स्वच्छतेचे धडे … कोण शिकणार कोण शिकवणार?

फ्रेशरूम मधील डस्टबीन जे नेहमी  पायाने उघडले जाते, त्याच्यात बिघाड आहे, आता ते पायाने उघडत नाही, तर तुम्ही त्यात वापरलेले  टिश्यू पेपर कसे टाकाल?  उत्तरे – 
-हाताने डस्ट बीन चे झाकण हाताने उघडून 
-डस्टबीन च्या बाहेर कुठेही 
-आता डस्टबीन उघडतच नाही पायाने, तर टाकून देऊ  वाशबेसिन मध्ये 
-फ्रेश रूम स्वछ ठेवणे ही आपली जबाबदारी नाही, त्यामुळे काहीही करा 

हा न एका अभ्यासक्रमातला प्रश्न असायला हवा, आणि हा एकच प्रश्न नाही तर यासारखे असे अनेक …. आणि बालभारती किंवा सामान्य विज्ञान हे विषय शिकावायच्याही आधी हा विषय सर्व लहान मुला मुलींकडून घोटून घ्यावयास हवा. वर वर्णन केलेले उदाहरण गेले काही दिवस मी रोज पाहते आहे. शेवटी परवा एका मुलीला जी असेच टिश्यू पेपर जमिनीवर टाकून चालली होती तिला मी टोकले, पण मला माहित आहे असे वागणारी ती एकटी नाही. आसपास नुसते साक्षर भरलेत, सुशिक्षित कमीच. 

पाण्याचा वाहता नळ व्यवस्थित बंद करण्याचे कष्ट न घेणे, वाटेल तसे आणि वाटेल तितके टिश्यू पेपर वापरणे, अनेकींच्या पर्स मध्ये रुमाल वगैरे काहीच नसावे? बेसिन जवळ उभे राहून, केस सारखे करतांना, गळलेले केस तसेच सोडून जावे …. अशा एक न दोन अनेक गोष्टी. एका वाक्यात सांगायचे झाले तर “Toilet Etiquettes शिकवलेलेच नाहीत यांना कोणी. बर पूर्वी कोणी शिकवले नाहीत तर आता समाजात वावरताना काही बघून, समजून घेवून काही चार चांगल्या गोष्टी शिकाल की नाही? अनेकदा मला या लोकांना एक प्रश्न विचारावा वाटतो “तुम्ही तुमच्या घरी असेच वागता का?” या प्रश्नांचे उत्तर जर हो असे असेल तर मग मात्र कठीण आहे. मग मात्र वयाच्या ३/४ वर्षीच एका अशा सक्तीच्या अभ्यासक्रमाची गरज आहे, जो पूर्ण केल्याखेरीज कोणत्याही शाळेत प्रवेश मिळणार नाही. 

मध्ये एक दिवस रात्री उशिरापर्यंत ऑफिस मधे होते, फ्रेश रूम मध्ये शिरले आणि तशीच उलट्या पावली परत फिरले कारण कोणाच्या तरी उलटी ने भरलेले वाशबेसीन तसेच होते. एवढेच नव्हे तर त्याचा दर्प तेथे भरून राहिला होता, अजून २ सेकंदभर तेथे असते तर मलाच मळ्मळायला लागले असते. हे लिहिताना सुद्धा मला इतकी किळस वाटते आहे, तर जिला कोणाला हे साफ करावे लागले तिचे काय? ते बेसिन तसेच सोडून जाताना त्या मुलीला/स्त्रीला काहीच कसे वाटले नाही? पण हे कोणी लक्षातच घेत नाही. 

अशा ठिकाणी स्वच्छतेसाठी अनेक स्त्रिया काम करत असतात, पण त्याही माणूसच आहेत ना? का नाही आपण माणसांना माणसांप्रमाणे योग्य त्या मानाने वागवू शकत? का असे सर्वत्र पडलेले टिश्यू, केस त्या स्त्रियांनी गोळा करून डस्टबीन मध्ये टाकायचे? का अशा रितीने खराब केलेले बेसिन कोणी दुसरीने स्वछ करायचे? मला बाकी इंडस्ट्री जसे की मन्युफ़्रक्चरिङ्ग किंवा बँकिंग या बद्दल फार माहित नाही, पण माझ्या इंडस्ट्रीमध्ये सगळ्या जणी किमान कॉम्प्युटर ग्राज्युएट किंवा  इंजिनीअर असतात ना? मग तरीही असे ? पुस्तकी शिक्षण आपल्याला योग्य तऱ्हेने जर जगायला शिकवणार नसेल तर मग काय उपयोग? अनेकदा आपण समाजाच्या निम्न स्तरातील अस्वच्छता या बद्दल तावातावाने बोलतो, अशा लोकांमुळे आपले शहर किती बकाल होत चालले आहे यावर बऱ्याचदा आपले एकमत असते, पण आपल्यातल्याच या लोकांचे काय करायचे?

एक स्त्री म्हणून मी या गोष्टी वारंवार पहाते, म्हणून त्याच सांगू शकते, पण याचा अर्थ बाकी सर्वत्र सर्व ठीक आहे असे नाही … कारण तसे असते तर अनेक वर्षांपूर्वी Infosys च्या एका induction मध्ये तेंव्हाचा FLM राहुल देव ला, नवीन joinees ना “don’t spit out chewing gums in urinals, as it gets sticked there and a person cleaning it, needs to remove it with his hands, please try to respect those people who keep this World class campus beautiful”  असे सांगावे लागले होते यातच सर्व काही आले नाही?

