दिल्लीतले जूतमपैजार!

एकाच कुटुंबात नांदणा-या, रोज एकत्र बसून प्रसंगी एकाच ताटात जेवणा-या आणि गळ्यात गळा घालून फिरणा-या कुटुंबातल्या माणसांत आपापसात देण्याघेण्यावरून हाणामारी व्हावी ह्यासारखा प्रसंग खेड्यापाड्यात अनेकदा घडतो. हा विषय पिंपळपारावर मोठ्या चवीने चघळला जातो. मुळात त्या हाणामारीला विशेष कारण नसते.  फक्त देणेघेण्याच्या बाबतीत दोघात फिसकटलेले असते. अशा प्रकारचे जूतमपैजार देशभरातल्या खेड्यात पाहण्याची लोकांना सवय झाली असून त्याचे आता कोणाला काही वाटेनासे झाले आहे! असेल काही आपापसातला देण्याघेण्यावरून जुना तंटा, अशी लोकांची भावना असते. काळाच्या ओघात गरीबीची परिस्थिती आली म्हणून आता हे लोक एकमेकांच्या उरावर बसले आहेत! दिल्लीत माजी परराष्ट्रमंत्री नटवर सिंग ह्यांनी सोनिया गांधीना पंतप्रधान व्हायचे होते; परंतु राहूल गांधींना त्यांनी पंतप्रधान होऊ नये असे वाटत होते. ह्यावरून घडलेली नाट्यमय घटना नटवरसिंगांनी आपल्या पुस्तकात लिहीली आहे. त्याला उत्तर देण्यासाठी पुस्तक लिहून सत्य काय आहे हे जनतेसमोर ठेवणार आहे असे प्रेसकॉन्फरन्स घेऊन सोनियाजींनी जाहीर केले. देशातल्या अनेक खेड्यात चालणा-या जूतमपैजार आणि दिल्लीत रंगलेल्या जूतमपैजार ह्यात एकच फरक आहे की हा जूतमपैजार फिजिकल नाही. मिडियातल्या रिकामटेकड्या पत्रकारांना बघे म्हणून बोलावण्याची काळजी नटवरसिंगानी घेतली!

काँग्रेससाठी त्याग केल्याचे सोनियाजींचे निव्वळ नाटक होते, असे नटवरसिंगांना म्हणायचे आहे. राहूल गांधींनी म्हणे सोनिया गांधींना स्पष्टपणे सांगितले की तुम्ही पंतप्रधान झालात तर मी रिव्हाल्वरने स्वतःवर गोळी झाडून घेईन! अर्थात ह्या प्रसंगी मनमोहनसिंग, ज्येष्ट पत्रकार सुमन दुबे, स्वतः नटवरसिंग, राहूल गांधी आणि सोनिया गांधी एवढी मोजकीच मंडळी हजर होती.  सोनिया गांधींकडे पंतप्रधान कार्यालयातून फाईलीही पाठवल्या जात असत असा आरोप नटवरसिंगांनी केला आहे. आपल्या पुस्तकातल्या मजकुराची कुणकुण लागताच तो मजकूर काढून टाकण्याची गळ घालण्यासाठी खुद्द सोनिया गांधी आपल्याला भेटायला आल्या होत्या, असे नटवरसिंगांचे म्हणणे आहे. सोनिया गांधींचे त्यांचे घरगुती संबंध ना!

दिल्लीतल्या ह्या जूतमपैजारचा हा झाला खासगी तपशील! त्याखेरीज नटवरसिंगांची परराष्ट्र मंत्रीपद देण्यास अमेरिकेचा विरोध लक्षात घेऊन त्यांच्या विरूद्ध अमेरिकी वर्तमानपत्रात बातम्या छापून आणण्यात आला, असा आरोप नटवरसिंगांनी मनमोहनसिंगाचे नाव न घेता केला आहे. इराककडून लाच खाल्ल्याचा नटवरसिंगांवर आरोप करण्यात आला. मूळ चौकशी अहवालात त्यांचे नाव नव्हते. परंतु नंतर बातम्या याव्या म्हणून ते घुसडण्यात आले, असा नटवरसिंगांचा आरोप आहे. दिल्लीत चालणारे या इरसाल राजकारण ज्यांना माहित आहे त्यांना ही कहाणी खरी वाटणार ह्यात शंका नाही. ह्या प्रकरणातल्या काही घटना सार्वजनिक रेकॉर्डचा भाग असल्यामुळे त्यात सत्यांश आहे. उदाहरणार्थ त्यांना मंत्रिमंडळातून वगळण्यात आले, त्यांच्या विरोधात अमेरिकन वृत्तपत्रात बातम्या छापून आल्या, त्यात त्यंनी तेलाच्या बदल्यात अन्न हा करार करताना लाच खाल्ल्ल्याचा त्यांच्यावर आरोप आला ह्या गोष्टी प्रत्यक्षात घडल्या आहेत. परंतु त्या कशा घडवून आणल्या गेल्या ह्याचा नटवरसिंगांकडून पुरावा मिळण्यासारखा नाही.

सोनियाजींना पंतप्रधान होण्यास विरोध करताना राहूल गांधींनी आत्महत्येची भाषा ज्याप्रसंगी केली त्या प्रसंगाला अर्थात कोणी साक्षीदार नाही. त्यामुळे सोनिया गांधींनी पंतप्रधानपद नाकारले हे नाटक होते की खरोखरच त्यांची तशी भावना होती हे कोण सांगणार?  ह्या प्रसंगातले नाट्य मी माझ्या डोळ्यांनी पाहिले असे नटवरसिंगाखेरीज कोणीच सांगणार नाही. तसेच पंतप्रधान मनमोहनसिंग हे सोनियांच्या हुकूमानुसार कारभार चालवत होते हा आरोप नवा नाही. अर्थात मनमोहनसिंगांनी ह्यवेळी त्या आरोपाचा इन्कार केला आहे. भाजपाच्या वर्तुळात हा आरोप गेल्या दहा वर्षांपासून केला गेला. नटवरसिंग आणि पंतप्रधान कार्यालयातले संजय बारूआ हे आरोप करत असतील तर त्यात नवे काही नाही. लोकसभा निवडणुकीत काँग्रेसचा सपाटून मार खाल्यामुळे आता हे दोघे आरोप करायला पुढे आले आहेत. हा आरोप करताना नटवरसिंगाना सोनियाजींच्या बरोबरच्या घरोब्याचा विसर पडला तर संजय बारूआंना मनमोहनसिंगांच्या कार्यालयात ते मुकाट्याने नोकरी करत होते ह्याचा त्यांना विसर पडला.

नटवरसिंगांनी ज्या गोष्टीचा उच्चार केला नाही त्यात महत्त्वाचा भाग म्हणजे मनमोहनसिंगाप्रमाणे तेही परराष्ट्र खात्यात आएफएस अधिकारी होते. नटवरसिंग परराष्ट्र सचिवपदावरून परराष्ट्रमंत्रीपदावर आले तर मनमोहनसिंग हे रिझर्व्ह बँक आणि जागतिक बँकेत नोकरी करून थेट अर्थमंत्रीपदावर आले. कालालन्तराने सोनिया गांधींशी त्यांचा घरोबा नसतानाही त्यांना पंतप्रधानपदाची संधी मिळाली. नटवरसिंगांच्या मनात ह्या परागतीबद्दल खंत वाटणे स्वाभाविक असले तरी पुस्तक लिहीण्याचे निमित्त करून त्यांनी आपल्या मनातली मळमळ व्यक्त केली इतकेच! त्यामुळे एक झाले. मिडियाच्या आणि प्रवक्त्यांच्या गिरणीला काम मिळाले. लोकांची अनपेक्षित करमणूकही झाली!

पंतप्रदानांनी सरकारचे ध्येयधोरण, निर्णय पक्षास माहिती देण्याची पद्धत बहुतेक सर्व पक्षात प्रचलित आहे. भाजपा आणि काँग्रेस ह्या दोन्ही बड्या पक्षांत एक निश्चित पद्धत अवलंबली जाते. भाजपामध्ये नागपूरात जाऊन संघप्रमुखांच्या कानावर घालावे लागते तर काँग्रेस पक्षात कार्याकरिणीला विशावासात घ्यावे लागते. भाजपा नेत्यांना संघ सरचाकांची भेट घेऊन महत्त्वाच्या गोष्टी त्यांच्या कानावर घालाव्या लागतात. आता संघ सरचालक त्यावर पसंतीनिदर्शक मान डोलवतात की नापसंती व्यक्त करताना भुवया उंचावतात हे त्यांचे त्यांनाच माहित! काँग्रेसमध्ये पंतप्रधानपद आणि काँग्रेसचे अध्यक्षपद शक्यतो एकाच व्यक्तीकडे ठेवण्याचा प्रघात आतापर्यंत पाळण्यात आला होता. काँग्रेस कार्यकारिणीची बैठक तीन महिन्यात एकदा भरत असल्याने जेव्हा बैठक होईल त्यवेळी बघू असा खाक्या आतापर्यंत काँग्रेसचा दिसून आला आहे. त्यामुळे पंतप्रधान दैनंदिन कामाचा अहवाल सोनियाजींना देत होते की नाही ह्या मुद्द्याला फारसे महत्त्व नाही. सरकार चांगले काम करत असेल तर सरकारचा प्रमुख पक्षप्रमुखाला जुमानतो की जुमानत नाही ह्याच्याशी लोकांना काही देणेघेणे नाही.

भाजपाची मंडऴी बोलून चालून सत्तेत नवी आहेत. काँग्रेस सत्तेत मुरलेला असला तरी सध्याचे नेते मात्र सत्तेत मुरलेले नाहीत. लोकशाहीतील तात्विक मुद्दे उपस्थित केल्याने सरकारमधल्या मंडळींना अलीकडे संकोचल्यासारखे वाटण्याचा संभवही उरलेला नाही. फक्त धमाल उडवून देण्यापलीकडे नटवरसिंग आणि सोनिया ह्यांच्यात झालेले आरोपप्रत्यारोपांच्या प्रकरणातून फारसे काही निष्पनन् होणार नाही. दिल्लीतले हे जूतमपैजार विस्मृतीत जमा होणार ह्यात शंका नाही!

