attached to them are opposite or entirely different.
“Language consciousness is probably identical with every human meta-consciousness and may therefore play a significant role in the control processes effected in the human subject by consciousness,” states Jerzy Banczerowski, a noted linguist. (‘Linguistics Across Historical and Geographical Boundaries’ ,Volume 1, edited by Dieter Kastovsky, A. J. Szwedek, page no. 19).
Development of languages is largely independent process. Development of the words and their order put syntactically to express larger meaning mostly depends on the cultural ethos and the complexity of transactions of the people of the certain regions. The words gain larger-yet-restricted meanings in the course of their evolution. Of course, here we are not ruling out the borrowings and exchanges of words.

काही असेच भेटलेले…

काही असेच भेटलेले … मनात घर करून गेलेले 
त्यांचे वय वेगळे …  अनुभव वेगळे ….
त्यांच्या कहाण्या वेगळ्या…  त्यांचे जग वेगळे …
मिळालेल्या आयुष्याचे आनंदात राहून सोने करायचे शिकवण देऊन गेले. 
पण शिकवणच फक्त !!
सुखाच्या शोधात निघालेल्या आमच्या नजरांना कसले आनंद? कसले सोने?
 राहून राहून ते एकच वाक्य पटते,
पूर्वीसारखा माझा चेहरा टवटवीत दाखवणारे आरसे फारसे मिळत नाहीत सध्या !!
“मनात घर, सुखाच्या शोधार्थ निघालेल्या नजरा” वैगरे वैगरे …असे काही लिहिले कि उगाचच एखादा अलौकिक अनुभव घेतल्याचे फिलिंग येते. म्हणून उगाच खरडपट्टी !  हेडिंग हा जर “मथळा” मानला तर वरचे अतर्क्य लॉजिक “कोथळा” मानता येईल. असो.
खरा उद्देश खाली डकवलेले फोटो खपवणे हा असून नुसते फोटो पाहणार्यांना मनस्ताप होईल याची काळजी घेण्यात आली आहे.
अधिक माहितीसाठी ……… काहीच वाचायची गरज नाहीये. 🙂 

एकटेपणा, अवकाश, कला, मैत्र… इत्यादी इत्यादी…

लहान मुलाला झोप आल्याचं कळत नाही. ते त्रासतं, त्रासवतं, कंटाळतं, ओरडा खातं. पालकालाही अनेक वेळा समजत नाही, ते असं का करतं?
आता एकेकट्या मुलांची कुटुंब अनेक आहेत. किमान दोन मुलं असावीत या विचाराला जोडपी पुन्हा लागली अाहेत. बरोबर कुणी असणं महत्वाचं वाटतं. सहवास, सह अनुभूती, एकमेकाला सहभागी करुन घेण्याची वृत्ती. मिळून काही करण्याची उर्मी महत्वाची अाहे…
जाणत्या माणसाला अनेकदा खुटखुटत रहातं. लहान मुुलाची बैचेनी… किर्केगोर- किर्केयोर, नित्शे माणसाच्या एकटेपणाचं तत्वज्ञान मांडतात. फ्राॅईड म्हणतो, कामप्रेरणा आणि मोठं होण्याची इच्छा सतत मानवी मनाचा कब्जा घेऊन रहातात.
हल्ली मुलांना निरनिराळ्या क्लासना घातलं जातं. व्यक्तिमत्वविकासासाठी… कला, खेळ, ज्ञान… हे सगळं शिकवण्याची घाऊक केंद्रं तयार आहेत… त्यातून काही चांगलं, काही वाईट निश्चित घडत रहाणार…
संगणक, आंतरजाल, भ्रमणध्वनी, लॅपटाॅप, टॅब… हात जोडून उभंच आहे…

बाजूलाच पोकळीही आहे… ती वाढते आहे असं निरीक्षक म्हणताहेत…
कितीही काही केलंत तरी पोकळी अविभाज्य आहे. ती कशी भरायची हा निर्णय ज्याचा, त्याचा… विचारवंत, स्वयंविकास शिकवणारे तज्ज्ञ या दिशेने सांगू पहाताहेत…
निर्णय घ्यायला लागणं ही माणसामागे लागलेली एक ब्याद आहे, निर्णय घ्यायला लागणं पेक्षा निर्णयापश्चात घडणार्‍या परिणामांची जबाबदारी घ्यायला घेणं…
मग धर्म, कला, खेळ… इत्यादीत मानवी इतिकर्तव्य शोधायचं… कुणी कसं, कुणी कसं…
स्वातंत्र्य ही आणखी एक ब्याद… त्याचं काय करायचं?… विचार बंद करता येतात? झापडबंद रहाता येतं?… मग अातून नाही नाही ते कढ येतात, त्यांचं काय करायचं?…
झोकून द्यायचं स्वत:ला आयुष्याच्या प्रवाहात?… ते कधी न कधी करावंच लागतं!… पालकांचं वाढतं सुरक्षाकवच अंतिम समृद्धपणे जगण्याच्या आड येतं का? समृद्धी म्हणजे नेमकं काय?…
मग पूर्वी एका अर्थानं नाळ तोडून जगात टाकलं जात होतं; परिस्थितीमुळं, जाणीवपूर्वक, नाईलाजानं, जन्मदात्यांच्या परस्पर असामंजस्यामुळं, प्रत्यक्ष किंवा लाक्षणिक… ते सुदृढ जगण्याला पर्यायानं उपकारक ठरत होतं का?… परिणाम करणारे विविध घटक काही ठाम विधानं करु देतात की नाहीच?…
हा सगळा पट डोक्यात सुरु झाला तो दोन मित्रांच्या आठवणीमुळं. मित्र म्हणायचे तर समवयस्क नव्हेत. मी भिडस्त म्हणजे चुचकारल्याशिवाय कुण्याच्या अध्यातमध्यात नाही. एकदा मध्यात आलो की वहावणार… ज्याचा, त्याचा स्वभाव. तर ह्या मित्रांनी ज्ञात नव्हतं त्याचा परिचय करुन दिला. चित्रं, गाणं, नेपथ्य, साहित्य, व्यसन जडेल अशा गोष्टी…
वास्तव्य आहे ते शहरात असलं तरी गावासारखं. हद्दीला नदी. त्या नदीपलिकडं नेलं या महाभागांनी. नदीपलिकडं जाणं म्हणजे सर्वार्थानं. मग अलिकडच्या कशातच मन रमत नसल्यासारखं. मोठ्ठी दरी… अपसमज, गैरसमज… त्यांचीही सवय…
दोन्ही मित्रं वेगवेगळ्या पार्श्वभूमीतले. माझं वर्तुळ मर्यादित.

कुठल्याही नव्या क्षेत्रात गेलं की समवयस्क, शिक्षक, मित्र… अशी वेगवेगळ्या तर्‍हेची नाती जडतात. अनुभवी, हाताला धरुन अमुक दिशेने नेणारा जवळचा होतो. मैत्रीची त्याची ओढ आपल्यापेक्षा त्याला जास्त प्रसंगी. त्यानं आपण सुखावून दबलेलो. तो हे दबलेपणही नाहीसं करतो आणि संस्कारांची दालनं उघडत जातो, शिक्षकाचा अविर्भाव न आणता.
असे गतायुष्यातले दोन मित्र चटकन् आठवले…
कालांतराने त्यांच्यातले आपल्याला वाटणारे दोषही जाणवले. आपल्यातही त्याना काही दोष जाणवले असतील हा विचार मनातच आला नाही…
खूप काही असून ते तसे विस्मृतीतच गेले… ते का? याचं ढोबळ मूल्यमापन केलं मनाशी… स्वस्थ झालो आपल्या मार्गावर… जैसे थे राहिलं नातं…
वय वाढत जातं तशी भिडस्त माणसं आणखी आणखी आत्मकेंद्रित होत जातात?…
मग खुटखुटत रहातं… ते का हे समजत नाही, लहान मुलासारखं… नकळत समजतं… मग संबंध जोडायची धडपड चालू होते… ते रक्तात नसल्यामुळे ती पाहिजे तशी जमत नाही…
आजुबाजूला व्हर्च्युएलिटी वाढलेली… तिथले संबंध हाडामांसाचे वाटतात? असतात?…
गतायुष्यात योगायोगाने मिळालेल्या समूहाची आठवण प्रकर्षाने होते. अनेक प्रकारची नाती तिथे जमली होती हे जाणवतं. सगळं सहज होतं. अनेक तरंगणारी ओंडकी योगायोगाने एकत्र अाली… आपापली वेळ झाल्यावर अलग विलग झाली…
एकटं अपरिहार्य अस्तित्व आणि सोबतीची आस. फुटकळ सोबत असली तरी समूहाच्या सोबतीची आस… सोबत, सोबतच सोबत, सोबतीचं अजीर्ण… मग सोबतीशीचीच झुंज… हेच आयुष्य… रुटिन होणं अाणि ते प्रयत्नपूर्वक तोडत नव्या अनुभवाकडे झेपावणं यात कुठेतरी काही हाती लागत असावं… समृद्धपण?…