आंबा (मॅंगो) पाय

साहित्य:

2 कप – आंबा रस   (भारतीय दुकानात कॅनमध्ये मिळतो)
8 oz – क्रिम चीज  आणि/किंवा कुल व्हिप – 8 oz  ( ग्रोसरी स्टोअर्स मध्ये फ्रोझन गोष्टी असलेल्या विभागात)
1 (6 oz) ग्रॅम क्रॅकर पाय शेल – (ग्रोसरी स्टोअर्स मध्ये बेकिंग भागात)
 2 पॅक – जिलेटीन – (ग्रोसरी स्टोअर्स मध्ये बेकिंग भागात)
2-3 चमचे – साखर
१/४  कप गरम पाणी

    कृती:
    क्रिम चीज मऊसर होण्यासाठी फ्रिजमधून दोन तीन तास  बाहेर काढून ठेवा
    मऊसर क्रिम चीज काट्याने किंवा हॅंड मिक्सरने घोटा
    दोन कप आंबा रसामध्ये क्रिम चीज आणि/किंवा कुल व्हिप आणि  साखर घालून एकसंध होईपर्यत ढवळा
    पाणी गरम करुन जिलेटीन पावडर हळूहळू त्यात घालून ढवळत रहा. गुठळ्या होणार नाहीत याची काळजी   घ्या
    घट्ट मिश्रण आंबा रसाच्या मिश्रणात घालून नीट एकत्र करा
    हे मिश्रण पाय शेल मध्ये ओता, सजावटीसाठी बदाम, वेलची, कॉफी पावडर जे काही आवडत असेल ते वर भुरभुरवा आणि रात्रभर किंवा कमीत कमी सहा तास फ्रिजमध्ये ठेवा
    फ्रिजमधून बाहेर काढून पायचे हवे त्या आकारात तुकडे करुन आस्वाद घ्या

    अन्नधान्य स्वस्त आहे

    अन्नधान्य स्वस्त आहे

    अन्नदाता या युगाचा जाहला उद्ध्वस्त आहे
    (फक्त कारण एवढे की अन्नधान्ये स्वस्त आहे)

    शेर नाही चांगला की, मी नसे कळपात त्यांच्या?
    दाद का आलीच नाही, छान! वा… वा!! मस्त आहे!!!

    मी म्हणालो फक्त इतुके “शब्द माझे शस्त्र आहे”
    चक्क माझ्या भोवताली चोख बंदोबस्त आहे

    अर्थसंकल्पात होती खायसाठीची व्यवस्था
    कागदावर आकडे अन् माल सारा फस्त आहे

    कोण गेले, कोण मेले, कोण पुसतो काळजीला
    झोपली सद्भावना अन यादवी आश्वस्त आहे

    पुस्तकाने कोणत्याही नोंद नाही घेतली की
    कष्ट आणिक भाग्य-लक्ष्मी हाच रेशो व्यस्त आहे

    कोरडा दुष्काळ तेव्हा पांढरे पक्षी दिसेना
    कंच पिकलेल्या सुगीला मात्र त्यांची गस्त आहे

    नापिकीच्या पावलाने काळ हा सोकावलेला
    या शिवाराचा जणू तो नेमला विश्वस्त आहे

    कोरडे जेव्हा भगोणे, पीठ-मिरची सापडेना
    मीच माझी भूक तेव्हा, रोज केली ध्वस्त आहे

    तो म्हणाला काव्य कसले? ‘अभय’ गझला फालतू या
    (लेखणीच्या पाभरीने जीवजंतू त्रस्त आहे)

                                                    – गंगाधर मुटे ‘अभय’

    ——————————————————

    Filed under: कविता, गझल, मार्ग माझा वेगळा, वाङ्मयशेती Tagged: कविता, गझल, मराठी गझल, वाङ्मयशेती, शेतकरी गीत, शेती आणि शेतकरी, My Gazal, Poems, Poetry

    ‘त्या’ बारा दिवसांमधली ‘ती’ !