रमेश झवर

भूतपूर्व सहसंपादक, लोकसत्ता

                                                                                                                                                                          ;

— निष्कर्ष —

काळ इतका सोकावलाय कि,
वाटतं, एक दिवस …
उलथा पालथ होईल साऱ्या विश्वाची,
काहीच खुणा उरणार नाहीत अस्तित्वाच्या.
भूगर्भात नाहीशी होईल संपूर्ण मानवजात,
हजारो, लाखो, करोडो … आणखी कितीतरी वर्षासाठी.

पुढे कधीकाळी पुन्हा होईल उत्खनन,
त्यावेळी अस्तित्वात असलेल्या पुरातत्व विभागाकडून,
हडप्पा आणि मोहन्जोधडो च्या धर्तीवर.

मानवाच्या शरीराचे अवशेष नष्ट झालेले असतील
तेंव्हा सापडतील फक्त खोल खोल इमारतींची,

निनावी दु:ख लाभावे..

मनाचा ठाव घेताना निनावी दु:ख लाभावे
जसे पाहून गायीला भुकेले वासरू यावे

किती हा दूरचा रस्ता तुझ्यापासून येणारा
कितीदा वाटते, ‘आता पुरे, येथेच थांबावे’

असे ही रोजची कसरत तुला समजून घेण्याची
तुला हे काय समजावे, तुला समजून का घ्यावे ?

स्वत:पुरती नशा घेऊन फिरतो सोबतीला मी
कुणाला पुण्य ना द्यावे, कुणाचे पाप ना घ्यावे

तुला दाटून आल्यावर असू दे भान इतके की
कधी हुलकावणी द्यावी, कधी बरसून झोडावे

जॅझ, ब्लूज आणि शूबर्ट

भारतीयांना अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानांचं इतकं आकर्षण का आहे हे मला नेहमी पडणारं कोडं आहे. (घाबरू नका, नेहमीप्रमाणे यूएएसब्याशिंग नाही.) अमेरिकेला कधी जाण्याचा योग आला नाही आणि आलाच तर ब्लॉग वाचून एनएसएवाले पाऊल ठेवू देतील अशी शक्यता कमी. तरीही मला युरोप अमेरिकेच्या तुलनेत हजारपटीने अधिक रोचक वाटतो. युरोपमधल्या गरिबातील गरीब देशातही सांस्कृतिक श्रीमंती – बघण्या/ऐकण्या/वाचण्या – सारखी असते. गैरसमज नको, न्यूयॉर्कपासून कॅलिफोर्नियापर्यंत अनेक प्रकारचे अनेक सांस्कृतिक कार्यक्रम किंवा न्यूयॉर्कर, न्यूयॉर्क रिव्ह्यू ऑफ बुक्स अशी उत्तम मासिके यावरून अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानात सांस्कृतिक दुर्भिक्ष्य आहे असं अजिबात नाही. फरक इतकाच यातील बहुतेक सगळं सांस्कृतिक लेणं सुनेला माहेराकडून रुखवत मिळतो त्याप्रमाणे युरोपीय वाडवडिलांनी आंदण दिलेलं आहे. तिथल्या मातीतून उपजलेलं, स्वतःचं म्हणावं असं सांस्कृतिक वैभव तिथे फार कमी आहे. आणि तिथले जे मूळ रहिवासी होते, त्यांचं उच्चाटन झाल्यावर त्यांची संस्कृतीही लोप पावली, कुठेतरी एखाद्या म्युझियममध्ये किंवा एखाद्या विद्यापीठाच्या संशोधन विभागात काही अवशेष बघायला मिळतील, तेवढेच.

याला अर्थातच अपवाद आहेत आणि फार रोचक आहेत. अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानांचे स्वतःचे म्हणवता येतील असे काही कलाप्रकार आहेत पण गंमत अशी की यांचा उगम युरोपातील उच्चभ्रू जेत्यांकडून न होता आफ्रिकेतून बांधून आणलेल्या गुलामांकडून झाला. दिवसभर जनावरापेक्षा हलाखीच्या परिस्थितीत काम केल्यावर रात्री या गुलामांनी संगीतामध्ये सुटका शोधली. जॅझ आणि ब्लूज या संगीतप्रकारांचा उगम यातून झाला. जसा आधुनिक कादंबरीवर काफ्काचा मोठा प्रभाव आहे तसंच विसाव्या शतकातील अनेक संगीतकारांनी जॅझ आणि ब्लूजपासून प्रेरणा घेतली – यांची यादी इतकी मोठी आहे की एक पुस्तक भरावं. एरिक क्लॅप्टन आणि मार्क नॉफलर (डायर स्ट्रेटस) यांच्या संगीतात याच्या खुणा जागोजागी दिसतात. डायर स्ट्रेट्सच्या गाण्यांमध्ये सहसा रॉक संगीतात न आढळणारा सॅक्सोफोन आहे. कधीकधी गाण्याच्या ओळींमधूनही मार्क आपल्या या सांस्कृतिक वारशाची आठवण काढतो (“The satin jazzmen have put away their horns”). डायर स्ट्रेट्सची गाणी कधीही ओळी गायच्या संपल्या म्हणून लगेच संपत नाहीत. ओळी संपल्या की गिटार आणि इतर वाद्यांची जुगलबंदी चालू होते – हा खास जॅझचा वारसा. यात बरंच ‘इंप्रोव्हायझेशन’ असतं. उदा. या गाण्यात शेवटी गिटार आणि सॅक्सोफोन यांची अफलातून जुगलबंदी आहे. या कारणासाठी डायर स्ट्रेट्सची प्रत्येक कॉन्सर्ट वेगळी असते. पियानो नाजुक वाद्य आहे, इतर सगळी वाद्ये हळूहळू मंद होत जातात, मग फक्त पियानोची सुरावट आणि ड्रमस्टिक्सचा ठेका. मग सॅक्सोफोन आणि गिटार परत येतात. (याचं मूळ ‘स्टुडिओ व्हर्जन‘ ऐकलंत तर किती इंप्रोव्हायझेशन’ आहे याचा अंदाज येईल.) जॅझ संगीताचा ठेका वेगळा आहे त्यामुळे नेहमीची गाणी ऐकण्याची सवय असल्यावर जॅझ ऐकलं तर हे काय चाललंय असा प्रश्न पडू शकतो. सवय झाल्यावर त्या संगीताची ‘एनर्जी’ लक्षात यायला लागते. याचा सुरेख वापर नुकताच ‘द ग्रेट ट्रेन रॉबरी‘ या चित्रपटात बघितला. इथे चित्तथरारक प्रसंगात नेहमीचं ढ्याण-ढ्याण संगीत न वापरता जॅझ संगीताचे तुकडे वापरले आहेत. खरं तर बहुतेक जॅझ संगीताचे सूर मंद असतात त्यामुळे ही कल्पना ‘काउंटर-इंट्यूटीव्ह’ वाटू शकते पण प्रत्यक्षात जॅझ संगीताची ‘एनर्जी’ या चित्तथरारक प्रसंगांना उत्तम साथ देते आणि एक वेगळा अनुभव मिळतो.

इथे एक पूर्वी कधीही न झालेली आणि बहुधा होणारही नाही अशी तुलना करण्याचा मोह होतो आहे. मराठी लेखक जागतिक पातळीवर का पोचत नाहीत यातील अनेक कारणांपैकी बहुधा १६ (क) क्रमांकाचं कारण इथे सापडावं. हारुकी मुराकामी आणि गौरी देशपांडे. खरं तर या दोन लेखकांमध्ये फारसं साम्य नसावं, त्यात मी मुराकामीचं लेखन तुलनेनं अधिक वाचलं आहे. देशपांडेबाईंचं जे थोडं-फार वाचलं त्यावरून एक साम्य लक्षात आलं. दोघेही आशियाई लेखक आहेत आणि तरीही दोघांच्या लेखनात पाश्चात्त्य शास्त्रीय संगीत आणि जॅझ-ब्लूज यांचे उल्लेख येतात. इथे साम्य संपतं. पहिल्यांदा बाईंच्या लेखनात हा उल्लेख पाहिला तेव्हा उत्सुकता वाटली होती, लवकरच त्या उत्सुकतेचे डोळे आणि हात बांधून टकमकटोकावरून तिचा कडेलोट करण्यात आला. देशपांडेबाईंच्या – ‘दुस्तर हा घाट’ आणि ‘थांग’ – या पुस्तकात दर काही पानांनंतर असे उल्लेख येतात,

‘मग बसून तिला मोत्सार्टबद्दल काय काय ऐकवले’,

‘आणि त्याने तिला जॅझ-ब्लूज-सोलवर एक व्याख्यान दिले,’

‘मग वनमाळी म्हणे,..”बा़ख वगैरे येरागबाळ्याचं काम नाही!” मग अ‍ॅलिस्टर चिडून त्याच्या ‘उच्चभ्रूपणावर टीका करी आणि जॅझ, ब्लूज, सोल, रॉक हे कसे लोकांचे संगीत आहे, राजेरजवाड्यांचे नाही, ते पटवून देई.’

नवशिक्या लेखकांना नेहमी एक सल्ला दिला जातो, ‘शो, डोंट टेल.’ म्हणजे ‘त्याला राग आला’ असं न लिहिता राग आल्यावर त्याने काय केलं? – दार आपटलं, शेंडीला आग लावली – हे लिहा. देशपांडेबाईंच्या पात्रांना पाश्चात्त्य संगीताचं इतकं सखोल ज्ञान असूनही बाई ते ज्ञानकण वाचकांपर्यंत कधीच पोचवीत नाहीत. आणि जिथे या संगीताचं थोडंफार विश्लेषण होतं तिथेही ही मर्यादा दिसते. ‘दुसर्‍या ‘ब्रँडेनबुर्ग’मधलं हृदय भेदून टाकणारं ट्रंपेट’. बाखच्या दुसर्‍या ब्रँडेनबुर्ग काँन्चेर्तॉमध्ये ट्रंपेट हे मुख्य वाद्य आहे ही अगदी प्राथमिक माहिती आहे. हे म्हणजे ‘झाकिरभाईंच्या तबल्याचा जीवघेणा ठेका’ म्हणण्यासारखं आहे. आणि करुण प्रसंगासाठी हे संगीत कितपत योग्य आहे याची शंका वाटते. किंवा कधीकधी उलटं वाटतं – जेव्हा नायिकेचे सासरे मरण पावतात तेव्हा तिला मोत्झार्टचं रेक्वियम का आठवत नाही?