२२०. शरयत

आज सकाळी साळा.
कालच्याला अब्यास न्हौता, लई खेळ्ळो.
तीन पायाच्या शरयतीत नुस्ती पडापड.
तोंडात चम्चा अन चम्च्यात लिंबू ठिवून पळायचीबी येक शरयत.
सोपी नसतीय.
पन माजा पैला नंबर आला.
आज साळंत झेंडा उबारला. समदी झ्याक ‘जनगणमन’ बोल्ली.
कोणकी आजीबाई आलत्या, तेंनी कायबाय सांगितलं.
समजलं नाय काय मला, तरीबी म्या टाळया वाजिवल्या.
मंग बक्शीसं दिली. अंक्याला लब्बर, भान्याला पटटी.
गुर्जीन्नी मला बोलिवलं. म्या आज्जीबाईच्या जवळ ग्येली.
त्या म्हन्ल्या, “बाळ, तुला मोठेपणी काय व्हायचं आहे?”
“शरयतवाली” म्या बोल्ली.
त्या हसल्या.
म्हन्ल्या, “आमचीही शर्यतच चालू आहे कधीपासून. सगळया मुलामुलींना शिकता यावं ही शर्यत.” 
म्हन्जे समदे नाय शिकले, तर आज्जीबाई शरयत हरणार?
औघड हाये.


मै तो सुपरमॅन …

मध्ये काही दिवसांपूर्वी व्हॉट्सअ‍ॅपवरती मेसेज आला होता, संभाजी महाराजांबाबत. शंभूराजांचं अमानवी वर्णन त्यात केलं होतं. उंची सात फुट काय? आणि तलवारीचं वजन ६५ किलो काय? सिंह-वाघांचे जबडे हाताने उभे फाडत … वगैरे वगैरे बरच काही. कपाळाला हात लावावा इतकाही तो मेसेज विशेष नव्हता. त्या आधी शिवाजी महाराजांवरती देखिल एक मेसेज फिरत होता – व्हिएतनामच्या राष्ट्राध्यक्षाने रायगडवर येऊन तिथली माती बॅग मध्ये घेतली, सुभाषबाबू हिटलरला भेटायला गेले तेव्हा हिटलर शिवरायांवरचे पुस्तक वाचत बसला होता; अश्या अनेक सुरस रम्य कथा त्यात होत्या. हे मेसेज हसून सोडून द्यायचे असतात.

आपले राष्ट्रपुरुष हे “अमानवी” किंवा १००% आदर्शांचा  आणि फक्त सद्गुणांचाच तितका पुतळा असायलाच हवेत हा आपला हट्ट का असतो हे मला समजत नाही. मुघलांसमोर हार न मानलेले सगळे महायोद्धे अश्या अनुयायी + मावळ्यांसमोर आपली तलवार निमुटपणे म्यान करतात. मला शाळेच्या अभ्यासक्रमात जनार्दन लवंगारेंचा “महापुरुषांचा पराभव” म्हणून एक धडा होता. महापुरुषांचा पराभव हा शत्रू करत नाहीत तर त्याचे अनुयायीच करतात हे सप्रमाण त्यांनी सांगितले होते. तो धडा दुसर्‍या चालीवरती वाचायची गरज मला वाटली. म्हणजे नेत्याने – आदर्शाने जे नीतीनियम घालून दिले त्याला हरताळ फासणे हा वेगळाच मुद्दा आहे, मात्र आपल्या आदर्शाने काडीचीही चूक करता कामा नये … नव्हे!!! त्यांनी चूक केली असेल तरी ती चूक नव्हतीच हा जो काही आपल्या समाजाचा हट्ट असतो त्याचे कौतूक करावे तितके कमी आहे.

ते क्षत्रियकुलावतंस शिवाजीराजे झाले म्हणून झोपतानाही कंबरेला तलवार असायलाच हवी ही अपेक्षा करणारे आपल्याकडे बहुसंख्य मिळतात हे स्वानुभवाने सांगतोय. बरं, चार खर्‍या गोष्टि ह्यांना ससंदर्भ समजवाव्यात तर “महापुरुषांचा” अपमान झाला असं गावभर बोंबलत फिरतात. आजकाल सोशल नेटवर्किंगच्या साईट्स असल्याने भोंग्याच्या रिक्षांचे पैसे देखिल भरायची गरज उरलेली नाही. म्हणजे जसं पोरगं उकाड्याने कितीही कावलं असलं तरी बहुतांशी आयांचा त्याला गोंड्याची कानटोपी चढवायचा जो हट्ट असतो; त्याच पद्धतीने इतिहासातील महापुरुषांच्या मोठेपणाची हौस ह्या महाभागांनाच असते. मोबाईलवरती आलेले मेसेज व कादंबर्‍या हे ह्या महाभागांचे “संदर्भ” असतात. वरुन ते महापुरुष जातीनिहाय वाटून घेतलेले असतात. आंबेडकरवादि सावरकरांकडे बघत नाहीत, सावरकरवादि गांधींकडे बघणार नाहीत, गांधीवादी कुणाकडेच बघणार नाहीत.

मी तरी खोटं का बोलू? ८-१० वर्षांपूर्वीपर्यंत मी सावरकरांपलीकडे बघत नव्हतो. पण वय, वाचन, अक्कल वाढत गेली तशी निदान दुसर्‍या बाजूचं म्हणंणं ऐकायची तयारी झाली. फाळणीच्या बाबतीत डॉ आंबेडकरांचे बरेचसे विचार “प्रॅक्टिकल” होते. वास्तवाला धरुन होते तर सावरकरांचे विचार हे कितीही राष्ट्रप्रेमाने ओतप्रोत भरलेले होते तरी ते आत्यंतिक आदर्श असे “हिंदू” विचार होते. व मुळात हातातली परीस्थिती कुठल्याही कारणाने निसटल्यावर सावरकरांचे ते विचार प्रत्यक्षात येऊ शकत नव्हते ह्याची जाणीव झाली. शिवाय स्वा. सावरकर अथवा डॉ. आंबेडकर हे “इतिहासकार” खचितच नव्हेत ह्याची जाणीव झाली. ते “विचारवंत” होते असं म्हणता येईल व त्यांच्या दृष्टिने समाज जसा होता अथवा व्हायला हवा होता ती उदाहरणे इतिहासातून हुडकून लोकांसमोर ठेवली. स्वा. सावरकरांवरती जसा आत्यंतिक व एकांगी हिंदूत्वाचा शिक्का मारुन लोकं मोकळे होतात तसेच डॉ आंबेडकरांवरती देखिल धम्माबाबत त्यांनी जे विचार मांडले त्यावर धम्मप्रसारासाठी डॉ. आंबेडकरांच्याही १०० वर्ष आधीपासून काम करणार्‍या जगभरातील संस्थांनी “श्रीयुत आंबेडकरांनी त्यांना हवा तो धम्म मांडला खरा धम्म नव्हे!” अशी टिका केली होती. या प्रकारच्या समकालिन टिका आपण लक्षात घ्यायला हव्यात. त्यांच्यात काही तथ्य असेल तर निदान ते ध्यानात घ्यायला हवे.