     ‘त्या’ बारा दिवसांमधली ‘ती’ ! 
    आज खऱ्या अर्थाने तिचे जीवन सार्थक झाले असे म्हणता येईल. आयुष्यभर आपल्या मुलींच्या सहवासात राहिलेली ती, शेवटचा श्वासही मुलीच्या मांडीवर डोके ठेवूनच घेत होती. आज तिच्यासोबत सगळे होते. नित्यनेमाचे उद्योग धंदे सोडून प्रत्येकजण फक्त आणि फक्त तिच्यासाठीच आला होता, हॉस्पिटल मध्ये. हजारदा आमंत्रणे पाठवून विनवण्या करूनही असे सगळे कोणासाठी एकत्र जमले नसते.
    रात्र जागून काढली तिने हृदय पिळवटून टाकणाऱ्या यातनांनी.हार्ट अट्याक असेल असे तिलाही जाणवले नसावे. “थोडे दुखते आहे छातीत, कशाला ह्यांना उठवा झोपेतून.” शेवटपर्यंत काही तिने दुसऱ्याचा विचार करणे सोडले नाही.
    “तुम्ही लवकर घेऊन यायला पाहिजे होते ह्यांना”  हे वाक्य डॉक्टर बोलले ते ऐकायला ती होतीच कुठे? तिला ऐकू तरी काय येत असावे? आणि ऐकताना त्याचा किती बोध होत असावा?
    बारा दिवस ती ICU मध्ये होती. आयुष्यातले हेच ते बारा दिवस, जेव्हा तिला सगळे न मागता हातात मिळत होते. यापूर्वी स्वतःसाठी म्हणून ती होतीच कुठे? चार मुलींची लग्ने लावून दिली तिने. त्याच्यातच झिजून गेली होती ती. आज त्याच चार मुली रात्रंदिवस तिच्या जवळच बसून होत्या.
    कसे वाटत असावे सर्वांदेखत असे खोल खोल जाताना? काय वाटत असावे हळू हळू प्रत्येक अवयवाला कार्यमुक्त करताना? काय होत असावे मनात स्वतःचे मन सोडून जाताना?
    आता, बाकीच्यासाठी ति तीच असावी , पण तिच्यासाठी सगळे जग  रात्रीत बदलले नव्हते काय?
    आज तिला आपण किती दिवस येथे आहोत हे माहितीही नसेल.सकाळी चहा प्यायचा असतो आणि तो आपण वर्षानुवर्षे पीत आलोत हे हि माहीत नसेल कदाचित. पण “विजूला मात्र दुधाचाच चहा लागतो” हे कसे माहीत असावे? मी दिसलो की औषधाच्या हजार बाटल्यामागे ठेवलेले दही मला द्यावे हे तिला कोण सुचवत असेल?
    बारा दिवस एवढी माणसे भोवती हजर असून आतून एकटीच असावी का ती? काय विचार करत असावी वा काही आठवत असावे तिला.
    भोर मधील माहेर आणि  घरासमोर बसून सागरगोटे खेळायचा तो कट्टा?
    पुण्याहून सायकलवरून भोरला येणारा तिचा चाहता आणि मैत्रिणीच्या घरी त्याची राहायची व्यवस्था करून दिलेले ते दोन दिवस?
    ज्याकाळी प्रेम हा शब्द उघड उच्चारला जात नव्हता अश्या काळातील तिचा तो प्रेमविवाह?
    लहान वयात लग्न होऊन दक्षिण भारतात गेल्यावर  फक्त भात खाऊन काढलेले ते सहा दिवस?
    पानशेतच्या पुरात उभारता संसार वाहून गेल्यावर झालेली जीवाची तळमळ?
    मुलांचा जन्म ते त्यांच्या लग्नापर्यंतचा प्रवास ?
    नातीच्या दहावीच्या परीक्षेच्या पहिल्या दिवशीचा तिच्या चेहऱ्यावरचा तणाव?
    नातीच्या लग्नानंतर परत तिच्या सासरी आणि स्वतःच्या माहेरी भोर ला गेल्यावर जिवंत झालेले तिचे ते बालपण?
    पणजी होऊन नातीच्या मुलीला तोंडभरून पापा देताना तिचे केलेले कोडकौतुक आणि तिच्या वाढदिवसाला दिलेला दोन पायांचा लाकडी घोडा?
    लग्नानंतर सलग अठ्ठावीस वर्षे औसरीच्या देवीचे केलेले नवरात्र आणि गावजेवण देऊन लोकांचे तृप्त चेहरे?
    का, भर दुपारी अनवाणी पायांनी जाताना भाजणारे पायाचे तळवे ?
    का, गेले बारा दिवस वेगवेगळ्या नळ्या आणि मास्क लावून काळी पडलेली तिची नितळ अशी त्वचा?
    का, कालची भयानक कळा देऊन गेलेली रात्र?
    कशालाच उत्तर नव्हते, कोणाकडेच !
    आज मात्र गेली त्रेशष्ठ वर्षे चाललेली तिची तपश्चर्या थांबली .पोटच्या गोळ्याच्या मांडीवर शांतपणे डोके ठेवून.  खरंच, आज खऱ्या अर्थाने तिचे जीवन सार्थक झाले असे म्हणता येईल.

    ‘नेकेड ऑप्शन सेलींग’-धोका नव्हे, संधी !!


    मित्रांनो, नजिकच्या काळात बाजारात काय होईल याचे अंदाज बांधणे अतिशय कठीण असते याचा अनुभव आपण सर्वच घेत असतो. याबाबतीत माझा अनुभव असा आहे कि बाजारात व एकूणच कुठल्याही क्षेत्रात काय होईल याचा अंदाज बांधण्यापेक्षा काय होणार नाही याचा अंदाज बांधणे अधिक सोपे असते. उदा. यंदा आयपीएल स्पर्धा कोण जिंकणार याचा अंदाज करणे फायनल मॅच पर्यंत कठीणच असते. सध्याच्या फिक्सिंगच्या वावटळीत ते अधिकच कठीण झाले आहे नाही का ? 🙂 मात्र यंदा पूणे वा दिल्लीचे संघ विजेते होवू शकत नाहीत याचा अंदाज खूप दिवस आधीच करणे सहज शक्य होते. मार्केटमध्येही हा फंडा लागू पडतो, आणि त्याचा फायदा ऑप्शन्स द्वारे उठवता येतो. कसे ते पाहूया.

    या आधीच्या पोस्टमध्ये ‘टाईम डिकेचा’ वापर करून घेणा-या ‘शॉर्ट स्ट्रॅन्गल’ स्ट्रॅटेजीविषयी माहिती घेतली होती त्याच अनुषंगाने पुढे जात आता ‘नेकेड ऑप्शन सेलींग’ म्हणजे काय, त्यातील रिस्क मॅनेजमेंट, योग्य स्ट्राईक प्राईजची निवड आणि महत्वाचे म्हणजे ऑप्शन सेलींगचे टाईमींग या बाबी समजून घेवूया.

    असेही काही ट्रेडर्स आहेत कि जे कुठल्याही शेअरमध्ये वा इंडेक्स मध्ये गुंतवणूक वा खरेदी न करता निव्वळ ‘ऑप्शन्स सेलींग’ करूनच फायदा कमवतात. अशा ऑप्शन सेलींगला बाकि कुठल्याही लॉन्ग पोझिशनचा आधार वा कव्हर नसल्याने याला ‘नेकेड’ ऑप्शन्स सेलींग म्हणतात. तुम्ही जर तुमच्या ब्रोकरला ‘असे’ काही करण्याबद्दल विचारलेत तर तो तुम्हाला त्यापासून परावृत्त करण्याचा आटोकाट प्रयत्न करेल. त्याच्या मते असे निव्वळ ऑप्शन सेलींग हे अतिशयच धोक्याचे असून तुम्ही तो धोका अजिबात पत्करू नये.