आता मुराकामीकडे वळू. ‘काफ्का ऑन द शोर’ या कादंबरीत दोन पात्रे शूबर्टबद्दल चर्चा करतात. ही चर्चा एक-दोन पानं चालते, एक उदाहरण. ‘..the Sonata in D Major. It’s a tough piece to master. Some pianists can play one or maybe two of the movements perfectly, but if you listen to all four movements as a unified whole, no one has ever nailed it. A lot of famous pianists have tried to rise to the challenge, but it’s like there’s always something missing.” अशी वर्णने, रसग्रहणात्मक चर्चा मुराकामीच्या लेखनात पानोपानी दिसते. आणि इथे शूबर्टचा सोनाटा कधीच मनासारखा वाजवता येत नाही या अपूर्णतेला कथानकातही संदर्भ आहे. संगीत, त्याचा पात्रांशी संबंध आणि त्या पात्रांनी त्याचं केलेलं विश्लेषण या सर्वांचं कथानकामध्ये महत्त्वाचं स्थान आहे. फक्त ‘मग त्याने शूबर्टवर तासभर व्याख्यान दिलं’ असं म्हणून मुराकामी गप्प बसत नाही. किंबहुना मुराकामी वाचल्यानंतर त्याने ज्या संगीताचं वर्णन केलं आहे त्याचा खप वाढल्याची उदाहरणे आहेत. यूट्यूबवर बीटल्सचं ‘नॉर्वेजियन वुड’ गाणं आहे त्याखालच्या प्रतिसादांमध्ये अनेक प्रतिसाद आपण मुराकामीची याच नावाची कादंबरी वाचून इथे आल्याची कबुली देतात.

फरक एव्हाना स्पष्ट झाला असावा. इथे मुद्दा शूबर्ट किंवा जॅझचा नाही. जर तुमचं पात्र या संगीतामध्ये बुडून गेलं आहे तर ते दिसायला हवं आणि यासाठी मुळात लेखकाला त्या संगीतामध्ये बुडून जाता यायला हवं. हे झालं नाही तर पात्राची संगीताची आवड वरवरची आहे हे लक्षात येतं आणि पात्रे कृत्रिमपणाकडे झुकू लागतात. आता मोत्झार्ट किंवा जॅझ जितके देशपांडेबाईंच्या संस्कृतीला परके तितकेच मुराकामीच्याही. तरीही एखाद्या परकीय कलाप्रकारामध्ये स्वतःला झोकून देण्याची वृत्ती मुराकामीत आहे (त्याच्या जागतिक लोकप्रियतेचं हे एक मुख्य कारण आहे, पाश्चात्त्य लोक त्याच्या कादंबर्‍यांशी ‘रिलेट’ करू शकतात) ती देशपांडेबाईंच्या लेखनात दिसत नाही. आणि हा अपवाद नाही, दुर्दैवाने ही वृत्ती बहुतेक भारतीयांमध्ये दिसते.

अमेरिकेला जायचं नक्की झाल्यावर भारतीय ‘म्याकडी’ किंवा ‘स्टारबक्स’च्या कल्पनांनी हुरळून जातात, मात्र ‘आता मला जॅझ-ब्लूजच्या पंढरीत जायला मिळेल’ या जाणिवेने आनंदित झालेला भारतीय माझ्या बघण्यात नाही. तिथे पिढ्यानपिढ्या राहूनही बहुतेक लोकांची ‘प्ले-लिस्ट’ बाबूजी, लता-आशा, कुमारजी यांच्या पलीकडे जात नाही. सर्वांना जॅझ आवडायलाच हवं असा आग्रह नाही, हा प्रश्न वृत्तीचा आहे. बरेचदा भारतीय जाण्याच्या आधीच तिथे इतर भारतीय कोण आहेत याचा शोध घेतात. यात अर्थातच प्रॅक्टिकल भाग असतो. परकीय देशात मदत लागल्यावर ओळखीचं कुणी असेल तर बरं असतं. पण सेटल झाल्यानंतरही भारतीय इतर भारतीयांची साथ सोडत नाहीत. मग तिथे आपली संस्कृती जपण्याचे प्रयत्न सुरू होतात. यात हेतू शुद्ध असतो मात्र साध्य फारसं काही होत नाही. कुमारजी इथे ऐकले काय किंवा तिथे ऐकले काय सारखंच. (आणि कुमारजी ऐकणं सोडून द्या असंही म्हणायचं नाही.) पण एक वेगळी संस्कृती अनुभवण्याची संधी असेल तर का घेऊ नये? जेवताना टेबलावर भारतीय असेल तर बहुतेक वेळा गप्पा ठराविक विषयांवरच होतात – राजकारण, भारत- परदेश तुलना, इथे किती सोप्पं आहे इ किंवा सर्वात फेवरिट विषय – वडापावपासून टपरीवरच्या चहापर्यंत सर्वांसाठी अतीव नोस्टाल्जिक होणं. (नोस्टाल्जियाच्या मी अजिबात विरुद्ध नाही पण तो प्रमाणात असेल तरच रुचकर लागतो असं वाटतं.)  याउलट एखादा जपानी किंवा ग्रीक माणूस असेल तर तुम्हाला एका परकीय संस्कृतीचा खजिना सापडू शकतो. इथे अर्थातच सर्वांनी हे करायलाच हवं असं नाही, व्यक्तिस्वातंत्र्याचा आदर आहेच.

आणि आता तर यासाठी कुठे जायचीही गरज नाही. आंतरजालामुळे जी हवी ती संस्कृती चुटकीसरशी उपलब्ध आहे.  

—-

१. देशपांडेबाईंवर सरसकट टीका करण्याचा हेतू नाही याची कृपया त्यांच्या फ्यानिणींनी नोंद घ्यावी. (वाघ – वाघीण, फ्यान – फ्यानीण. रागावलेल्या अवस्थेत दोन्ही धोकादायक. वाघिणींच्या संख्येत घट होत असली तरी फ्यानिणींची संख्या – विशेषतः रणबीर कपूरच्या – झपाट्याने वाढत असल्याचे अभ्यासकांचे म्हणणे आहे.)

२. २००८ मध्ये मी पहिल्यांदा मुराकामी वाचला तेव्हा पुण्यनगरीत कोणत्याही दुकानात त्याची पुस्तके दिसत नव्हती. लोक ‘कोण मुराकामी?’ असा प्रश्न विचारायचे. आज परिस्थिती बदलली आहे हे सुखावह आहे, त्याचबरोबर मुराकामीचं नाव घेण्याची प्रथा रूढ होते आहे की काय अशी शंका येते. मध्ये एकदा कोणत्यातरी जाहिरातीत शाहरुखच्या हातात ‘काफ्का ऑन द शोर’ दिसलं होतं ते बघून डोळे निवले. मुराकामी वाचून, समजून त्याचा उल्लेख करणारे आणि सगळे करत आहेत म्हणून आपणही अशा दोन प्रकारांमध्ये मुराकामी इथे लोकप्रिय होतो आहे हे मात्र नक्की.

३. या दोन्हीतही नेमकं आकर्षक काय आहे ते कळलेलं नाही. दोन्हीची चव जगभरात कुठेही तीच असते. खेरीज कॉफी या अत्युत्तम पेयाची स्टारबक्सने जी रॉयल वाट लावली आहे तिला तोड नाही. याउलट इटलीमध्ये पिझ्झा खाल्ला तर डॉमिनोजची पायरी चढण्याची इच्छा होत नाही आणि पिझ्झा जिथे जन्मला त्या नापोलीमध्ये खाल्ला तर सगळं विकून इथे वास्तव्य करावं आणि जन्मभर हा आनंद घ्यावा अशी तीव्र इच्छा होते.

सोनेरी फुलं आणि म्हातारा

हिरव्यागार गवतावर म्हातारा आडवा पहुडलेला होता. जवळच क्यारीत सोनेरी फुलं डोलत होती. म्हातारा रोज पहाटे बगीच्यात यायचा आणि सोनेरी फुलांबरोबर बोलायचा. फुलांनो कसे आहात तुम्ही? छान न!. बासुरी ऐकायला आवडेल का, चौरसिया यांची आहे. काय मस्त आहे न म्हणत मोबाइल आवाज वाढवायचा. कधी फुलांना गाणे ऐकवायचा, कधी गोष्टी सांगायचा. त्याची स्वत:शीच चाललेली अखंड बडबड ऐकून सकाळी बगीच्यात फिरायला येणारे लोक हसायचे ही. पण म्हात्याराला त्याची परवा नव्हती.  तो वेगळ्याच दुनियेत हरवलेला होता.

एक दिवस नेहमी प्रमाणे म्हातारा, पहाटे बगीच्यात आला. पाहतो काय, क्यारीतली फुलं कुणी उपटलेली होती. म्हाताऱ्याच्या काळजात धस्स झाल. तो मटकन खाली बसला. बहुतेक क्रिकेट खेळणाऱ्या द्वाड मुलांचे काम असेल. त्यांना मनातल्या मनात असंख्य शिव्या मोजल्या. एक कोमजलेले निर्जीव सोनेरी फुल उचलून आपल्या काळजापाशी घट्ट धरले, अचानक म्हातार्याला छातीत कळ जाणवली.

आजोबा, कसं वाटतंय आता, एका सोनेरी फुलाच्या आवाजाने म्हात्याराने डोळे उघडले.  बघतो समोर क्यारीत सोनेरी फुलं मस्त वाऱ्यावर डोलत आहेत. आपण स्वप्न तर नाही पाहत आहोत, म्हातारऱ्याने, आपल्या प्रेमळ हाताने फुलांना गोंजारले आणि खात्री केली.  नेहमीप्रमाणे फुलांना विचारले, कसे आहात बाळांनो? एका फुलाने उत्तर दिले, आम्ही, मस्त आहोत आजोबा, आता कसलीच काळजी नाही, इथे कुणी आम्हाला त्रास देणार नाही. तुम्ही थकले असाल आजोबा, फार लांबचा प्रवास झाला न! जरा निवांत पडा, तुम्हाला आवडणारी बासुरीची टेप लाऊन देतो. नंतर आपण निवांत बोलू, भरपूर वेळ आहे, आपल्याकडे. म्हाताऱ्याने समाधानाने डोळे मिटले. दूर अवकाशात बासुरीचे बोल घुमत होते.  