मुळात महापुरुष असोत अथवा आपल्या दृष्टिने खलपुरुष असोत पहिल्यांदा त्या गुणदोषांसकट इतिहासातील ते पात्र स्वीकारायला हवं. तरच इतिहास समजायला सुरुवात व मदत होते. खलपुरुषांचा चांगला गुण अथवा महापुरुषाचा वाईट गुण नाकारुन काही मिळणार नसते ना इतिहास बदलणार असतो. शिवाय जे कर्तृत्व गाजवले अथवा ज्या चूका झाल्या त्या पूर्वायुष्यात कि उत्तर आयुष्यात ह्यावर विचार व्हायला हवा. आधी चूका करुन नंतर इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी नोंदवावे असे काही अचाट – अफाट करुन दाखवले असेल तर उत्तमच. मात्र राघोबांसारखे आधी अटकेपार झेंडे गाडायचे व नंतर इंग्रजांशी चुंबाचुंबी करायची असे असेल तर कपाळाला हात लावावासा वाटतो. अर्थात अटकेपारचा झेंडा ही जमेची बाजू घ्यायची व उत्तर आयुष्यातून काय करायचं नाही? हे शिकायचं. इतिहास हा धडा घेण्यासाठी असतो. एकमेकांच्या उरावर बसण्याकरता नव्हे हे समजून घ्यायची वेळ आली आहे.

शेकडो वर्षांनी अथवा काही दशकांनी आपल्याला एकसंध इतिहास दिसू शकतो, आधीच्या व नंतरच्या घटना संगतीवार दिसतात पण त्याकाळी तो इतिहास “LIVE” असतो हे आपण लक्षात घ्यायला हवं. दुसरी गोष्ट  इतिहासातील पात्रांची मनोभूमिका आपण अनेकदा लक्षात घेत नाही. सर्वात मोठे उदाहरण छत्रपती शंभूराजे. आजकाल – “शंभूराजे मुघलांना जाऊन मिळाले ते शिवाजी महाराज व शंभूराजे यांचा मुघलांना चकवायला ठरवलेला संयुक्तिक राजकिय डाव होता.” असं सांगितलं जातं. पण त्यात घरातल्या स्त्रीयांना कसं काय समाविष्ट केलं ह्याचं उत्तर कोणी देत नाही. वर्षभर आघाडी शांत ठेवायची म्हणून भूपाळगड प्रकरण होऊ देतील? भूपाळगडावरती सातशे जणांचे हात तोडले गेले, भूपाळगड पाडला गेला. हे केवळ एक डाव म्हणून शिवराय कसे होऊ देतील? ती संभाजी महाराजांची तरुण वयातल्या उसळत्या रक्ताची चूक होती हे लक्षात घ्यायला हवं. उलट संभाजीराजे त्यांच्या शीघ्रकोपी स्वभावाला धरुनच वागले. शीघ्रकोप हा त्यांचा स्वभाव होता त्याला कोणी काहीच करु शकत नाही. त्या शीघ्रकोपी व्यक्तित्वासकट त्यांचा इतिहास मान्य करायला हवा. आणि हा शीघ्रकोप पुढेही गोवा स्वारीत पोर्तुगीज विजरई दिसल्यावर वहात्या पाण्यात घोडा घालणे असो अथवा कलशाची बाजू घेऊन शिर्क्यांवर केलेला हल्ला असो कायम दिसून येतो. एखादा गुण चांगला की वाईट हा प्रश्नच नाही परीस्थितीनुरुप तो गुण चांगला – वाईट असा बदलू शकतो. त्यामूळे शीघ्रकोपी शंभूराजांचे व्यक्तित्व एकदा लक्षात घेतले की इतिहास सुटसुटित होतो.

संभाजीराजांची मनोभूमिका अत्यंत शांतपणे लक्षात घ्यायची गरज आहे. सख्खी आई नाही. वयाच्या नवव्या वर्षी राजकारणासाठी मुघलांचा मनसबदार म्हणून जावं लागतं, मागोमाग आग्र्याचं जीवघेणं संकट, जीव वाचावा म्हणून का होईना पण खुद्द वडीलांनीच जिवंतपणी श्राद्ध घालणं,  मग परत मुघलांशी शांतता हवी म्हणून पुन्हा मनसबदार होणे. हे सगळं वयाच्या १२-१४ पर्यंत बर्‍याच अंशी अनाकलनिय असेलही. वडील सांगतात ते चांगलच असेल हा समजूतदारपणा असेलही, पण शारीरिकच नव्हे तर जे वैचारीक दृष्ट्या उमलण्याचं फुलण्याचं वय असतं त्या वयात संभाजीराजे जगावेगळ्या मनस्थितीतून गेले ह्यात वाद नाही. अश्या घडामोडी कुणा पिता-पुत्राच्या आयुष्यात आल्यासं दुसरं उदाहरण नाही. उलट म्हणूनच मुघलांना जाऊन मिळणे अथवा पुढे शिवाजी महाराज जिवंत असताना अघोर मार्गाला जाऊन केलेला कलषाभिषेक असो, संभाजी महाराजांच्या जुन्या दुखावलेपणाची संगती लागायला सुरुवात होते. आज ३५०-३७५ वर्षांनी आपण बघताना शिवराय हे सगळं सगळं स्वराज्यासाठी करत होते हे आपल्याला समजतं पण आपण मागे जाऊन संभाजीराजांच्या त्या त्या वयात स्वत:ला त्या जागी ठेवायचा प्रयत्न जरी केला तरी मनात शेकडो प्रश्न उभे रहातात.

जे घडलं त्यात चूक ना महाराजांची होती ना संभाजीराजांची त्या – त्याक्षणी एक राजा अथवा राजपुत्रच नव्हे तर एक व्यक्ती म्हणून जे वाटलं ते त्यांनी केलं. आपण दोहोंची बाजू समजून घ्यायला हवी. खासकरुन शंभूराजांची. आणि बाजू समजून घेणे म्हणजे जे कटू घडलं त्यावर मखमालिशी करणं नव्हे. संभाजीराजे अत्यंत बुद्धीमान होते आणि अश्या माणसांची घुसमट लवकर होते. त्यांच्या मनासारखं व त्यांना आव्हान देईल असं काम मिळालं नाही की अश्या बुद्धीमान लोकांच “आपली इथे किंमत नाही” हे मत फार लवकर बनतं. कदाचित अश्याच परीस्थितीत मनाचा कोंडमारा होऊन ते मुघलांना जाऊन मिळाले. मात्र ते ज्या तिरमीरीत उठून मुघलांना जाऊन मिळाले त्याहून जास्त ओढीने स्वराज्याकडे परत आले. आपलं ऐकणारं इथे कोणीच नाही संतापाच्या भरात आपण आपल्याच माणसांना त्रास दिलाय हे ज्याक्षणी लक्षात आलं त्याक्षणी त्यांनी परतायचा निर्णय घेतला.

दुसरी गोष्ट बाकरें गुरुजींना दिलेले दानपत्र एक -एक ओळ सुटी करुन वाचली की संभाजीराजांचे संपूर्ण व्यक्तीमत्व तपशीलवार डोळ्यासमोर उभे रहाते. ते स्वत: संभाजीमहाराजांनी दिलेले दानपत्र असल्याने ऐतिहासिक दृष्ट्या ते अमुल्य आहे. यामध्ये ते आजोबा शहाजीराजे व वडिल शिवाजी महाराज यांच्या शौर्याची, पराक्रमाची, दानशूरतेची, प्रजाहीतासाठी असलेल्या तळमळीची प्रचंड स्तुती करतात. मात्र शिवराय “वडिलांच्या भूमिकेत कमी पडले” असा सूर एका वाक्यात दिसून येतो. ते सगळं वाचताना पंचपक्वानात कचकन दाताखाली बारिकसा खडा यावा तसं एकक्षण वाटतं, पण संभाजीराजांच्या बाजुचा विचार करता यात मला काहीच वावगे वाटत नाही. मी परत सांगतो जे घडलं त्यात चूक ना महाराजांची होती ना संभाजीराजांची. शिवाजी महाराजांना स्वराज्याचा गाडा हाकायचा होता. पण त्यात ते कुटुंबाला वेळ देऊ शकले नाहीत आणि ते शक्यही नव्हतं. अन्यथा स्वराज्य उभं रहातंच ना. पण वडिलांकडून मुलाच्या ज्या अपेक्षा असतात त्यांची अपेक्षा संभाजीराजांनी उमलत्या वयात केली असेल व व्यस्त वेळामुळे महाराज त्या पूर्ण करु शकले नसतील तर संभाजीराजांची घालमेल होणं स्वाभाविक होतं.