    ‘नेकेड ऑप्शन सेलींग’मध्ये थिरॉटिकली धोका असतोच, पण त्याला मॅनेज करता येतो हे समजून घेवून शिस्तबद्ध रिस्क मॅनेजमेंट केली तर कुठलेही टेन्शन न येता, आपली इतर कामे, उद्योग सुरू ठेवून शांतपणे ट्रेडींग करता येते असाच माझा अनुभव आहे. शिवाय बाजार कुठल्याही दिशेस जात असला तरी याद्वारे फायदा कमवणे शक्य असते. आधीच्या पोस्ट्मधील शॉर्ट स्ट्रॅंगल स्ट्रॅटेजीमध्ये जशा प्रकारची रिस्क मॅनेज केली आहे तशाच प्रकारची रिस्क मॅनेजमेंट येथे अपेक्षीत आहे, मात्र अतिशय दूरच्या स्ट्राईक प्राईज म्हणजे ज्याला ‘Far OTM’ म्हणतात अशा निवडून तेथे विक्री केली जाते. अशा स्ट्राईक प्राईज या अंडरलाईगच्या किंमतीपेक्षा (निफ्टीच्या संदर्भात) ४०० किंवा अगदी ५०० पॉइन्टही दूर असू शकतात. थोडक्यात म्हणजे येथील ऑप्शन्सना इंट्रींन्सिक व्हॅल्यु तर नसतेच पण नजिकच्या काळात ती असण्याची शक्यताही फारच कमी असते. अशा फार दूरच्या OTM ऑप्शन्स ना असते ती केवळ टाईम व्हॅल्यु ! ही टाईम व्हॅल्यु विकूनच आपल्याला फायदा कमवायचा आहे. वेगळ्या प्रकारे सांगायचे तर जिंकणा-या घोड्याचा अंदाज बांधून त्यावर पैसे लावण्यापेक्षा, जे घोडे मरतुकडे आहेत, जे कधीच जिंकू शकणार नाहीत अशा घोड्यांवर पैसे लावणारे लोक (ऑप्शन बायर) शोधा आणि त्यांचा पैसा आपल्या पदरात पाडून घ्या. म्हणजेच असे ऑप्शन्स शोधा कि जे कधी ‘इन द मनी’ होणार नाहीत, आणि तेच विकून पैसे कमवा. अर्थातच तेथील थोडा कमी असलेला प्रिमिअम लक्षांत घेतल्यास फायद्याचे प्रमाण कमी वाटू शकते. मात्र एकाऐवजी दोन लॉट विकून त्याची भरपाई केली जाते. अर्थातच त्यासाठी अधिक मार्जिनची गरज असते. आपल्याकडे फक्त ऑप्शन सेलींगसाठी राखून ठेवलेला किमान एक लाख रु. एकूण मार्जिन असला तरच अशा प्रकारचे ट्रेडींग करा. निफ्टीची किंमत ६००० असेल तर त्याच महिन्याचे ६४०० वा ६५०० चे कॉल विकण्यात धोका कमी असतो. त्याच प्रकारे ५५०० वा ५६०० चे पुट ऑप्शन विकण्यातही धोका कमी असतो. कारण महिनाअखेर पर्यंत निफ्टी ५०० पॉइन्ट वाढण्याची वा कमी होण्याची शक्यता फार कमी असते. अशा प्रकारे स्ट्राईक प्राईजची निवड कशी करायची हे आपण पाहिले, पण थांबा – या व्यतिरिक्त ऑप्शन्स सेल करण्याची वेळ आणि सेलींगची संधी या दोन बाबी नीट लक्षांत घ्या. प्रथम सेलींगची योग्य वेळ ठरवूया.

    आपल्याला हे माहीतच आहे कि महिन्याच्या सुरुवातीला त्या महिन्याच्या ऑप्शन्सच्या किंमती जास्त असतात आणि एक्सपायरी जवळ येइल तशा त्या कमी कमी होत जातात. मात्र नेकेड सेलींग च्या बाबतीत जास्त किंमतींच्या मोहात पडून महिन्याच्या सुरुवातीला सेलींग करण्याची घाई करू नका. महिन्याचा पहिला आठवडा काहीही सेलींग करू नका. मार्केटला जिथे हवे तिथे फिरू द्या. साधारण दहा तारखेच्या आसपास पहिले सेलींग करायला हरकत नाही. निफ्टीच्या संदर्भात ४०० किंवा चक्क ५०० पॉइंट दूर असलेल्या स्ट्राईक प्राईजचे वरील बाजूचे कॉल व खालील बाजूचे पुट ऑप्शन्स निवडून प्रिमिअम निदान ६ रु. पेक्षा मोठा असल्यास विकणे ठीक राहील. वोलॅटिलिटी जास्त असेल तर असा प्रिमिअम जास्त असतो. म्हणजे दोन्ही बाजूच्या मिळून दोन लॉटमागे ब्रोकरेज वगळता किमान ५०० रु. तरी मिळतील. हा फायदा कमी आहे असे वाटले तरी जास्त लॉट्स विकण्याची घाई करू नका. कारण प्रत्येक लॉटमागे १५,००० ते १८,००० मार्जिन ब्लॉक होत असतो हे लक्षांत घ्या. नंतर अजून एखादा आठवडा वाट बघा. बाजार मंद हालचाली करत असला तर ठीकच, पण मोठ्या हालचाली करत असला तरी घाबरून जाऊ नका. निफ्टीने आपली स्ट्राईक प्राईज ओलांडल्याशिवाय आपला तोटा होणार नाही हे लक्षांत घ्या. १५ ते १८ तारखेनंतर निफ्टीची नवी लेव्हल पाहून त्याप्रमाणे पुन्हा ३०० ते ४०० पॉइंट्स दूरचे ऑप्शन विकण्याचा प्रयत्न करा. आता एक्सपायरीला कमी दिवस शिल्लक असल्याने ४०० पॉइन्ट दूरचे ऑप्शन २ किंवा ३ रु.चे म्हणजे खूपच स्वस्त असतील तर ते न विकता ३०० पॉइंट दूरचे १ किंवा २ लॉट विका. असे निर्णय परिस्थिती पाहून, बाजाराची गती व दिशा पाहून घ्यायचे असतात. अशा प्रकारे सुमारे एक लाख मार्जिन असल्यास ४ ते ६ लॉट विकता येतात, मात्र रिस्क मेनेजमेंटसाठी किमान २ लॉट एवढा मार्जिन राखीव ठेवावा लागतो. यासाठी दुस-या वा तिस-या आठवड्याअखेर निफ्टी एका बाजूला झुकला असेल तर विरुद्ध बाजूच्या, सुरुवातीस आपण विकलेल्या ऑप्शन्सची किंमत अगदी कमी झालेली असेल; ते ऑप्शन्स ‘वर्थलेस’ होण्याची वाट न बघता १रु. वा त्यापेक्षा कमी किंमतीला मिळाल्यास परत खरेदी करून ब्लॉक झालेला मार्जिन सोडवता येतो. हाच मोकळा झालेला मार्जिन हा पुन्हा नव्याने संधी आल्यास लॉट सेलींग करण्यासाठी किंवा रिस्क मॅनेजमेंट ( याकरता कृपया या आधीची पोस्ट पहा) करता उपयोगी येत असतो.