नागपंचमी २०१४

                                 ॐ

                                                     ॐ

नागपंचमी शुक्रवार ला आहे दिनांक 1 . 8. ( ऑगस्ट )  2014 साल ला आहे

                 गुरुवार ला नागचतुर्थी आहे तारिख ३१ . ( जुलै ) २०१४ साल आहे

क्षमस्व ब्लॉग लिहितांना चूक केली झाली आहे

                                 ॐ   

स्वस्ति श्रीमन्नृपशालिवाहन शक १९३६ जयनाम संवत्सर
        विक्रम संवत् २०७० – ७१ / इसवी सन २०१४ – १५
    दक्षिणायन वर्षाऋतु नक्षत्र उत्तरा योग परिघ करण बव
   राशिप्रवेश नं कन्या गुरुवार – गुरुवार असल्यामुळे

       बुध- बृहस्पति चिं पूजा करतात हत्ती चि पूजा करतात

        श्रावण शुक्लपक्ष नागपंचमी 

                      ओम ॐ
तसेच दिनांक तारिख Date 31 . 7 ( जुलै ) 2014

IMG_2581[1] IMG_2580[1]

IMG_2583[1] IMG_2573[1]

लोकमत

 

                                       ॐ

पाऊस हवामान यांची लोकमत  वर्तमान पत्र मधील लिंक देत आहे

प्राध्यापक केळकर

यांची हवमान साठि माहिती आहे

July 30, 2014

Prof R R Kelkar Climate Change, Global Warming, History, India, Marathi,Meteorology, Monsoon, Personalities India, Marathi, Monsoon, R R Kelkar,Rainfall, Southwest Monsoon 4 Comments

An article in Marathi by Prof R R Kelkar entitled “Paus ninadat yeto” was published in the Eureka magazine of the Pune newspaper Lokmat on 30 July 2014. Click on the thumbnail to read.

d480969-large

Share this:

Related

Mystery of the MonsoonIn “Climate Change”

Marathi Article on the MonsoonIn “India”

Marathi Article on Artificial RainIn “Hurricanes”

4 Comments (+add yours?)
  1. वसुधा
    Jul 30, 2014 @ 15:43:46

    https://vasudhalaya.wordpress.com/2011/07/18/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B8/

    REPLY

    • Prof R R Kelkar
      Jul 31, 2014 @ 00:21:59

      Dear Vasudhatai,
      Thanks for giving that link to your post on Kalidasa.
      Ranjan Kelkar

      REPLY

  2. वसुधा
    Jul 30, 2014 @ 12:36:41

    ॐ लोकमत वर्तमानपत्र मध्ये छापून आले आहे अभिनंदन शूभेच्छा

    REPLY

    • Prof R R Kelkar
      Jul 30, 2014 @ 13:30:49

      Thanks!

      REPLY

Write Your Comment

ATHARVA VEDA AND ATHRAVAN’S OF AVESTA

 Athravan Priests

                                                     (Athravan Priests) 


 In Indian tradition Atharva Veda is considered to be fourth and last Veda. The mainstream Vedic cult did not admit this book as Veda in their fold till very late period. Only three Veda’s, i.e. Rig, Sam and Yajur Veda’s were recognized by them for their sacrificial rituals.

Also the tradition is to consider Atharva Veda to be younger and last in the Vedic compositions. Main reason behind this, it is postulated that the Atharva Veda is not meant for sacrificial purpose. Rather it is all about occultist practices, mostly followed by Atharvan priests for charms, omens or casting evil spells to cure from various deceases, victories over enemies, safeguarding people from epidemics etc. Atharva Veda also carries seeds of spiritual science that later have been expounded in 52 Upanisada’s. Other Veda’s too at some or other places have carried the occultist’s elements, but it is not main subject of them. In a way Atharva Veda is book of charms.

Atharva Veda is special. The priestly class (Atharvan) of Atharva Veda was also known as “Kshatra-Brahmin” (Warrior Priests) as they not only conducted various rituals for Kings and nobles but participated in the wars as well. In fact in ancient times Atharvan religion, based on Atharva Veda was treated independent of all other religions. The main reason behind this was the Atharva Veda’s verses are not at all meant for sacrificial rituals. Its purpose, context and application were far different than of Vedic religion. Interestingly Atharva Veda does not mention Varna system anywhere, which too makes it unique.

Originally this Veda was called “Atharvangirasa Veda” (Composed by Atharva and Angira) or “Bhrigvangirasa Veda (Composed by Bhrigu’s and Angirasa’s). Originally both the Atharva (Bhrugu) and Angirasa Veda’s might have been separate books those were assimilated together in the later times, to be called as “Atharva Veda”. What contained in them when they were separate we might never know or we even does not know whether Angiras Veda survived or not. However Atharva Veda as is available at the present is in polluted and interpolated form as some portion of Rig Veda is attached to the body of Atharva Veda. It was done in an order to secure a seat in Rig Vedic tradition.

WHO COMPOSED IT?

The credit of composition of Atharva Veda is given to the Bhrugu clan. Interestingly Bhrugu clan seems to have played a vital role in the Indo-Iranian religious system. Tarkateertha Laxman Shastri Joshi in his “Vaidik Sanskruticha Itihas” states that the Bhrigu’s were from non-Aryan stock. Dr. Padmanabhayya opines that Bhrigu’s were of Dravidian origin whereas Shrikant Talageri opines that Bhrigu’s were of Iranian origin. So there is no agreement among the scholars about origin of the Bhrigu’s.

Bhrigu’s are not mentioned in Avesta. However Shrikant Talageri thinks, since the Zoroastrian priests were called Athravans and Vedic Atharvans being of Bhrigu clan, Bhrigu’s might have associated with Avestan tradition, at the least in the beginning.

While Rig Veda was under construction, Bhrigu had become a distant memory, a pre-historical or mythical person or clan to the Vedic people. Rig Veda mentions Bhrigu’s 18 times out of which 17 times they are addressed in plural. Bhrigu’s and Angirasa’s are important families of Rig Veda.

The etymology of the both names is said to be related with fire, however from Gopath Brahmana (Only Brahmana scripture associated with Atharva Veda) it appears that “Angirasa” term evolved from “Angarasa”, which means he who born from sweat of Brahma. This etymology does not match with the fire origin of Angirasa’s.

Rig Veda respectfully mentions that Bhrigu’s introduced fire and Soma rituals to Vedic people. Aitareya Brahmana states a myth that Aditya, Bhrigu and Angira were together born of Prajapati’s semen. (3.34). This myth makes Bhrigu and Angira blood brothers. However it is a myth and not necessarily to be taken seriously.

There is no dispute that the Bhrigu and Angirasa were become historical when composition of Rig Veda had begun. The descendents of both the clans have participated in composition of Rig Veda as well; though Bhrigu’s entered composition of Rig Veda in the late period.

Atharvan’s are referred as sons of Bhrigu. However they might be distant descendents in the lineage of Bhrigu.

Though both the families, especially Angirasa’s, having two books of Rig Veda to their credit, they also have composed Angirasa Veda, which is not available at the present or it is incorporated in Atharva Veda as subject matter of both the books (Bhrigu and Angirasa Veda) were similar.

Though it is general opinion that Atharva Veda is younger, it is younger in the sense of when it got authenticity as Vedic scripture, not in the sense of its composing. According to Tarkateertha Laxmanshastri Joshi, some part of Atharva Veda predates even Rig Veda. We can surmise from this that the Atharva Veda was being composed separately but almost simultaneously along with Rig Veda, may be at different places and in different clans branched from original ones. This also can be supported by other proof that the Rig Vedic Gods like Indra, Varuna etc. are not depicted as glorious as they are in Rig Veda. It seems that to Atharvan people these gods had lost their importance.

Also a peculiar fact is Rig Veda is composed by almost 350 seers from ten Rig Vedic Seer families over generations whereas Atharva Veda is composed by the seers of only Bhrigu and Angirasa family. The names of the composers of verses do seldom appear in Atharva Veda and that too of mainly mythical persons.
So, to conclude in short, the Atharvan’s who composed Atharva Veda were together known by their family name. The priests of later times those performed Atharva Vedic charms and rituals too were called as Atharvan.

AVESTA AND ATHRAVANS

The role of Atharvan’s (Ave. Athravan) is highly important in the Zoroastrian religion which too is based on fire rites, though of different kind than of Vedic. Athravan means Fire-guardian; the attendant of the sacred fire in Persian temples; the proper word for a priest in the Avesta. His main religious duty is to perform Yasna (Sk. Yadnya, i.e. Fire sacrifice) and protect sacred fire.

Interestingly, in Avesta too Athravans are associated with Asura’s. Shrikant Talageri suggests “Angra” in Avesta are none but Angirasa’s of Vedic tradition. In Avesta “Angra Mainue” is head of the demons or evil spirits (Ave. Daeva’s). If Talageri is correct then it would mean that the Bhrigu’s and Angirasa’s of Avestan Asura culture were rivals, unlike what they have been depicted in Indian tradition. In Indian tradition, as we have seen above, Bhrigu and Angira’s were blood brothers and in their clan a whole Veda was composed along with their active participation in composing of Rig Veda as well!

Also we must note here that the Atharvan’s in Indian tradition, though some have attempted to associate them with fire, their Veda is not meant for fire sacrificial rituals at all. Rather in structure, practice and content it stands contrary to other Veda’s. This was the very reason why Atharva Veda till late times did not receive recognition as forth “Veda”.

Etymology of Avestan “Athravan” still is uncertain. However its origin could be traced to Avestan “Atar”, which means holy fire. Since duty of the Athravan’s was to protect fire, the term Athravan might have evolved from Atar…. Athravan…who protects the holy fire!