वडील – मुलाच्या नात्यातला हा तडा इतरही अनेक थोरा मोठ्यांच्या बाबतीत दिसून येतो. मग ते लोकमान्य टिळक – श्रीधरपंत टिळक असोत अथवा महात्मा गांधी व हरीलाल असोत. लोकमान्य टिळक व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यात वैचारिक भूमिकेत अजिबात पटत नसे. त्याचे पडसाद अगदी केसरी विरुद्ध मूकनायक अश्या स्वरुपातही उमटले. पण लोकमान्य टिळकांचे पुत्र श्रीधरपंत हे मात्र बाबासाहेबांचे जीवलग मित्र बनले. बाबासाहेबांचे स्पष्ट मत होते की बाळ गंगाधर टिळक हे खरे लोकमान्य नव्हेत. तर श्रीधरपंत हेच खरे लोकमान्य. श्रीधरपंत देखिल बाबासाहेबांना इतके जवळचे मानत की त्यांनी आत्महत्या करण्यापूर्वी शेवटचे पत्र लिहीले ते डॉ आंबेडकरांना. श्रीधरपंतांचं असं जाणं बाबासाहेबांनाही भावनिक पातळीवरती फार हेलावून टाकणारं होतं. तीच गोष्ट गांधीजी व त्यांचा थोरला मुलगा हरीलालची. तुम्ही असाल जगासाठी बापू – महात्मा … “माझे वडील कुठे आहेत?” हा त्यांचा स्वाभाविक प्रश्न होता. व त्यांना तो प्रश्न पडायचे कारण सर्वात मोठा पुत्र असल्याने वडिलांचा आपल्या हातातून सुटत चाललेला हात त्यांनी अनुभवला होता. इंग्लंडला जाऊन वकिलीच्या उच्च शिक्षणाबाबत वडिलांनीच घेतलेली विरोधाची भूमिका ही “स्वातंत्र्यसैनिक” म्हणून घेतलेली होती. तो नकार एक तरुण, काहीतरी करुन स्वत:ला सिद्ध करायला धडपत असणारा “मुलगा” म्हणून हरीलाल यांच्या मनाला लागणं हे आपण समजून घ्यायला हवं. ह्या नात्यांच्या नाजूक गाठी हलक्या हातानेच सोडवाव्या लागतात. दोहोंची भूमिका समजून घ्यावी लागते.

इतिहास हा दरवेळी तलवारींनी खेळलेला – रक्ताळलेला नसतो. त्याला नात्याचेही अत्यंत हळवे पदर असतात. ते हातावर बसलेल्या फुलपाखरागत हळुवार हाताने सांभाळावे लागतात ह्याचं भान आपल्याला यायला हवं. एकदा संभाजीराजांची मनोभूमिका अंशत: अनुभवली तरी संभाजीराजे मुघलांना जाऊन मिळाले ह्यावर पांघरुण घालायची गरज उरत नाही. उलट नंतर त्यांचा त्या सगळ्यातून बाहेर पडून डोळे दिपवून टाकणारा पराक्रम व मृत्यूलाही धीरोदात्तपणे सामोरे जाणारी वीरवृत्ती अजून लखलख करत तेजाळते.

मी काय लिहीलय हे कदाचित काही त्रस्त समंधांना समजणारही नाही. तो त्यांना महापुरुषांचा अपमान, संभाजीराजांना बदनाम वगैरे करण्याचा डाव वाटेल कारण ती लोकं झोपतानाही कंबरेला एक अदृष्य़ तलवार लटकवून झोपतात. ह्याच त्रस्त समंधांपासून इतिहास जपण्याची विनंती करणारा हा लेख. आपले महापुरुष सुद्धा “माणूस” होते “सुपरमॅन” नव्हते. त्यांनाही राग-लोभ-प्रेम-तिरस्कार-भीती-करुणा अश्या सहाजिक मानवी भावना होत्या. त्यांच्या हळव्या भावना आपण समजून घेण्याचा साधा प्रयत्नही केला नाही तर स्वत:ला अनुयायी तरी का म्हणवून घ्यायचे? आपले हट्ट व अवाजवी अपेक्षांचे ओझे इतिहासातील महापुरुषांच्या खांद्यावर टाकणे आपण थांबवायला हवे. एखाद्या मेसेजमध्ये कधीच न घडलेल्या गोष्टी ठोकून देऊन महापुरुषांना मोठे करण्याइतके आपण मोठे झालो नाही ह्याची जाणीव ठेवावी. महापुरुषांनी आधीच इतके करुन ठेवले आहे की त्यांना खोट्या ठिगळांची गरज नाही. त्यामुळे जगातल्या सगळ्याच गोष्टिंची अपेक्षा एकाच व्यक्तीकडून करण्यात काही हशील नाही हे आजकालच्या वैचारीक “सुपरमॅन” असलेल्यांनी समजून अमानवी मेसेज तयार करणे अथवा अजून पुढे दहा जणांना पाठवणे थांबवायला हवे.

अजून काय लिहीणे? सुज्ञ असा!

 – सौरभ वैशंपायन.

नवे मेट्रो- मोनो मार्ग.

मुंबईत एक मेट्रो लाइन चालू झाली. तिची उपयुक्तता निर्विवाद सिद्ध झाली आहे. मोनोरेलची पहिली लाइन अर्धी सुरू झाली आहे पण तिची उपयुक्तता लाइन सातरस्त्यापर्यंत पुरी झाल्यावरच सिद्ध होईल. ती करिरोड स्टेशनला जोडली गेली असती तर उत्तम झाले असते पण तसा प्लॅन दिसत नाही. नवीन दोन मेट्रो लाइन्स चर्चेत आहेत व त्यातील नं.३ आधी होईल असे दिसते. ही लाइन उत्तर दक्षिण आहे म्हणजे ती पश्चिम रेल्वेच्याच मार्गाला समांतर सेवा देईल. वांद्रे ते सीप्झ हा भाग निश्चित उपयुक्त ठरेल. मला असे वाटते कीं मेट्रो-मोनो पूर्व-पश्चिम धावणार्‍या झाल्या तर जास्त उपयुक्त ठरतील. मिरारोड ते ठाणे अशी मेट्रो झाली तर ती पूर्वपश्चिम जोडणारा दुवा ठरून निश्चित भरपूर उपयुक्त ठरेल. तो भाग दाट भरण्यापूर्वी लाइन बांधली गेली तर कमी अडचणी येतील.आणखी १० वर्षांनी कदाचित ते अशक्य होईल. मध्य रेल्वेच्या विक्रोळी स्टेशनपासून निघून एक लाइन पूर्वेला खाडी ओलांडून महापे भागापर्यंत गेली तर अतिशय उपयुक्त ठरेल. मात्र ती स्टेशनाना जोडणारी हवी. मुंबईच्या दक्षिण टोकाला बॅलार्ड इस्टेट-शिवाजी-चर्चगेट-नरिमन पॉइंट अशी मोनोरेल खासच उपयुक्त ठरेल. तेथे रस्तेहि रुंद असल्यामुळे उंच खांबांवर लाइन बांधणे शक्य होऊ शकेल. अर्थात काम चालू असताना त्रास सोसावा लागेल. नवीन किनारा मार्ग बांधतानाच त्याच मार्गाने मोनोरेलहि बांधली तर फक्त मोटरवाल्यांसाठी खर्चिक रस्ता असा आक्षेप उरणार नाही. आणि पश्चिम रेल्वेवरचा भार जरा कमी होईल. प. रेल्वे स्टेशनांपासून दूर असलेल्याना प.रे. ला पर्याय मिळेल.