    अशा प्रकारे ऑप्शन सेलींगची वेळ ही महत्वाची असते. आता सेलींग करण्यासाठीच्या अन्य संधींविषयी बघुया. समजा एखाद्या महिन्यात RBI व्याजदरात बदल करण्याची शक्यता असेल वा कंपनीचे रिजल्ट जाहीर होणार असतील वा महत्वाच्या निवडणूकांचे निकाल असतील तर त्या तारखेआधी सेलींग करणे टाळावे. अशा महत्वाच्या घटनेची प्रतिक्रिया म्हणून बाजार मोठी हालचाल करण्याची शक्यता असते. अशी मोठी हालचाल पूर्ण होवू द्यावी आणि त्यानंतर १-२ दिवसांनी थोडी स्थिरता आल्यावर निफ्टीच्या वा त्या स्टॉकच्या नव्या पातळीनुसार स्ट्राईक प्राईज निवडून तेथे सेलींग करावे. उदा. या महिन्याच्या सुरुवातीला हिंदूस्तान युनिलीव्हर मधील बातमीमुळे तो शेअर सुमारे १५० रु.ने अचानक वाढला होता. अशी मोठी हालचाल होवू द्यावी. या मोठ्या वाढीमुळे साहजिकच त्याचे दूरचे कॉल ऑप्शनही महाग झाले होते. त्याचाच फायदा उठवून त्यातील हालचाल मंदावल्यावर कॉल ऑप्शन विकणे फायद्याचे ठरते. त्याचप्रमाणे एखाद्या महिन्यात निफ्टीने मोठी हालचाल केल्यास त्यानंतर नेकेड सेलींग करणे योग्य ठरते. ज्या अंडरलाईंगमध्ये ऑप्शन सेलींग करायचे त्याविषयी बातम्यांवर नजर ठेवून अशी संधी साधायची असते. येथे एक बाब लक्षांत घ्या कि मोठ्या हालचालीनंतर कधी कधी त्या हालचालीची उलट प्रतिक्रियाही तीव्र असू शकते, तेव्हा रिस्क मॅनेजमेंन्टला पर्याय नाही !

     अतिशय धोक्याच्या समजल्या जाणा-या, पण योग्य आणि शिस्तबद्धपणे रिस्क मॅनेजमेंट केल्यास नक्कीचा फायदा देणा-या ‘नेकेड ऑप्शन सेलींग’ ची माहिती देवून, आणि आतापर्यंतचे माझे लिखाण अनेकांना उपयुक्त ठरले असेल अशी आशा व्यक्त करून ‘ऑप्शन्स’ या विषयावरील माझे लिखाण पूर्ण करत आहे.

    आतापर्यंत आपण दिलेल्या प्रतिसादाबद्दल मनापासून आभार. आणि यापूढे आवश्यक वाटेल तेव्हा मार्केटबद्दल टिप्पणी व मधून मधून काही टीप्स देण्याचा विचार आहे. आपल्या सर्वांचे प्रेम असेच राहू द्या ही विनंती.

    "Turning Point…"