According to K. Hoffmann, (Avestische Laut- und Flexionslehre, 2nd ed., 2004) Atar got associated with Athravan by folk etymology. There also are claims that the Vedic Atharvan is a loan word from Iranians. The social status of Athravan’s was as priestly servant of the kings and Magnates, which does not speak for their high status or spiritual authority. (The Broken World of sacrifices: An essay in Ancient Indian Ritual by J. C. Heesterman)

Whatsoever may be the case, Athravan’s of Avesta were mere fire priests. There are no Gathic or Avestan compositions to their credit as we have to Atharvan’s of Vedic tradition. Athravan’s were not blood related but a group selected carefully as priests from different families. In later times Magu’s (Magi or Magavan) replaced Athravan’s as priests, thus putting an end to Athravan tradition.

It does mean that the Atharvan’s of Indian tradition has no relation whatsoever with the Athravan’s of Avestan tradition except the similarity in the title they bear. This also may be evident from the fact that the Athravan’s in Avestan tradition is collective name of the priests; it does not refer to any particular clan. The duties of Athravan’s as fire priests are well defined in Vendidad.

Or it may mean that the Athravan tradition of Avesta predated Vedic tradition and that a rival clan from Avestan Athravan tradition split to form entirely new religion that did not require fire rites at all! The myth of Atharva being Bhrigu’s son was fabricated in later times to authenticate independent Atharvan tradition of India.

Angirasa and Angra Mainyu

Shrikant Talageri suggests Angirasa’s and Angra mainyu of Avesta being same. We have seen that etymology of Angirasa too is uncertain. Either the word evolved from “Angara” which means blazing coal or “Anga Rasa” which means fluid (Sweat) from the body. Looking at the style of Indian mythologies, the persons of unknown origin but those are revered by tradition are considered to be born from Brahma or Shiva’s some body part or fluid. Angirasa, according to Gopath Brahmana, is born from Brahma’s sweat. This makes this etymology even unbelievable. Angirasa’s clan was also involved in composing of Rig Veda, almost two books to their credit and Rig Veda being related with fire ritual, making Angirasa’s connected with fire could have been the reason behind this vague etymology.

But how it can be connected with Avestan Angra? Zoroaster in the Gatha’s composed by himself does not use Angra Mainyu term for the person or persons but to the evil, destructive spirits or minds. For good spirits Zoroaster uses the term “Spenta Mainyu”. There is eternal conflict between good and bad spirits that is depicted in Avesta. Hence considering Angra of Avesta and Angirasa of Veda’s one and the same would be a fatal mistake, such as made by Shrikant Talageri.

BHRIGU

We have seen few Indian traditional myths surrounding Bhrigu’s. We also have seen that before Rig Veda came to being composed Bhrigu’s had been a distant memory. From Indian tradition it appears that the Bhrigu’s were closely connected with Asura culture and that they introduced fire to the mankind along with the Soma ritual. The seers from this clan also participated in composing of the Rig Veda. Bhrigu’s son Shukracharya was Guru of Asura’s. In previous chapter we also have seen that Rig Veda too in the beginning revered Asura tradition by respectfully addressing their God’s with epithet “Asura”.

“Bhrigu” name derives from the root bhrk, meaning the blazing of the fire’ professed immense reverence towards the elements of fire on earth viz the life and warmth-giving Sun and the Fire. However some Sanskrit Scholars believe that the root bhrk or bhraj and word Bhrigu may not be of Sanskrit origin.
Bhrigu tradition is peculiar in their possessing different faiths and representing rival sides. Shukracharya was Guru of Asura’s. Vishvamitra had taken part in composing Rig Vedic hymns and later deserted Vedic people to gather a team of rival kings to fight against his earlier patron. Jamadagni was an Atharvan priest who in later times turned out to be enemy of his patron king Sahastrarjuna. His son Parashuram annihilated the family of Sahastrarjuna by attacking his capital several times. Interestingly Parshuram was devotee of Lord Shiva, a Non-Vedic God.

From Rig Veda it would mean that the original Bhrigu, Atharva or Angira were not the humans but fire element personified and in later ages came in to the use as noun. Whereas the Athravans of Avesta are directly associated with fire rituals as priests, and have no mythical origin as Vedic tradition has for Atharvans.

How can Athravan and Atharvan be said to be same then? Atharvan is the name of the family members/descendents of Atharva, but Athravan is a mere title of the fire priest. Again it must be remembered that the Atharvan’s as composers and followers of Atharva Vedic tradition of charms were not fire priests.
From above we can sum up as follows;

1. Athravans of Avesta and Atharvans of Atharva Veda were different entities, not related in any way with each other.Though the words are similar, meaning of the both in two traditions is entirely different.

2.Bhrigu clan was independent of Avestan and Vedic tradition. They had mastered over the art of charms and had earned a special reputation in the larger geographical area maintaining independent identity.

3. Some people of this clan might have joined Vedic tradition composing some hymns of Rig Veda. The word Atharvan appearing in the Rig Veda might be the deed of those Bhrigu’s.

4. Angirasa’s of Rig Veda and Angirasa’s as composers of Angirasa Veda can be different group that branched from the same family.

5. Angra of Avesta and Angirasa of Veda’s cannot be same as thought by Mr. Talageri.

6. Similarity between Athravan and Atharvan is though obvious the etymologies does not match with each other. Athravan word is ancient and has been used in Avestan tradition for short period, it is possible that Vedic’s loaned it to use this word in different manner or it is a co-incidence that the terms evolved independently, sounding similar but having different meanings.

So what does it mean?

First of all above discussion does not support OIT, AMT or AIT theory. It clearly suggests that the Avestan tradition is anterior to Vedic tradition.

It also suggests though there are some sorts of exchange of ideas in both the religions, both the groups ethnically had independent traits.

The third religion of Bhrigu’s i.e. Atharvan’s and Angirasa’s, been also anterior to Vedic religion and had sprouted at entirely different and distant region. This clarifies why Rig Vedic most revered Gods become secondary and demigods to Atharvan’s.

When and how did Atharvan religion of Atharva Veda and the religion of Rig Veda came together to form one with making adjustments in their scriptures, are the vital questions….

And most important question is how this Rig Vedic religion traveled to present India and who spread it with missionary zeal is the most important question to which we need to find the answers.

We shall deal with these questions in next installment.

रमजान ईद २०१४ साल

                                                    ॐ

                  रमजान ईद

                                                ॐ

                          इसवी सन 2014 / २०१४ साल

 

                           आमच्या शेजार च्या दुकान

व आजुबाजुला मुस्लिम बांधव राहतात बोलणे मधून मधून चालु असते

खीर खिर दिली तर चालते ! बोलतांना विचारणे केले

मि म्हंटले थोडी द्या ! खीर मध्ये शेवया साखर

आम्ही जेथे राहतो येथे मुस्लिम ! गुजराथी !मराठा ! ब्राह्मण !  कन्नड ! जैन !
मदाळे ! सर्व बांधव आहेतमि म्हंटले थोडी द्या ! खीर मध्ये शेवया साखर    बेदाणे काजू चारोळी दूध सर्व छान गरम खीर खिर
दिली आहे मला !

बोलणे व पाककृती ची अदला बदल असते

एवढे सर्व एकत्र मिसळून राहणारे आहेत

राजकारण मध्ये चं भांडण आहे जागा साठी ! प्रदेश साठी

                                  जय भारत !

                   IMG_2612[1]

IMG_2576[1] IMG_2577[1] 

IMG_2578[1]  IMG_2579[1]

२०६. माझे सरकार

नवं सरकार सत्तेवर येतं तेव्हा लोकांच्या त्याच्याकडून खूप अपेक्षा असतात – मग ते सरकार कोणत्याही पक्षाचं असो. लोकांच्या आशा-आकांक्षांशी नाळ जोडलेली असणं हे खरं तर सरकारला लोकाभिमुख कारभारासाठी आवश्यक आहे याबाबत मतभेद असू नयेत. असा प्रयत्न होत असतो; त्याला मर्यादा असतात आणि तरीही काही प्रमाणात त्याचा उपयोगही असतो.

नुकतीच पंतप्रधान श्री. नरेन्द्र मोदी यांच्या सरकारने माहिती तंत्रज्ञानाचा वापर करून लोकसहभाग वाढवण्याचा एक प्रयत्न सुरु केला आहे. ‘myGov’ किंवा ‘मेरी सरकार’ असे एक संकेतस्थळ शनिवारी, २७ जुलै २०१४ ला सुरु करण्यात आलं असून त्यात कोणालाही सहभागी होता येईल.

सुरुवातीला सभासद होताना अडचण आली मला, पण ते खूप लोक एका वेळी संकेतस्थळावर आल्याने झाल्याचे व्यवस्थापकांनी कळवले. नाव, पत्ता, ईमेल, फोन क्रमांक ही माहिती देऊन नाव नोंदणी करता येते. (अशी व्यक्तिगत माहिती देण्यात काहींना धोका वाटू शकतो.)

सध्या इथे सहा गट कार्यरत आहेत – स्वच्छ गंगा, मुलींचे शिक्षण, हरित भारत, कौशल्य विकास, स्वच्छ भारत आणि डिजीटल इंडिया.

तुम्हाला चार गट निवडता येतात – खरं तर तीन – कारण तुम्ही राहत असलेल्या जिल्ह्याच्या गटात तुमचे नाव सामील होते. मी ‘मुलींचे शिक्षण’, ‘स्वच्छ भारत’ आणि ‘हरित भारत’ असे तीन कार्यगट निवडले आहेत. संबंधित मंत्रालय या गटात होणा-या चर्चेची नोंद घेईल असे अपेक्षित आहे. चांगले मुद्दे मांडणा-या सभासदांना प्रत्यक्ष पंतप्रधानांना भेटण्याची संधी मिळेल अशी वृत्तपत्रात बातमी होती.
या गटात फक्त चर्चा नाहीत, तर काही कामंही करता येतील.

उदाहरणार्थ ‘स्वच्छ भारत’ गटात एक काम असं आहे: ‘मिड डे मिल’ (मध्यान्ह भोजन) पुरवणा-या कोणत्याही स्वयंपाकगृहात जा, तिथल्या स्वच्छतेची पडताळणी करा आणि त्यात काय सुधारणा करता येतील यावर अहवाल सादर करा. हे काम पूर्ण करण्यासाठी अजून २६ दिवस बाकी आहेत, कामाला लागणारा वेळ आहे २ तास.