“आई, आज मी करते स्वयंपाक. ” ऐकलं आणि पोटात गोळा आला.  लेकीला स्वयंपाकाची आवड लागल्यापासून इतक्या वर्षांच्या माझ्या मेहनतीवर पाणी पडणार याची लक्षणं नजरेसमोर यायला लागली होती.
परवाच तिने तारे तोडले होते. म्हणाली,
“किती सोप्पं असतं हे कुकिंग. ” आधी आजूबाजूला पाहिलं. नवरा, मुलगा जवळपास नाहीत याची खात्री केली आणि म्हटलं,
“कुकिंग? मराठी शब्द शोध या शब्दासाठी. ” हल्ली हे शस्त्र फार उपयोगी पडायला लागलंय.  तिचा मेंदू मराठी शब्दाच्या शोधाला निघाला आणि माझा काही काही गैरसमज तसेच रहाण्यासाठी काय करावं याच्या. नाहीतर काय,  कुकिंग सोप्पं आहे ही बातमी घरात प्रसारित झाली तर संपलं सगळं.  गेली कितीतरी वर्ष मी एकच पाढा म्हणतेय, माझं आयुष्य म्हणजे रांधा वाढा, उष्टी काढा… खरं तर प्रत्येकजण स्वत:चं ताट उचलून विसळून ठेवतो त्यामुळे उष्टी बादच आणि रांधणं किती होतं हा ही प्रश्नच. पण जे मिळतंय तेही बंद होईल या भितीने नवरा आणि रोजच्या रोज बाहेरचं खायला मिळतं या आनंदात मुलगा माझ्या ’रांधा वाढा… ’ चालीत सहानुभूतीचा सूर मिसळत आले आहेत. वर्षानुवर्ष. मुलगा तर जेव्हा जेव्हा एखादा पदार्थ करतो तेव्हा आज मी रांधा वाढा, उष्टी काढा करणार असंच म्हणतो. नवरा असलं काही करायच्या फंदात पडत नाही किंवा मीच त्याला त्यात उडी मारु  देत नाही कारण नवर्‍याने एखादा पदार्थ करायचा ठरवलं की  क्रम ठरलेला असतो. मी अत्यानंदाने सोफ्यावर फतकल मारते आणि त्याने काय आणि कसं करावं त्याचं मार्गदर्शन सुरु  करते. तो मी सांगेन त्यापेक्षा वेगळं काहीतरी कसं करायचं या विचारात पडतो. त्याच्या म्हणण्यानुसार त्यामुळे पदार्थाची चव नेहमीपेक्षा वेगळी लागते. म्हणजे बिघडते का असं विचारलं की दुर्लक्ष करुन अशा प्रयोगांनीच असंख्य शोध लागतात हे तो ठासून सांगतो. त्याला कसलातरी शोध लागून नोबेल प्राईज वगैरे मिळालं तर म्हणून मी माझी गाडी त्याच्या विचारशक्तीला खीळ घालत नेहमी पराठ्यावर आणून थांबवते.
“तू पराठे मस्त करतोस. तेच कर. “
“कसे करायचे? ” आजतागायत तो हे चेष्टेने म्हणतो की त्याला हा प्रश्न खरंच पडतो ते समजलेलं नाही.  पण एका जागी बसून मी  घरात स्वयंपाकघर नावाचा एक भाग कुठे आहे,  बटाटे कुठे असतात, गॅसची शेगडी कुठे असते, झालंच तर लसणीचा कांदा वापर म्हणजे आपला तो नेहमीचा कांदा नव्हे रे, लसणीचा कांदा आणि नुसता कांदा या दोन स्वतंत्र गोष्टी आहेत यावर बराच वेळ बोलते.  ते झालं की लसूण, मिरची सारं कुठे सापडेल त्याची दिशा बसल्या जागेवरून बोटाने दाखवते.  जिकडे बोट दाखवेन त्याच्या विरुद्ध बाजूला तोही ठरल्याप्रमाणे जातो. मग माझं कपाळावर हात मारणं, पुरुषांचा ’कॉमन सेन्स’ काढणं हे नेहमीचं काम मीही उरकते. एकेक करता करता  सारी सामुग्री एकत्रित झाली आहे असं वाटलं की पंजाबी मैत्रीणीने सांगितलं तसं कणकेत बेसन घालावं की घालू नये याचा खलही बराचवेळ चालतो. माझ्या आईचे पराठेच किती मस्त होतात आणि त्याची आई ते करते तरी की नाही यात अर्धा तास. शेवटी भूक लागली, भूक लागली असं मुलं कोकलत आली की तुझं ना हे असंच, चला आता बाहेरच उरकू  जेवण असं म्हणत कुठल्यातरी रेस्टॉरंटमध्ये जाणं. ह्या नेहमीच्या क्रमाला मुलंही सरावली आणि सोकावली आहेत. ती  रोजच बाबा करेल काहीतरी, बाबा करेल काहीतरी म्हणून मागे लागतात आणि त्यांचे बेत हाणून पाडायचेच, स्वयंपाकघरातलं वर्चस्व ढळू द्यायचं नाही अशी माझी प्रतिज्ञा असल्याने मी त्याला स्वयंपाकघरात शिरुच देत नाही. खरंच त्याला नोबेल प्राईज मिळालं तर?

माझं वर्चस्व मी इतकी वर्ष स्वयंपाकघरात अबाधित राखलं पण त्या कार्यक्षेत्रात अचानक मुलीची ढवळाढवळ सुरु झाली.  कार्टीने चांगलाच घोळ घालायला सुरुवात केली आणि आता इतक्या वर्षांनी माझं व्यवस्थापन कौशल्य सुधारावं लागणार अशी चिन्ह दिसायला लागली. सरकारी नोकर कसे वरिष्ठ आल्यावर जागे होतात त्याप्रमाणे लेक स्वयंपाकघरात शिरल्यावर मी खडबडून जागी झाले.
“हे बघ, तू कधीतरी करतेस आणि एखादाच पदार्थ करतेस ना म्हणून तुला सोप्पं वाटतं. रोज करायला लागलीस की काही सोपंबिपं वाटत नाही. “
“असं कसं? कोणत्याही गोष्टीची सवय झाली की सगळं सोपं वाटतं असं तूच तर सांगतेस. मग स्वयंपाक पण आणखी सोपा वाटायला पाहिजे. अय्याऽऽ म्हणजे तुला सवय झालीच नाही स्वयंपाकाची? ” मोठा शोध लागल्यासारखा आविर्भाव करत ती म्हणाली. लावा शोध नी मिळवा नोबेल प्राईज घरातल्या सगळ्यांनीच.  ही मुलं तरी ना, नको तेव्हा अक्कल कशी पाजळायला शिकतात  देवजाणे. त्यातून मुली अधिक. घरातल्या दोन पुरुषांनी माझं डोकं खरंच इतकं कधी खाल्लं नव्हतं. काय म्हणेन त्याला मान डोलवून मोकळे होतात.  बर्‍यांचदा ती मान होकारार्थी आहे की नकारार्थी आहे तेही कळत नाही. पण ते कसं न ऐकता मान डोलवतात तसं मीही न विचार करता माझं पटलं म्हणून त्यांनी मान डोलवली आहे असंच गृहीत धरते. तर ते जाऊ दे, वेगळा, स्वतंत्र आणि मोठा विषय… मी पुन्हा लेकीकडे वळले,
“अगं मला म्हणायचं आहे की तू एखादाच पदार्थ करतेस ना म्हणून तुला सोप्पं वाटतं. मी बघ, रोज भात, भाजी, आमटी, पोळी, चटणी, कोशिंबीर, झालंच तर ताजं ताजं लोणचं, काहीतरी गोड… ” ती नुसतीच बघत राहिली.
“काय झालं? “
“तू किती पदार्थांची नावं घेतलीस. “
“हो, मग? “
“पण एक दिवस आम्ही फक्त पोळी भाजी खातो आणि एक दिवस फक्त आमटी, भात. तू म्हणतेस साग्रसंगीत फक्त सणासुदीला. ” एव्हाना नवरोजी प्रवेश करते झालेले असतातच.
“सणासुदीला पुरणपोळी, गुळपोळी, बासुंदी, श्रीखंड असं करतात पिल्ल्या. “
“हे काय असतं? ” लेकीच्या चेहर्‍यावर मोठ्ठं प्रश्नचिन्ह, नवर्‍याला खावं की गिळावं या पेचात मी. तितक्यात बच्चमजींचा प्रवेश.
“भारतात गेलो की नाही का आपण खात आजीकडे… ” युद्ध हरणार असं दिसताच मी व्यवस्थापन कौशल्य पणाला लावलंच.
“हे बघा, आपण मूळ मुद्द्याकडे वळू या. तुला स्वयंपाक करायचा आहे आज असं म्हणत होतीस ना? ” लांबलचक वाक्य टाकलं की आधी काय चालू होतं ते सगळी विसरतात.  मी थोडं थांबून तो परिणाम साधल्याची खात्री केली आणि म्हटलं,
“मला काय वाटतं आज तुमच्या बाबालाच काहीतरी करु दे. ” आता त्याची माझ्याकडे पहाण्याची नजर  खाऊ का गिळू अशी. मुलं एकदम खूश.
“चालेल, चालेल, बाबा तूच कर. “
मी एका दगडात दोन तीन पक्षी मारल्याच्या  आनंदात  नेहमीप्रमाणे त्याला मार्गदर्शन करायला सोफ्यावर विराजमान होते…