                    आपल आयुष्य बदलेल अस काही तरी आपल्या आयुष्यात नेहेमीच घडत असत. मग ते चांगल्या पद्धतीने बदलत ,नाहीतर वाईट पद्धतीने. पण यातली एखादीच गोष्ट आपल्या स्मरणात आयुष्यभर राहते. माझ्या मते असले Turning Point प्रत्येकाच्याच आयुष्यात येत असावेत. कधी आणि कसा हा Turning Point आपल्या आयुष्यात येतो ते आपल्याला पण समजत नाही. 
                   मी माझ्या आयुष्यातल्या Turning Point चा विचार करते तेव्हा मला माझा अकरावी – बारावीचा कॉलेजचा काळच आठवतो.दहावीच्या निकाला नंतर मी आमच्या गावातील वाणिज्य शाखेसाठी प्रसिद्ध असलेल्या कॉलेज मध्ये अकरावी(वाणिज्य)ला  प्रवेश घेतला त्यावेळा या नवीन कॉलेजबद्दल मनात थोडी भीतीच होती. कॉलेज कस असेल, शिक्षक कसे असतील, त्यांची शिकवण्याची पद्धत, तिथल्या विद्यार्थ्यांमध्ये आपल्याला जुळवून घेता येईल कि नाही. वगैरे वगैरे . आता हि भीती या साठी वाटत होती मला कारण कि मी दहावी पर्यंत ज्या शाळेत होते,तिथे माझी तुकडी होती क आणि मी होते ढ !भाषा विषय आवडायचे पण गणित भूमिती खूपच अवघड वाटायचं.तिथल्या शिक्षकांची शिकवण्याची पद्धत अवघड होती. ( ते मला मुळीच समजायचं नाही) त्यांनी शिकवलेलं सार डोक्यावरून जायचं त्यामुळे मी कधी अभ्यासाच्या बाबतीत सिरिअस झाल्याच मला आठवत नाही.  त्यामुळे दहावी सहामाहीत मी गणितात नापास झाले. झाल.  मम्मीने मला धारेवर धरल. माझी अभ्यासाची पद्धत बदललि. मानेवर जू ठेऊन अभ्यास करवून घेतला आणि मी झाले प्रथम श्रेणीत दहावी पास. पुढे त्याच शाळेत अकरावीसाठी प्रवेश न घेता नवीन चांगल्या महाविद्यालयात प्रवेश घ्यायचं ठरलं.
                                             या नवीन कॉलेजविषयी मला भीती वाटण साहजिकच होत. कॉलेज सुरु झाल त्या पहिल्या दिवशीच शिक्षकांनी शिकवायला सुरुवात केली होती. माझ्या  सवयी प्रमाणे मी कॉलेजची पुस्तक  सुट्टीतच वाचून काढली होती. त्यामुळे शिक्षकांनी विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तर मला अगदी लगेच सांगता आली होती तेंव्हा. सुरुवात तिथूनच झाली आणि बहुतेक, कारण तेंव्हा दिलेल्या उत्तरांमुळे शिक्षकांच्या नजरेत माझ्यासाठी एक वेगळी जागा झाली होती. ( ती पुढे अजूनही टिकून आहे हे सांगायलाच नको )
                  खर म्हणजे एन्झोकेम कॉलेजच अस आहे कि तिथल्या प्रत्येक विद्यार्थ्याला ते आपल दुसर घरच वाटत. तस हे कॉलेज फार मोठ नाही. पण मुलांसाठी वाचनालय, संगणक वर्ग वगैरे सारख्या सुविधा आहेत. आणि याही पेक्षा सगळ्यात महत्वाच म्हणजे तिथले शिक्षक. मला आठवत नाही कि आमचे शिक्षक आम्हाला कधी रागावले असतील. त्यांनी आम्हाला नेहेमीच त्यांच्या मुलांसारखच वागवल. इथल्या शिक्षकांचं एक वैशिष्ट्य अस कि ते नेहेमीच विद्यार्थ्यांकडून शिकत गेले. आणि यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये मिसळण सोपं  झालय त्यांच्यासाठी. आणि त्यांच्या या वागण्यामुळेच आम्हालाही ते नेहेमी आमच्यातलेच वाटत आले. या सर्व शिक्षकांबद्दल आमच्या मनात आदर होता पण भीती कधीच नव्हती. कॉलेजच्या ग्राउंडवर विद्यार्थी गप्पा मारत असले म्हणजे हे शिक्षक सुद्धा आमच्यात सामील व्हायचे. 
                      आयुष्याबद्दल, भविष्याबद्दल विचार करायलाही इथेच शिकले मी. मला चांगल आठवतय कि आमच्या Accountच्या सरांनी आम्हाला एक स्वप्न दाखवल होत. ते नेहेमी म्हणायचे कि ”तुम्ही आयुष्यात खूप मोठे व्हाल,मोठ्या पदावर जाल तेंव्हा तुम्हाला पुन्हा या कॉलेज मध्ये यायचय दुसऱ्या  विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करायला. आम्ही आज ज्या स्टेजवर उभ राहून तुम्हाला शिकवतो, तिथे उभ राहून बोलायचय.”
    ते अस बोलायचे तेंव्हा तर ते चित्र डोळ्यांसमोर उभ राहायचं आमच्या. माझ्या मते हि मी पाहिलेली पहिलीच शाळा असेल जिथे पुस्तकी ज्ञाना शिवाय इतर व्यावहारिक ज्ञान देण्यावरसुद्धा भर दिला जातो.
                   या कॉलेजमध्ये येण्या आधी मी पुढे काय करायचं ह्या बद्दल माझ्या मनात विचार सुद्धा आला नव्हता. पण आता जर कोणी मला विचारल कि पुढे काय करायचय तर माझ्याकडे या प्रश्नच उत्तर आहे.
    मला माझ्या करिअरची फिल्ड ठरवता आली ती आमच्या कॉलेजच्या Magzine मध्ये छापून आलेल्या माझ्या एका लेखामुळे. तो लेख छापून आला त्यावेळा ठरवून टाकल ( किंवा मग अस म्हणा कि मला तस ठरवता आल)आपल्याला  ह्याच फिल्ड मध्ये करिअर करायचं.( Journalism)
                  खरतर या दोनच वर्षांत या कॉलेजमध्ये घडलेल्या कितीतरी गोष्टींनी माझा आयुष्याकडे पाहण्याचा दृष्टी कोण बदलला. या कॉलेज बद्दल जितक सांगाव तितक थोडच वाटतय. त्यामुळे थांबते आता. 
                 तुमच्या आयुष्यात आलाय का असा Turning Point ज्याने तुमच आयुष्य बदलल?

                      

    Enraged Sun!