‘मुलींचं शिक्षण’ या गटात ‘मुलींसाठी विशेष कोणती कौशल्य अभ्यासक्रमात असावीत की ज्यामुळे त्यांना पुढे चागंली उपजीविका करता येईल’ असा एक उपक्रम आहे. अजून २६ दिवस बाकी असलेल्या या कामासाठी मी नाव नोंदवलं आहे.

यात सामील होणा-या लोकांनी ही सगळी कामं एक नागरिक या नात्याने करायची आहेत. ‘आम्हाला सरकारने नेमलंय’ अशी काही भानगड नाही. त्यामुळे जबरदस्ती, दडपण, खोटेपणा.. असणार नाही अशी अपेक्षा आहे. हे पूर्ण स्वयंसेवी काम आहे – आपल्या खर्चाने, आपला वेळ देऊन, आपलं डोकं चालवून करायचा उद्योग आहे. पक्षीय अभिनिवेशाविना ज्यांना देशाच्या वाटचालीत सक्रीय सहभाग घ्यायचा आहे त्यांच्यासाठी ही चांगली संधी आहे असं प्रथमदर्शनी दिसतं. पुढे काय होईल ते कळेलच लवकर.

अर्थात माहिती तंत्रज्ञानाची माहिती नसणारे लोक, निरक्षर लोक यात सहभागी होऊ शकणार नाहीत ही याची मर्यादा आहे. केवळ ‘श्रीमंत’ अथवा ‘मध्यमवर्गीय’ लोकांसाठी हे व्यासपीठ आहे अशी त्याच्यावर रास्त टीका होऊ शकते. परंतु या मर्यादा नसणारा वर्ग, जो आंतरजालावर वावरतो, तो यात सहभागी होऊ शकतो – ज्यात आपण सर्वजण आहोत.

‘मेरी सरकार’ संकेतस्थल उपक्रमांत आपल्यापैकी जे कोणी भाग घेतील, त्यांनी त्यांचे अनुभव इथे सांगावेत यासाठी हा धागा. म्हणजे एकदा माझा ‘उप्रकम’ पूर्ण झाला की ते विचार मी इथं मांडेन, तसेच अन्य सदस्यांनीही करावे. 

श्रावण शुक्लपक्ष बुधवार विनायक चतुर्थी = २०१४

                                                  ॐ

स्वस्ति श्रीमन्नृपशालिवाहन शक १९३६ जयनाम संवत्सर
विक्रम संवत् २०७० – ७१ इसवी सन २०१४ – १५
दक्षिणायन वर्षाऋतु नक्षत्र पूर्वा योग वरीया करण वणिज
राशिप्रवेश सिंह
                                       श्रावण शुक्लपक्ष

                                ३ बुधवार  विनायक चतुर्थी

दुर्वागणपतिव्रत तसेच दर बुधवार श्रावण मध्ये
                बुध – बृहस्पति पूजन करावे धान्य यांची पण पूजा करतात

मी श्रावण सोमवार ला तांदूळ यांचा महादेव केला आहे सोमवार ला
न दाखविता आल्यामुळे आज तांदूळ महादेव व धांय धान्य साठी आज
तांदूळ महादेव दाखवित आहे
                                                  ओम ॐ

विनायक चतुर्थी बुधवार साठी दुर्वा गणपती गणपति दाखवित आहे

                                  श्रावण शुक्लपक्ष

                                              ॐ

दिनांक तारिख Date 30 . 7. ( जुलै ) 2014 साल आहे

IMG_2545[1] IMG_2549[1]

                                        ॐ
        साखर आणि तुरडाळ धान्य धांय ठेवले आहे पूजा साठि

 

IMG_2571[1] IMG_2572[1]

IMG_2570[1] IMG_2527[1]

तिस-या प्रहरातील प्रश्नोपनिषद

प्रा. विजया राजाध्यक्ष म्हटले की, ‘बहुपेडी विंदा’, ‘मर्ढेकरांची कविता : स्वरूप आणि संदर्भ’, ‘कवितारती’, ‘शोध मर्ढेकरांचा’, ‘पुन्हा मर्ढेकर’ असे समीक्षाग्रंथ आठवतात. ‘संवाद’ या पुस्तकामध्ये विजयाबाईंनी विंदा करंदीकर, गंगाधर गाडगीळ आणि वा. ल. कुलकर्णी यांच्या घेतलेल्या वाङ्मयीन मुलाखती मोठ्या रोचक आहेत.  विजयाबाईंनी आस्वादक समीक्षेला मराठीमध्ये काहीएक प्रतिष्ठा मिळवून देण्याच्या कामी काही दमदार पावले टाकली आहेत. पण तरीही आस्वादक समीक्षेविषयीचे समज काही पूर्णपणे नाहिसे झालेले नाहीत. या समीक्षालेखनाला दुय्यम मानले जातेच. पण विजयाबाईंनी त्याची पर्वा न करता आपले लेखन चालूच ठेवले आहे. दोन वर्षापूर्वी त्यांना विंदा करंदीकरांच्या नावाचा पहिला पुरस्कार जाहीर झाला तेव्हा त्यांनी आरती प्रभूंवर लेखन करण्याचा मनोदय व्यक्त केला होता.

थोडक्यात विजयाबाई पूर्णपणे वाङ्मयीन स्वरूपाचे-त्यातही समीक्षात्मक स्वरूपाचे लेखन करणा-या लेखिका आहेत. पण एवढीच काही त्यांची ओळख नाही. विजयाबाई प्रदीर्घ काळ कथालेखनही करत आल्या आहेत. आत्तापर्यंत त्यांचे सतरा-अठरा कथासंग्रह प्रकाशित झाले आहेत. नुकतेच त्यांचे नवे पुस्तक प्रकाशित झाले आहे. पण ते समीक्षालेखन नाही की कथासंग्रह नाही. तो चक्क दोन कादंब-यांचा संग्रह आहे. या पुस्तकाचे नाव आहे, तीन प्रहर. या संग्रहामध्ये दोन लघुकांदब-या आहेत. म्हणजे आकाराने त्या लहान आहेत म्हणून त्यांना ढोबळ अर्थाने लघुकादंब-या म्हणायचे. विजयाबाईंनी ‘कादंबरी की लघुकादंबरी? वाचकांनीच ते ठरवावे’ असे प्रास्ताविकात सांगून टाकले आहे.

विशेष म्हणजे कादंबरी लेखनाचा विजयाबाईंचा हा पहिलाच प्रयत्न आहे. यातील ‘बंदिश’ ही पहिली कादंबरी ‘माझ्या लेखनप्रवासात घडलेला हा एक अपघात आहे’ असे त्यांनी प्रास्ताविकात लिहिले आहे, तर ‘आयुष्य : पहिलं की तिसरं?’ ही दुसरी कादंबरी हाही कादंबरी लेखनाची वाट शोधण्याचा, ती काही अंशी सापडली असे वाटण्याचा अनुभव’ असे लिहिले आहे. म्हणजे पुस्तकाचे नाव ‘तीन प्रहर’, त्यात दोन लघु म्हणाव्या अशा कादंब-या आणि प्रत्यक्षात तिस-या प्रहरातल्या विजयाबाईं-सारख्या व्रतस्थ समीक्षक-कथालेखिकेनं लिहिलेल्या, असा हा योग आहे. यातून या दोन्ही कादंब-यांचे विषय माणसाच्या तिस-या प्रहारातील जीवनाविषयीचे आहेत, हे ठसठशीतपणे अधोरेखित करायचे असावे.

‘बंदिश’ ही कादंबरी एका शास्त्रीय गायकाविषयीची आहे. म्हणजे संगीत हे तिच्या मध्यवर्ती आहे. जोगबुवा आणि विष्णू यांच्या संबंधांतून ही कादंबरी फुलत जाते. आयुष्य सपाट नसते, त्यात अनेक आरोह आणि अवरोह असतात. या दोन्हींची मिळून बंदिश होते.

‘आयुष्य : पहिलं की तिसरं?’ ही तर सरळ सरळ ‘नयन लागले पैलतीरी’ अशा अवस्थेत असलेल्या वामनराव आणि त्यांच्या कुटुंबाची कथा आहे. या दोन्ही कादंब-यांचे तपशील खूप देता येतील, पण त्या लघुकादंब-या असल्याने ते फार देण्यात अर्थ नाही. पण या दोन्ही कादंब-यांची काही साम्यस्थळे सांगता येतील. या दोन्हींमध्ये तिसरा प्रहर हा काळ मुख्य आहे. म्हणजे त्या काळात जगणा-या दोन नायकांची ही रुढार्थाने कथा आहे. शिवाय या दोन्हींमध्ये पात्रांची संख्या अगदी मोजकी आहे. ही कथानके तशी फार नावीन्यपूर्ण नाहीत, पण वाचनीय नक्कीच आहेत.

लेखिका काहीतरी सांगू पाहतेय, ते आपल्यापर्यंत पोहचतेही. पण थेटपणे भिडते का, याचे उत्तर फारसे समाधानकारकपणे देता येत नाही. पण लेखिकेनं या दोन्ही कादंब-यांच्या निमित्ताने वाधर्क्यातील माणसांविषयी काही प्रश्न मांडण्याचा प्रयत्न केला आहे. ते प्रश्नोपनिषद समजून घ्यायला हवे.

विजयाबाईंनी काही वर्षापूर्वी ‘मराठीतील काही कादंब-या या भरकटलेल्या कथा आहेत, असे म्हटले जाते. त्याला धरून असे म्हणता येईल की काही कथा या गुदमरलेल्या कादंब-या आहेत,’ असे विधान केले होते. त्याची इथे आठवण इथे होते, पण ती निराळ्या अर्थाने. कारण प्रस्तुत पुस्तक वाचून वाटते की, हा काही नियम असेलच असे मानायचे कारण नाही. किमान या पुस्तकाला तरी ते लागू पडत नाही. कारण विषयाच्या आवाक्यानुसारच त्यांची लांबी आहे. त्याला कादंबरी म्हणा किंवा लघुकादंबरी फारसा काही फरक पडत नाही. पण हे सगळे आपले वाचक म्हणून. अभ्यासू समीक्षकांची मते कदाचित वेगळीही असू शकतात.