मतलबाचा किनारी मार्ग.

गेले काही दिवस मुंबईत पश्चिम किनार्‍यावर नवीन रस्ता बांधण्याबद्दल बातम्या व लेख येत आहेत. या रस्त्याची कल्पना पृथ्वीराज चव्हाणांच्या वेळेपासून चर्चेत आहे. वांद्रे-वरळी सेतु पुढे वाढवून हाजीअलीपर्यंत नेणे फार खर्चाचे होणार असल्याने त्याला पर्याय म्हणून किनारी मार्ग पुढे आला. त्यामुळे तेव्हा त्याची व्याप्ति वरळीपासून मुंबईच्या दक्षिण टोकापर्यंतच मर्यादित होती. मात्र आता त्याची व्याप्ति फार वाढली आहे. वरसोव्यापर्यंत किनार्‍यानजीक रस्ता करून मग एक लांबलचक बोगदा करून तो मारवे पर्यंत जाणार आहे. याचे मागे काय अर्थकारण आहे याचा विचार पडतो. वास्तविक मार्वे-मढ वगैरे भूभाग मुख्य भूमीपासून अलग पडलेला आहे. वरसोव्याहून लॉंच किंवा मालाडमधून निघणारा एक लांबलचक रस्ता येवढेच रहदारीचे मार्ग आहेत. या भूभागामध्ये या कारणामुळे फारशी वस्ती नाही. श्रीमंतांचे बंगले वगैरे आहेत. मग एवढा मोठा खर्च करून बोगदा बांधण्यामागे काय हेतु आहे? एकदा बोगदा झाला व या भागातून वरसोवा (मेट्रोची सोय) व तेथून थेट दक्षिण मुंबईपर्यंत जाण्याचा राजमार्ग उपलब्ध झाला कीं या भूभागाचे काय होईल हे उघड आहे. येथे प्रचंड प्रमाणावर मोठमोठ्या अनेकमजली इमारती उभ्या राहतील. त्यात अर्थातच राजेशाही 3BHK वा त्याहून मोठ्या आकाराचे फ्लॅट बनतील. बिल्डरांचे उखळ पांढरे होईल. हे सर्व जनतेच्या खर्चाने होणार. राजवट बदलली तरीहि बिल्डर व सत्ताधीश यांचे साटेलोटे अबाधितच राहणार आहे. जनता हतबल आहे.

परींदे – Birds in War.

“मेरी इजाजत के सिवा यहॉं परींदा भी पर नही मार सकता!” हा संवाद अनेकदा आपण ऐकला असेल. पण पूर्वीपासून खरोखर ह्याचा प्रत्यय युद्धभूमीवर येत असे. पूर्वी एखाद्या किल्याला/गावाला वेढा दिला की शत्रू शरण येईपर्यंत तो वेढा राबवला जात असे. मग बाहेरुन मदत मागायची कशी? सोप्पे उत्तर, प्रशिक्षित केलेले “कबूतर” पाठवायचे. त्याच्या पायाला चिठ्ठी बांधायची व सोडायचे. मग अश्या कबुतरांना थांबवण्यासाठी प्रशिक्षित तीरंदाज नेमले जायचे. पण बाण असा जाऊन जाऊन किती उंच व किती दूर जाणार? मग उपाय म्हणून “ससाणे” पाळून त्यांना प्रशिक्षित करत व ते ससाणे कबुतरांवरती सोडले जात. पण समजा एकाचवेळी ढीगभर कबुतरं उडवली तर? …. ससाण्यांचीही मग फौज तयार केली जात असे. जोवर शत्रू टेकीला येत नाही तोवर आत – बाहेर कोणी जाणार नाही ….. “पाखरु” पण नाही.

ससाणे वगैरे पाळण्याचे उल्लेख ४ हजार वर्षाहुन जुने आढळतात. मेसेपोटेमिया मध्ये ह्याची सुरुवात झाली असे समजले जाते. तरी पण  साधारण हे असे ससाणे, गरुड वगैरे पाळण्याची पद्धत मुख्यत: उझबेगीस्तान, मंगोलिया, किरगिझस्तान वगैरे भागात फार पुरातन आहे. पुढे हुणांनी ती पद्धत युरोपात नेली तर मंगोलांनी आपल्याकडे. म्हणूनच आपणही अनेक मुघल शासक मनगटांवरती ससाणे वगैरे घेऊन उभे असलेले अनेक चित्रात बघतो. सम्राट अकबराचे एक असेच चित्र प्रसिद्ध आहे. शहजहान सकट इतर अनेक मुघलांची, चांद-बीबी वगैरेंची देखिल अशी ससाणे हातावरती घेतलेली मुघल शैलीची चित्रे आहेत. अर्थात ही चित्रे समकालिनच होती असेही म्हणता येत नाही. रंगीत चित्रे तर सरळ सरळ गेल्या १५०-२०० वर्षात काढली गेली यात शंका नाही. एकंदरच ससाणा हे सामर्थ्य, क्रुरता, वेग, बेदरकारपणा, शौर्य वगैरेंचे प्रतिक मानले गेले. त्यामुळे ससाणे पाळणं हा छंद मुघल शासकांत दिसून येतो. तसे तर पूर्वीचे अनेक शासक, अनेक प्राणी पक्षी पाळत. मोर, पांढरी कबुतरं व पोपट वगैरे तर फारच सहज आढळून येतात. वाघ, बिबट्यांचे बछडे लहानपणीपासून बाळगून ते देखिल पाळले जात. पण अशी चित्र म्हणून आढळतात ती बव्हंशी ससाण्याला मनगटावर बसवलेलीच.

एकंदरच ससाणा हा जगभरातील संस्कृतीत मानाचे स्थान पटकवलेला पक्षी दिसून येतो. इजिप्शियन संस्कृतीत तर तो रक्षकाच्या रुपात देखिल दिसतो. मानवी धडांवरती ससाण्याचे डोके असलेली अनेक चित्रे आढळुन येतात. इजिप्शियन राजांच्या मुकुटावरती पुढील बाजूस नाग व मागच्या बाजूला ससाण्याचे पंख पसरलेले चित्र अथवा मुर्ती मिळतात.चीन, जपान मध्ये तिसर्‍या – चौथ्या शतकात, अरबस्तानात ५ व्या शतकात, तर युरोपात आठव्या शतकात ससाणे पाळण्याचे स्पष्ट उल्लेख मिळायला सुरुवात होते. कुराणात ससाणा, शिकारी कुत्रे वगैरेंनी केलेली शिकार “हलाल” समजली जात असल्याने अरबस्तानात देखिल शिकारीसाठी ससाणे पाळले जात. १३ व्या शतकात तैमुर मिर्झा नामक अरबी इसमाने “बाझ नामा-यी नासिरी” हा ससाण्यांवरील ग्रंथच पर्शियन भाषेत लिहीला.