    Burying all signs of
    Delicacies
    Culture of hypocrite’s flourishes in
    Impotent pomp
    Yet rotten blood rushes through their veins
    In hollow achievements!
    The earth has transmuted to a hell!
    Sun rises, ashamed,
    To hide his face behind scarce cloud- specks
    Or sky churning
    Smoke emitting chimneys
    Can not withhold rays
    What to do?
    Throng of languid shadows
    Keeps on surging forth
    Breathing in stink of
    Pent-up ambitions
    Neither they can weep nor the Sun
    Over their fall
    What a destiny!
    Sun must has to course
    His way through
    Caressing entire world
    With his infinite fingers of rays
    No matter how much filth
    Stains his soul
    Making him furious…frustrated…
    Heart exploding in anguish…
    Still he must course…
    Just can not hide his face or cease to be
    Infinity is a curse!
    In fact he seeks a heart
    Little alike of human
    That can make his heart stronger
    To neglect his own heart
    Or like the philosophers he wants to be
    Those can justify all heinous acts
    Or of those poets
    Those can trade emotions so easily!
    But it is not destined to happen.
    He must rise perpetually
    Must struggle with his own-self
    Must course through the space
    No matter how enraged he is
    Or sorry he is
    Below his divinity
    Exchange of cursed insanity
    Is at crescendo
    He must hide his face
    Behind the horizons…!

    On the Brink of Death!

     

    (My Novel “On the Brink of Death”, set on the backdrop of Rajiv Gandhi’s assassination was published at the hands of late Balasaheb Thackeray in 2002 at Mumbai. Following is the speech that I had delivered at that memorable moment.)


    Hon’ble Hindu Hriday samrat, Thackeray Saheb, my dear brother Vinod Sonawani, and friends,

    This is a proud moment for me to have released my first English Novel at the hands of a personality that always have fought all his life against injustice, for the national interests and have been an inspiring force for numerous youth of this country. I have not enough words to express my gratitude towards Mr. Thackeray.

    I have been writing for last 20 years in Marathi, have handled variety of genres, Marathi soil gave me lot of love for my literary endeavors, the critics always have encouraged my probe in to the various aspects that concern not only the life but fundamentals of life. Very recently I began writing in English to address larger masses, to share my views and perspectives with them. The present novel is outcome of this effort.

    Why I chose this subject to write my first novel in English has certain background. I am not a politically motivated person. The assassination of Mr. Rajiv Gandhi shocked entire nation when the news was broke. The way assassins chose to kill a person was brutal, inhuman and obnoxious. Using the human souls to kill the human souls was something unheard of in our country. It was an example to what extremity ethnic and political hatred could reach. It was a cowardly attack demanding vengeance, from the country and for the country. But we always have been too a tolerant. Tolerance becomes questionable at some times and this was a perfect case when the human life is abused in the form of political assassinations. Ten years ago I was too a young man but it provoked me when I was frantically going through the various news reports and stories. Special Investigation Team was desperate to unearth the culprits. Many people committed suicides before the SIT would get hold of them or when they were in custody. This was a macabre scene to come across. As if human life had lost its importance, its value. Good or bad, every person has right to live, no one is above this law that rules the entire universe. The young chaps could end up with their lives with a cyanide pill. Fanaticism saw its vicious dance before and aftermath of the gruesome assassination. As if it was only Rajiv Gandhi who was against their movement…a movement that had the history of brutal bloodbath. 
    Assassinations of leaders always do tend to change the course of the time, established national policies and they are in order to give a way to the newcomers that can sympathize with the assassins or the people those have supported the assassins, this or that way. It appeared that LTTE had to avenge Rajiv Gandhi for his attempt to send peacekeeping forces in Sri Lanka. His attempts to end up ethnic violence in neighboring country were taken as a threat to the people of Indian origin and their covert supporters, not only from Sri Lanka but from Indian soil as well. Indian Peace Keeping forces were defeated on the soils of Sri Lanka, a mighty force…from the bunch of fanatics. It was unbelievable. Actually it was not a fight at all, as if everything was pre-planned, some one else was meddling in this issue.

    True and I agree that Tamil’s in Sri Lanka have been oppressed beyond limits. True from the independence they have been treated like lapers. True that the ethnicity from the Sinhali’s was seeded to have a monstrous future. True that many a organizations chose to the violent path to secure lost rights of the Tamil. Rise of LTTE or Prabhakaran was phenomenal, it was not only based on the hatred for Sinhali’s but on the dead bodies of his own opponent tamil militant organizations. He organized support from Indian base as well. He opened numerous training camps on Indian soil. Tamilnadu Government this or that way always have sympathized with this man. Till this date the fact continues because the dream of Mahanadu was sowed in the some crook fractions on the basis of ethnicity.  Dravid v/s Aryan’s controversy flared up during the rise of LTTE.

    The question is whether LTTE has really to do something with Dravid ego? Or is it only a polito-militant organisation that can use every tool, a tool of emotions, sentiment to feed its unsatiable hunger of power? A power that can rule the lives of the innocents, turn them in to the death machines, in the beasts no matter how many are going to die.

    LTTE has nothing to do with Tamil problem. LTTE is an ordinary militant organization breathing over the fuel of Tamil sentiment. The leaders so easily fool common people. The promises of tomorrow they give many a times are false.
      
    But people chose to live on hopes…that is the human fallacy that has been exploited by their own fellow men.

    Assassination of Mr. Gandhi, at least for me didn’t look the way it was being put forth. Was it avenge of enraged militant group or whether it possessed other dimensions that are noticed but neglected only because there was nothing they could do about it? Repercussions of assassination of national leader to know not would be immaturity that I hated to trust. Prabhakaran is or never was a fool. He couldn’t afford to be a fool, India could have avenged the assassination. But still he dared.

    These all aspects intrigued me. I was set on my own mission.  Was in south and in Sri lanka for over six months meeting people, ex or imprisoned militants at Vellakkam Jail. The facts that appear in morning papers not always are the facts that I began to believe. Truth sometimes shocks you. I slowly formed the opinion that CIA used LTTE as a pawn in brutal assassination of Mr. Gandhi.