तीन प्रहर : विजया राजाध्यक्ष, राजेंद्र प्रकाशन, मुंबई

मुंबई नगरी बडी बांका

कुठल्याही शहराच्या स्थित्यंतराचा आलेख सातत्याने काढत राहणं, हे त्या शहराच्या स्थानीय इतिहासाच्या दृष्टीने ऐतिहासिक महत्त्वाचं असतं. मुंबई हे तर जगातलं एक महत्त्वाचं शहर आहे. त्याची न्यूयॉर्क आणि लंडनसारख्या शहराशी काहीशी अतिशयोक्त असली तरी तुलना केली जाते. मुंबईचं शांघाय वा सिंगापूर करण्याचीही भाषा राजकारणी मंडळी अधूनमधून करत असतात. मुंबईबद्दल बोलायला लागलो की, मूळ सात बेटं आणि ती जोडल्यानंतर वसत गेलेलं शहर, ब्रिटिशांनी जाणीवपूर्वक इथे गुजरात आणि इतर ठिकाणांहून आणलेली माणसं, सुरुवातीचं मुंबई शहर अशा अनेक गोष्टींना सुरुवात होते. अठराव्या-एकोणिसाव्या शतकातली मुंबई ही खरोखरच काहीशी अद्भुत, रंजक आणि मनोरम्य म्हणावी अशी होती. ‘जिवाची मुंबई’ हा शब्दप्रयोग त्या मुंबईच्या भ्रमंतीतूनच तयार झाला असावा.

मुंबईचं वैभव म्हणजे मुंबईतल्या भव्य आणि प्रेक्षणीय वास्तू. या बव्हंशी वास्तू तयार करण्यात ब्रिटिशांचा मोठा वाटा आहे. ब्रिटिश ज्या ब्रिटनचे नागरिक त्यातल्या लंडन या शहराचं वास्तूवैभव तर कितीतरी प्रचंड आणि भव्य म्हणावं असं आहे. लंडन या शहराबद्दल किती पुस्तकं असावीत? साधारणपणे 25,000 पुस्तकं या एकटय़ा शहराविषयी आहेत, असं सांगितलं जातं. या पुस्तकांमध्येही कितीतरी प्रकारचं वैविध्य आहे. एकोणिसाव्या शतकातल्या लंडनमधील फॅशन, एकोणिसाव्या शतकात प्रकाशित झालेल्या पुस्तकांतील लंडन, 1945 नंतरचं लंडन, पहिल्या महायुद्धापूर्वीचं लंडन, दुस-या महायुद्धानंतरचं लंडन अशी कितीतरी विषयांवरील पुस्तकं आहेत. आणि अजूनही लिहिली जात आहेतच.

अगदी एवढय़ा प्रमाणावर नसलं तरी मुंबईविषयीचं कुतूहल आणि आकर्षणही काहीसं असंच म्हणावं लागेल. त्यात परकीय लेखकांपासून स्वकीयांपर्यंत अनेक अभ्यासकांचा समावेश आहे. अलीकडेच दिवंगत झालेल्या शारदा द्विवेदी यांची मुंबईवरील देखणी कॉफीटेबल बुक्स अनेकांना माहीत असतील. ‘बिहाइंड द ब्यूटीफूल फॉरेव्हर – लाइफ, डेथ अँड होप इन अ मुंबई अण्डरसिटी’ हे अलीकडेच प्रकाशित झालेलं कॅथरीन बू या अमेरिकन महिला पत्रकाराचं पुस्तक सध्या भारतीय इंग्रजी वाचकांमध्ये बरंच गाजतं आहे. मुंबईतल्या अधोविश्वाबद्दलचं हे पुस्तक आहे.

मराठीमध्ये एखादं पुस्तक गाजत आहे, असं म्हणण्याची सोय नाही, पण अलीकडेच प्रकाशित झालेल्या अरुण पुराणिक यांच्या ‘हरवलेली मुंबई’ या पुस्तकाची अवघ्या दोन महिन्यात दुसरी आवृत्ती निघावी, ही या पुस्तकाबद्दलची वाचकपसंती नोंदवणारी उल्लेखनीय घटना म्हणावी लागेल. चौरस आकार, भरपूर कृष्णधवल छायाचित्रं, देखणी छपाई आणि पुराणिक यांनी कष्टपूर्वक, अभ्यास करून नोंदवलेली मुंबईच्या काही वैशिष्टय़ांची सफर ही या पुस्तकाची काही महत्त्वाची वैशिष्टय़ं. तसं तर संशोधन करून कुठल्याही विषयावर पुस्तक लिहिणं हे काही विशेष नवलाचं मानायचं कारण नाही. पण याबाबतीत पुराणिक बरेचसे सरस आहेत. कारण ते मूळचे मुंबईकर. त्यांचा जन्म गिरगावातल्या एका जुन्या चाळीत झाला. त्यामुळे लहानपणापासून त्यांना मुंबईची ओळख होत गेली. (मुंबईतल्या वेश्या पाहिल्याची त्यांची आठवण ते दोन वर्षाचे असतानाची आहे.) पण लहानपण आणि तरुणपण या काळात पुराणिकांनी पाहिलेली मुंबई आता राहिली नाही. त्याच्या काही खुणाच तेवढय़ा शिल्लक राहिल्या आहेत. त्याही आता एकेककरून नाहीशा होत आहेत. गिरणगावातले उंचच्या उंच टॉवर आणि मॉल यांनी लालबाग-परळचा चेहरामोहरा बदलून टाकला आहे. मुंबईच्या जुन्या साऱ्याच वैशिष्टय़ांचा चेहरा असा बदलला नसला तरी तो पहिला राहिलेला नाही, हेही तितकेच खरे.

मुंबईचं ही सर्व स्थित्यंतर टिपणं तसं अवघडच होतं. त्यामुळे पुराणिक यांनी आपल्या या पुस्तकात दक्षिण मुंबईवरच भर दिला आहे. शिवाय हे लेख त्यांनी सुटेसुटे वेगवेगळ्या वेळी लिहिले आहेत. पण हा प्रत्येक लेख म्हणजे मनोरम्य आणि रंजकतेची परमावधी म्हणावी असा आहे. ‘चोर बाजार’ या लेखात पुराणिक लिहितात, ‘‘त्यावेळी सॅण्डहर्स्ट रोडवरून जाताना, नळ बाजाराच्या समोरच्या गल्ल्यातून, ‘रास्ते का माल सस्ते में’, ‘जुना पुराना सामान’, ‘बे बे रुपया, कोई भी माल उठाव’, ‘मिठा खाजा, बै पैसा’ असे तारसप्तकात ओरडत रस्त्यावर आपला माल विकणाऱ्या या मुस्लीम फेरीवाल्यांचा (काबाडी लोकांचा) आवाज (तत्कालीन व्हाईसरॉयच्या) त्यांच्या कानी पडला. त्या काळात विरळ लोकवस्ती व रस्त्यांवर गाडय़ांची फराशी रहदारी नसल्याने रस्त्यांवर शांतता नांदत असे. तेव्हा फेरीवाल्यांच्या आवाजाच्या त्रासाला त्रासिकपणे ‘क्या शोर बाजार है’ असे म्हणून व्हाइसरॉयसाहेबांनी नाक मुरडले होते. त्यावरून या जुन्या बाजाराचे नाव ‘शोर बाजार’ पडले. लोकांनी त्याचा ‘चोर बाजार’ असा अपभ्रंश केला.’’ अशी माहिती दिली आहे. हा लेख इतका मजेशीर आहे की, असा काहीएक बाजार मुंबईत आहे याचाच आपल्याला अचंबा वाटतो.

पुस्तकातला पहिलाच लेख आहे चाळसंस्कृतीविषयी. (अलीकडेच नीरा आडारकर यांनीही मुंबईतल्या चाळींविषयी इंग्रजीमध्ये कॉफीटेबल बुक काढलं आहे!) या लेखासोबतची छायाचित्रं पाहण्यासारखी आहेत. गिरगाव, ठाकूरद्वार या भागातल्या चाळींची काही वैशिष्टय़े नोंदवली आहेत. ‘‘पहाटे दुधाच्या लाईनीत उभे राहण्यापासून ते रात्री गच्चीत झोपायला जागा मिळेपर्यंत इथे फक्त संघर्ष आणि संघर्षच असतो. इथे वेळप्रसंगी भांडण, मारामारी केल्याशिवाय मूल मोठेच होऊ शकत नाही, हे कटू वास्तव आहे. त्यामुळे ‘धाडस’ त्यांच्या रक्तात नकळत बाणवले जाते.’’ असे पुराणिक शेवटी शेवटी लिहितात तेव्हा या चाळीतल्या विश्वाची ‘खरी गंमत’ कळते. आणि ते जग यापुढच्या काळात पाहायला आणि अनुभवायला मिळणार नाही, याची चुटपूटही लागते.

या पुस्तकात एकंदर वीस लेख आहेत. ‘गिरगाव चौपाटी’, ‘पानसुपारी’, ‘पानवाला’, ‘अलेक्झांड्रा’, ‘नाक्यावरचा इराणी’, ‘मुंबईतील पोसखाने’, ‘रामा गडी’ या शीर्षकांवरूनच त्या त्या लेखाचा विषय समजतो आणि त्या लेखांना दिलेल्या समर्पक छायाचित्रांतून जिवंत होतो. खरं तर या सर्वच लेखांबद्दल, त्यांच्या वैशिष्टय़ांबद्दल लिहिता येईल. पण ते जागेच्या मर्यादेअभावी शक्य नाही. आणि त्यातून वाचकांची रंजकताही कमी होण्याचा धोका आहे. कारण चित्रपटाचा शेवट जसा सांगू नये तसा या पुस्तकातल्या कुठल्याच लेखाचा गाभा सांगण्यात हशील नाही. तो प्रत्यक्ष वाचूनच अनुभवायला हवा.

पण सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे हे पुस्तक कुणासाठी आहे? मुंबईविषयीचे आहे म्हणून ते फक्त मुंबईकरांसाठी आहे, असे अजिबात नाही. ज्या ज्या कुणाला मुंबईविषयी प्रामाणिक कुतूहल आहे, तिच्या जुन्या रूपाबद्दल आस्था आहे आणि स्थानिय इतिहासामध्ये रस आहे, त्या सर्वासाठी हे पुस्तक आहे. ही काही कथा-कादंबरी नाही, ही मुंबई शहराची एक धावती सफर आहे. तुम्ही या पुस्तकातली ठिकाणं प्रत्यक्षात पाहिली असतील तर तुम्हाला पुनप्र्रत्ययाचा आनंद मिळेल, पाहिली नसतील तर हे पुस्तक वाचून ती पाहण्याची इच्छा होईल. म्हणजे त्या जुन्या मुंबईचे आत्ता जे काही अवशेष शिल्लक आहेत, ते पाहता येतील. जुनी मुंबई आता अनुभवता येणार नाहीच, त्यामुळे त्यासाठी हे पुस्तक हाच काय तो काळ समजून घेण्याचा एक दुवा आहे.