इसवीसन ९०३ मधली किएव्ह मधली एक कथा सांगितली जाते – की ड्रेव्हलियन्सने किएव्हच्या राजाला मारल्याने “ओल्गा” ही त्याची बायको किएव्हची राज्यकर्ती बनली. किएव्ह व ड्रेव्हलियन्समध्ये दिर्घकाळ युद्ध सुरु होतं. नवर्‍याच्या मृत्यूचा सूड घेण्यासाठी तीने अनेकदा ड्रेव्हलियन्सना खोटे बोलून फसवून ठार केले. नंतर ड्रेव्हलियन्सचा एक मोठा गट तीने पकडला त्यांनी गयावया केल्यावरती त्यांना प्रत्येकी ३ चिमण्या व ३ कबुतरे द्यायला सांगितली. मागणी विचित्र होती. पण जीव वाचवायला त्यांनी ती मिळवून दिली. तीने ड्रेव्हलियन्सना सोडून दिले. जशी संध्याकाळ झाली तशी तीने त्या कबुतरांच्या व चिमण्यांच्या पायाला दोर्‍याने व ओल्या कापडातुन “सल्फरचे” तुकडे बांधुन त्यांना सोडून दिलं म्हणे. त्या चिमण्या व कबुतरे आपल्या नेहमीच्या घरातील वळचणीत शिरले थोड्याचवेळात त्या सल्फरचा हवेशी संयोग होऊन ते पेटले व ड्रेव्हलियन्सचे अख्खे गाव आगीच्या वेढ्यात पडले. अशी एक कथा “ओल्गा ऑफ किएव्ह” म्हणून मिळते.

आधी सर्व सामान्य शिकारी जमातींचा म्हणून ओळखला जाणारा हा वारसा पुढे पुढे प्रतिष्ठेची बाब समजली जाऊन फक्त आर्थिक वा शासकिय उतरंडित उच्चवर्गियांचा हा “छंद” झाला. FALCONRY मध्ये केवळ ससाणा न रहाता इतर अनेक ताकदवान पक्षी समाविष्ट झाले. इतकेच कशाला पुढे पुढे युरोपात तर कोणी कुठला ससाणा अथवा तत्सम पक्षी पाळायचा ह्याचे काटेकोर नियमच बनले. सम्राट, राजा, राणी, राजपुत्र, राजकन्या, प्रधान, दरबारी लोक, धर्मगुरु, शासकिय अधिकारी अशी ती उतरंड लागत गेली. सम्राट असे तो सुवर्ण गरुड, गिधाड, व ससाण्यातील “मर्लिन” नामक प्रजात पाळू शकत असे, बाकी कोणाला हे पक्षी पाळायचे अधिकार नव्हते. राजा “ग्रे-फाल्कन” प्रजात बाळगत असे, राणी अथवा राजकुमार “पेरीग्रीन” प्रजातीचे ससाणे पाळत असत. अर्थात युरोपातील वेगवेगळ्या भागात वेगवेगळ्या प्रजाती पाळायचे नियम होते. मात्र ढोबळ मानाने वरीलप्रमाणेच नोंदि मिळतात.

मात्र पुढे पुढे हा केवळ छंद न रहाता “युद्धात” वापरायचे साधन बनला. वरती सांगितले तसे शत्रुकडून संदेश घेऊन उडलेली कबुतरं; हे ससाणे मधल्यामध्ये पकडून ठार करत. अगदि दुसर्‍या महायुद्धापर्यंत ह्याचा वापर केला जात असे. पहिल्या महायुद्धात तर फ्रेंच व जर्मन्स संदेश वहनाचा खात्रीशीर मार्ग म्हणून कबुतरे वापरत. अगदि ही पोस्टल सर्विस “पाठीवरती” मिरवली जात असे. व गरज पडेल तिथुन ह्या कबुतरांना सीमेवरुन मुख्य तळाकडे अथवा शत्रुच्या सीमेपलीकडे सोडले जात असे. पहिल्या महायुद्धातला हा सरसकट वापरला गेलेला

प्रकार होता. स्वीस सैन्याने देखिल ह्याचा वापर केला. अमेरीकन सिग्नलिंग सर्विसच्या कबुतरांनी फ्रेंचांची फार मोठी मदत केली. इतकेच काय तर “चेर अ‍ॅमी” नामक कबुतरीने त्या काळतले अत्यंत महत्वाचे असे १२ संदेश अत्यंत योग्यवेळी पोहोचवल्याने तीला फ्रेंचांकडून चक्क “Croix de Guerre with Palm” म्हणून “मरणोत्तर” अवॉर्ड दिला. आपल्या शेवटच्या खेपेत बिचारीला पंखात, छातीत व पायात छर्रे लागुन ती गंभीर जखमी झाली तरीही तीने तो अत्यंत महत्वाचा संदेश पोहोचवून ७७च्या डिव्हिजन मधील २०० अमेरीकन सैनिकांचे प्राण वाचवले. अमेरीकन्सनी फ्रेंच सरहद्दिवरती अशी १२ कबुतर केंद्रे उघडली जिथे कबुतरे येऊन संदेश पोचवत. तब्बल १५०० कबुतरे त्यांनी यासाठी वापरली. अश्या कबुतरांना war/homing pigeons म्हणत. त्यांना ठार मारणं अथवा जखमी करणं देखिल 21A कायद्याखाली गुन्हा ठरवण्यात आलं होतं. “homing pigeons देशाचे महत्वाचे काम करत आहेत. त्यांना मारु नका, सरकारला मदत करा. त्यांना ठार करणं, जखमी करणं हा गुन्हा असून असे करताना कुणी आढळल्यास त्याची माहीती पोलिस, लष्कर वगैरेंना द्या. गुन्हेगाराला ६ महिन्यांची कैद, १०० पाउंड दंड अथवा दोन्हीची शिक्षा आहे.” असे संदेश देणारी पत्रके जागोजागी लावली होती. शिकार करणार्‍यांची माहीती देणार्‍याला ५ पाउंडाचे बक्षिस सुद्धा होते.
दुसर्‍या महायुद्धात तर कहर तेव्हा झाला जेव्हा जर्मन सेनाधिकारी व नाझींच्या क्रूर अश्या SS संघटनेचा सर्वेसर्वा “हिमलर” हा स्वत: कबुतरांचा प्रेमी होता. व तो “German National Pigeon Society” चा अध्यक्ष देखिल होता. त्याने जर्मनीतील शक्य तितकी कबुतरे पकडायचा त्यांना पाळायचा व प्रशिक्षित करायचा घाट घालता.  या कबुतरांचा वापर निरोप पोचवणारी यंत्रणा म्हणून करायचे ठरवले. ब्रिटिश गुप्तहेर संस्था MI5 हिने अश्या कबुतरांचा छडा लावायचे व ती थांबवायचे ठरवले. ब्रिटिश कागदपत्रांनुसार अशी कबुतरे १९४० पासूनच बेल्जियन, बाल्कन प्रदेश व पश्चिम हॉलंडमधील छुप्या “गेस्टापोंना” निरोप पोहचवायला ये जा करत. मग ब्रिटिशांनी ह्याला आळा घालण्यासाठी “ससाण्यांची गस्त” सुरु करायचे ठरवले. शेकडो ससाणे प्रशिक्षित केले गेले व त्यांनी अश्या कबुतरांना पकडायला अथवा ठार करायला सुरुवात केली. ब्रिटिश कागदपत्रांत दोन पकडल्या गेलेल्या कबुतरांबाबत एक गंमतीशीर नोंद आढळते. त्यांना “युद्धकैदि” ठरवले गेले – Both birds are now prisoners of war working hard at breeding English pigeons.” एकिकडे माणसे तर जीव खाऊन लढतच होती मात्र त्या बरोबर जर्मन कबुतरे विरुद्ध ब्रिटिश ससाणे असं आकाशातलं विचित्र युद्ध देखिल सुरु झालं होतं. 