‘मायाबाजारा’तली माणसं!

या संकलनात मंटोनं लिहिलेली बारा व्यक्तिचित्रं आहेत आणि त्या सर्वच व्यक्ती हिंदी चित्रपटसृष्टीतील आहेत. यात अशोककुमार, नर्गिस, नसीम बानो, बाबूराव पटेल, सितारा, नूरजहाँ या परिचित नावांचा समावेश आहे, तसाच कुलदीप कौर, रफ़ीक ग़ज़नवी, बी. ए. देसाई, नवाब काश्मिरी, पारो, श्याम अशी काही फारशा चित्रपटशौकिन नसणा-यांसाठी अपरिचित म्हणावी अशीही नावं आहेत.


मंटो हाच मुळात कलंदर आणि वेडापीर म्हणावा असा लेखक! जगण्याशी सतत चार हात करत अनेक लेखकांना सतत प्राप्त परिस्थितीशी झगडावं लागतं. पण मंटोला तर त्याच्या लेखनाशीही झगडावं लागलं. त्याच्या लेखनावरून अनेकदा गदारोळ झाले, कोर्टकचे-या झाल्या; त्याचा मंटोला खूप मनस्तापही झाला. मंटो आपल्या परीनं झगडत राहिला. त्यात काही काळ मंटो मुंबईतल्या हिंदी चित्रपटसृष्टीतही झगडत होता. त्या काळात मंटोचा पडद्यावरील आणि पडद्यामागच्या अनेक कलाकारांशी संपर्क आला. मंटो मुळात माणसांचा लोभी होती. त्याला माणसं आवडायचीच. तो सतत माणूस समजून घेण्याचा प्रयत्न करत असायचा. त्याच्या कथा वाचताना याचा सातत्यानं प्रत्यय येत राहतो.

या संकलनाच्या मलपृष्ठावर मुहम्मद हसन अस्करी यांचा अभिप्राय आहे. तो असा- ‘‘मंटोच्या दृष्टीने कोणताही माणूस मूल्यहीन नव्हता. तो प्रत्येक माणसाला अशा विश्वासाने भेटायचा की त्याच्या अस्तित्वात कोणता ना कोणता अर्थ दडलेला असेल आणि एक ना एक दिवस हा अर्थ व्यक्त होईल. अशा विलक्षण माणसांबरोबर त्याला आठवडेच्या आठवडे भटकताना मी पाहिलं आहे. मला आश्चर्य वाटायचं की मंटो यांना कसं काय सहन करतो! पण मंटोला बोअर होणं माहीत नव्हतं. त्याच्यासाठी प्रत्येक मानवी जीवन आणि माणूस निसर्गाचं एक रूप होतं; तसंच प्रत्येक व्यक्ती मनोवेधक होती. चांगलं व वाईट, बुद्धिमान व मूर्ख, सभ्य व असभ्य असा प्रश्न मंटोजवळ जरादेखील नव्हता. त्याच्याजवळ माणसांचा स्वीकार करण्याची इतकी विलक्षण क्षमता होती की त्याच्यासोबत जो माणूस असेल, त्याच्यासारखाच तो व्हायचा.’’

या संकलनातली माणसं काही तशी सामान्य नव्हेत. मंटो ज्या काळात हिंदी चित्रपटसृष्टीत वावरत होता, तेव्हा ही माणसं फारशी नावारूपाला आली नव्हती, त्यातली काही नंतर बाहेरही पडली. पण अस्करी म्हणतात त्याप्रमाणे मंटोनं त्यांच्यासोबत जो काही काळ घालवला, त्यांचं काम पाहिलं, तो संपूर्ण काळच मंटोनं प्रत्येक व्यक्तिचित्रात उभा केला आहे. माणूस समजून घेताना मंटो त्याचा भवतालही समजून घेत असे. त्याच्या नजरेनं जगाकडे पाही. त्यामुळे ही सर्वच व्यक्तिचित्रं मनोवेधक झाली आहेत.

जगण्याचा संघर्ष, ऐश्वर्य आणि परत गतकाळाकडे हे चक्र उलटसुलट, तिरपागडं किंवा वाकडंतिकडं वाटय़ाला आलेल्या माणसांच्या कहाण्या काहीशा विदारक होतात. त्याला कधीकधी फार तार्किक कारणंही नसतात. पण कधीकधी चुकीचा काळ मात्र असतो. मंटोचे या संकलनातले नायक-नायिका तर ‘मायाबाजारा’तलेच होते आणि मंटोही त्यांच्यातच होता. त्यामुळे त्याच्यासाठी आतले-बाहेरचे असा हा प्रवास नव्हता. म्हणून या संकलनातून या बारा व्यक्तींबरोबर मंटोही तुकडय़ातुकडय़ातून उलगडतो.

याचा अनुभव अशोककुमारवरील पहिल्याच लेखात येतो. मंटोनं या लेखात अशोककुमार आणि बॉम्बे टॉकिजविषयी  लिहिलं आहे. अशोककुमारच्या अगदी साध्यासाध्या गोष्टीतून त्याच्या व्यक्तिमत्त्वावर पुरेसा प्रकाश टाकला आहे. पण त्याचवेळी या प्रकाशाचा एक झोत सतत मंटोवरही राहिला आहे. त्यामुळे या व्यक्तिचित्राचा शेवट अशोककुमारच्या नोटेशनवर न होता, तो मंटोचं पुढे काय होतं, या नोटेशनवर होतो.

नर्गिसच्या व्यक्तिचित्राची सुरुवातच फार मजेशीरपणे होते. मंटोची बायको आणि तिच्या दोन बहिणी मंटोच्या न कळत फावल्या वेळात वेगवेगळ्या अभिनेत्रींना फोन करून टाइमपास करत असतात. त्यात एकदा त्या नर्गिसला फोन करतात. तिची खूप तारीफ करतात. हा सिलसिला बरेच दिवस चालू राहतो. एकेदिवशी त्या नर्गिसला आपल्या घरी बोलावतात. नर्गिस जद्दनबाईला घेऊन त्यांना भेटायला जाते. पण नेमका त्याच दिवसी मंटो लवकर घरी येतो. मंटो त्या वेळी ‘फिल्मिस्तान’मध्ये नोकरी करत असतो. त्यामुळे जद्दनबाई त्याला फार चांगल्या पद्धतीनं ओळखत असतात. पण त्याविषयी त्याची बायको आणि मेहुण्या मंटोला काहीच सांगत नाहीत.

मंटोचीही ती नर्गिसशी पहिलीच भेट असते. पुढे मंटोनं नर्गिसच्या अभिनयाविषयी फार छान लिहिलं आहे. मंटो लिहितो, ‘‘नर्गिसने अभिनयाचे टप्पे हळूहळू गाठले, हे चांगलं झालं. एकाच उडीत तिने शेवटचा टप्पा गाठला असता तर चित्रपट पाहणा-या जाणकार मंडळींच्या व प्रेक्षकांच्या भावनांना अजाणतेपणाने दु:खाचा स्पर्श झाला असता. आपल्या अल्लडपणाच्या वयातही ती चित्रपटाच्या पडद्याबाहरेही अभिनेत्री बनून राहिली असती आणि चलाख व धूर्त व्यापाराच्या फुटपट्टीने आपलं आयुष्य मोजत राहिली असती.’’ शेवटी मंटोनं लिहिलं आहे, ‘‘शेवटी आयुष्य म्हणजे छाया-प्रकाशाची गुंफण आहे. या छाया-प्रकाशाच्या गुंफणीचं चित्रण म्हणजे हे फिल्मी जीवन! पण कधी कधी या फिल्मी जीवनात असा काही पेच पडतो, असं काही वळण येतं की प्रकाश हा प्रकाश उरत नाही, सावली ही सावली उरत नाही.’’

मेरठची कैची अर्थात पारो या अभिनेत्रीविषयी लिहिताना मंटोनं परत अशोककुमार यांच्याविषयीही लिहिलं आहे. कारण ही अभिनेत्री ‘फिल्मिस्तान’ची होती. पारो ही मेरठची वारांगना होती. हिंदी चित्रपटात काम करण्याच्या आवडीपायी ती ‘फिल्मिस्तान’मध्ये आली. तिनं काही चित्रपटही केले. पण त्यापेक्षा मंटोनं पारोचं व्यक्तिमत्त्व ज्या पद्धतीनं उभं केलं आहे, ते वाचून पाहण्यासारखंच आहे.

असं यातल्या सर्वच व्यक्तिचित्रांबद्दल सविस्तर लिहिता येईल. लिहायलाही हवं. पण लक्षात घेण्याचा मुद्दा असा की, मंटोनं या संकलनातल्या प्रत्येक व्यक्तिचित्रात अशी काही जादू भरली आहे की, तुम्ही  प्रत्येक व्यक्तीमध्ये गुंतत जाता. या काही विजयाच्या कहाण्या नाहीत. मंटोनं कुणाचंही उदात्तीकरण करण्याचा प्रयत्न केला नाही, तसंच कुणाचं खच्चीकरणही केलं नाही. त्यानं जे जे आहे ते ते तसं सांगितलं आहे. त्यामुळे यातल्या सर्वच व्यक्तिचित्रांमध्ये परस्परविसंगती, विसंवाद, संघर्ष, संकटं, मान-सन्मान, कौतुक, मानहानी, अशा अनेक गोष्टी येतात. विजय तेंडुलकरांनी एके ठिकाणी म्हटलं आहे, ‘काही व्यक्ती या तुकड्या तुकड्यांनी लहान-मोठ्या असतात. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे काही तुकडे मोठे असतात, काही तुकडे लहान असतात.’ मंटोची ही बारा व्यक्तिचित्रं अगदी तशीच आहेत.