दुसर्‍या महायुद्धात शह – काटशह देणे सुरु होते. निरोप अथवा खुणांसाठी चिन्हे काढलेले वीजेचे खांब, विशिष्ट

पद्धतीने कापणी केलेली शेते, घराबाहेर लटकवलेल्या संस्थयास्पद वस्तू ह्या MI5 चे लक्ष बनल्या होत्याच पण कुणी कबुतर पाळणारा आढळलाच तर MI5 त्याला कधीही चौकशीसाठी उचलेल याचा भरवसा उरला नव्हता. याच दरम्यान ब्रिटनने देखिल कबुतरांचा “उडते बॉम्ब” म्हणून जर्मन विमानांविरुद्ध अयशस्वी वापर केला होता. MI5 खेरीज MI14  व MI16 देखिल ह्यावर विचार करु लागली होती. ह्या कबुतरांच्या अंगावरती अगदि जीवाणूंच्या डब्या लावून शत्रू प्रदेशात सोडायच्या कल्पना त्यांच्या डोक्यात आल्या होत्या. ४०० कबुतरांना यासाठी प्रशिक्षण द्यायचे ठरले होते मात्र हा प्रोजेक्ट गरजेपेक्षा खूप जास्त खर्चिक आहे असा शेरा मारुन हे प्रकार थांबवले गेले.

पहिल्या महायुद्धात तर कबुतरांच्या गळ्यात कॅमेरा अडकवून शत्रुंच्या प्रदेशांचे वरुन फोटो काढण्याचे प्रयत्न जर्मन्सने केले होते. अर्थात हाती फार काही लागले नाही. पण ती कल्पना भन्नाट होती यात वाद नाही. नंतर तसा प्रयत्न कुणी केल्याचे उदाहरण नाही. मात्र दुसर्‍या महायुद्धात ब्रिटिशांनी तब्बल अडिच लाख कबुतरांना ह्या युद्धात खेचले. व या पैकी ३२ कबुतरांना 21st डिकन्स मेडलने गौरविल्याची नोंद आहे. हा पुरस्कार म्हणजे प्राणी – पक्षी यांचा “व्हिक्टोरीया क्रॉस” समजला जातो. वरती उल्लेख केलेल्या अमेरीकन “चेर अ‍ॅमी” कबुतरीप्रमाणेच ब्रिटनचे “विल्यम ऑफ ऑरेंज” नामक कबुतर “21st डिकन्स मेडल” या शौर्य पुरस्काराचे मानकरी ठरले. त्याच्या मुळे अर्नहेमच्या युद्धात तब्बल २००० ब्रिटिश सैनिकांचे प्राण वाचले. जर्मन्सच्या सुसज्ज वेढ्यामुळे संदेश पोहोचवायला रेडियो सेटचा वापर करता येत नव्हता तेव्हा विल्यम ऑफ ऑरेंजने ती कामगिरी यशस्वीपणे पार पाडली. यासाठी साडेचार तासात त्याने तब्बल ४०० किमीचा प्रवास केल्याची नोंद आहे.  पण ब्रिटिशांना रानटी ससाण्यांचा वेगळाच प्रश्न उभा राहीला अनेकदा हे ससाणे ब्रिटिशांचे निरोप आणणारी कबुतरेच ठार मारत. विशेषत: दक्षिणेकडे इंग्लिश चॅनल पार करुन येणारी कबुतरे ह्या ससाण्यांच्या भक्ष्यस्थानी पडत. अश्या ६०० रानटी ससाण्यांना त्यावेळी गोळ्या घालून ठार केले. अनेक घरटी नष्ट केली. अनेक अंडी नष्ट केली. अखेर रोनाल्ड स्टिव्हन्सने कबुतरांप्रमाणेच ससाणे पकडून त्यांना लष्करी उपयोगासाठी वापरता येईल हे सुचवले.

अमेरीका व जपानच्या मधील उत्तर पॅसिफिक महासागरात “मिड वे” बेटांवरती अमेरीकेने १९४०च्या आसपास आपला नाविक व हवाई तळ बनवला. इथून जी विमाने ये-जा करत त्यांच्यासाठी सर्वात मोठा धोका होता तो इथे असलेल्या “सीगल” पक्षांच्या. ते एखाद्या क्षेपणास्त्रासारखे विमानांवरती येऊन धडकत अथवा विमानांच्या इंजिनमध्ये ओढले जात त्याने विमानचे नुकसान होई अथवा संपूर्ण विमानच कोसळण्याचा धोका होता. त्यांना सुरुवातीला शॉटगन्सने ठार केले जाई पण सीगल्सची संख्याच इतकी प्रचंड होती की ह्या प्रकारांना आळा बसत नव्हता. एक उपाय म्हणून तिथे अमेरीकन नेव्हीने काही ससाणे पाळले आणि त्यांच्या भीतीने धावपट्टिच्या बाजूने सीगल फिरकणे जवळपास बंद झाले. आज जगभर अनेक ठिकाणी ही पद्धत वापरली जाते.

आज FALCONRY हा जगभरात लोकप्रिय खेळ/छंद म्हणून ओळखला जातो. जगभरात फाल्कनर्सचे क्लब्स आहेत. त्यांच्यात स्पर्धा देखिल घेतल्या जातात. शर्यतीच्या घोड्यांची जसी खास पैदास केली जाते तशीच ससाण्यांची, घुबडांची, गरुडांची खास पैदास केली जाते. दोन वेगवेगळ्या प्रजातींचे असे शिकारी पक्षी वापरुन मिश्र प्रजातींच्या ससाण्यांची, गरुडांची वगैरे पैदास करतात. अर्थात युरोपियन देशात व अमेरीकेत ह्यावरती कडक नियम घातले आहेत. कतार, युनायटेड अरब अमिरात वगैरे देशात देखिल हा प्रचंड लोकप्रिय खेळ आहे.  मंगोलियामध्ये तर घोडेस्वारी व  FALCONRY हे जवळपास त्यांच्या संस्कृतीचे भाग आहेत. मंगोलियात ह्याचा उत्सव करतात व त्या निमित्ताने स्पर्धा भरवल्या जातात.

मला पक्षांच्या युद्धातील सहभागाबाबत या  लेखाच्या निमित्ताने अनेक दुवे वाचनात आले. अनेक क्लब्सच्या साइट्स बघितल्या, हजारो फोटो बघता आले. कुठला फोटो निवडू हा प्रश्न पडावा असे त्यात शेकडो सुंदर सुंदर फोटो होते पण खालच्या फोटोपाशी आलो आणि त्या फोटो वरची लिहीलेली कॅप्शन १००% पटली त्याच चित्राने FALCONRY व युद्धातील पक्षी याची तोंडओळख करुन देणार्‍या लेखाचा शेवट करतो –

 – सौरभ वैशंपायन.

शास्त्रानुसार श्री गणेश जयंती साजरी करून श्री गणेशाची कृपा संपादन करा ! (२३.०१.२०१५)

      Read Articles On Ganesh Jayanti in…

      in Marathi : http://www.balsanskar.com/marathi/lekh/cid_75.html

      in Hindi : http://balsanskar.com/hindi/lekh/cid_57.html
in English : http://balsanskar.com/english/lekh/cid_39.html

      in Kannada : http://www.balsanskar.com/kannada/lekh/cid_55.html

You received this message because you are subscribed to the Google Groups "Baalsanskar" group.
To unsubscribe from this group and stop receiving emails from it, send an email to bal_sanskar+unsubscribe@googlegroups.com.
For more options, visit https://groups.google.com/d/optout.