    I have no proofs that could be presented before any court of law. It might have happened with the Special Investigation Team as well. But the results of Indian polity that have changed its course drastically from the day of Mr. Gandhi’s assassination stand as a support to this allegation. The Indo-American romance, India’s signing treaties to take India to globalization and beginning to re-consider its stand over nuclear strategies, Is a proof if at all we call it a proof are all aftermath of Mr. Gandhi’s assassination. Killing Mr. Gandhi LTTE earned nothing visible, but US gained lot many a things as a result. What I would like to say is many times the things appear, as a truth is not the truth. This novel is my attempt to put forth the truth the way I feel.

    I am an author, not a secret agent that is empowered by authorities to find something that could make them to look in to the angle the way I see or find. I used my liberty to write a novel, a novel where the author creates characters that undergo the evils of destiny. They fall in particular frame of time that designs their destiny. The hopes, aspirations and to be someone in the society they live in with their good and bad intents always is a challenge to an author. Imagination, reality and would be realities is always a challenging raw material before an author that makes him write. 

                                                       (Cover of second edition of the novel…)
     
    I would reiterate the fact that India is a so-called sovereign country. We are so easily sold. We buy everything that is foreign. We humble so easily before the International pressures. Our national pride is nothing but a farce, many a times. The common scams, frauds, blatant trampling of values is what the modern India is. It is a shame one must realize. The common man not only now becoming victim of these rascality’s but the worrying fact is he too now wants to be a part of these scamming class.

    The present novel is not mere a thriller on the backdrop of an assassination of Indian leader, this actually is saga of the torments innocents when they has to go through a political turmoil and risk of life.

    I would quote a great man this earth ever had produced, Maharshi Vyasa who said,
    “Urdhw bahu virommesh…na kaschit shrunoti mam…” he said, with both my hands spread in unbearable agonies, I urge upon you why not listen to me…why not tread the path of righteousness that takes you to the realms of truth, earnings, desires and liberation in its all togetherness. I know everybody has forgotten the eternal truth. I know our soul is on sale to the demons.

    This is what I had to say through this novel and I hope I could do it at the best of me.

    Thanks.

    PS: I was happy the day Prabhakaran was killed! 

     In brief about the Novel…

     Rajeev Gandhi, the former prime minister of India, is brutally assassinated by a LTTE human bomb. 

    The culprits are on the run, trying to escape the cluthces of SIT whose noose is tightening with ever passing day, and the main suspect, Sivrasan, is about to be caught. 

    Krishan is on his way to Jaffna when he gets the blow of his life. The LTTE has declared him a traitor. 

    And then…unfolds a chilling saga of human persistence, macabre political games and heinous internatioinal conspiracies.


    .. जटायू पुन्हा भरारी घेईल

    गिधाडांबद्दल लोकांच्या मनांत निरनिराळ्या प्रतिमा असतात. अनेक वेळा
    गिधाडांना दुष्काळ, उपासमारी व मृत्यूचे प्रतीक म्हणून दर्शविलं जातं.
    व्यंगचित्रांमध्ये एखादा रोडावलेला माणूस, भेगाळलेली भूमी आणि वर एका
    निष्पर्ण झाडावर टपून बसलेलं गिधाड असं पाहायला मिळतं. त्याचप्रमाणे भक्षक
    वृत्तीचं दर्शन गिधाड या शब्दातून घडतं, परंतु आपल्या प्राचीन वेदिक
    परंपरेनुसार इतर असंख्य जीवांप्रमाणेच गिधाडालाही

    ”कार्टूनच्या जगात हरवलेली पिढी ………. ”

                ही आजकालची  पिढीना सारखा विचार करायला भाग पाडते मला. कधी त्यांच्या शिक्षणात झालेल्या बदलांमुळे तर कधी अजून कशा  मुळे . आज सुद्धा असच झाल. सकाळी वृत्तपत्र वाचताना  मुलांच्या टि. व्ही. पाहण्याच्या वाढत्या प्रमाणाची बातमी वाचली आणि मग ठरवलच आज माझ्या छोट्या भावासोबत टि. व्ही. बघायचा . म्हणजे समजेल तरी हि मुल  एवढ काय पाहतात त्या टि. व्हि. वर . पण तुम्हाला सांगते अगदी अर्ध्या तासातच मला अस वाटल कि मी तो टि. व्ही. तरी फोडावा नाहीतर या कार्टूनच्या channle बद्दल तक्रार तरी दाखल करावी.  
                  तुमच्या घरी कोणी लहान मुल आहे का?  असेल तर त्यांच्या सुट्ट्या सुरु झाल्या असतील न? नाही म्हणजे मला विचारायचय कि तुमच्या घरात पण आमच्या घरातलच चित्र आहे का ? कार्टून , व्हिडीओ गेम्स. (वैताग नुसता !). तुम्हाला सांगते  ना मी आताच्या या मुलांना सुट्टी लागली म्हणजे आई – बाबांना वैतागच वाटतो. आणि का नाही वाटणार म्हणा ! अहो, हि मुल  त्या टि.व्ही. पुढून हलायलाच तयार  होत नाहीत. जेवण करताना सुद्धा अर्ध लक्ष त्या टि. व्ही. मधेच असत त्याचं. ( आपण काय खातोय या कडे सुद्धा लक्ष देत नाहीत ते. जेवण पोटात ठुसायचं  काम करतात तेवढ ). 
               म्हंटल आज पाहूच माझा छोटा भाऊ एवढ काय पाहतो त्या टि.व्हि. वर ! ( सारखा त्या डबड्याला चिकटून असतो !) अरे , तुम्हाला सांगते मी, असली घाणेरडी कार्टून असतात ना ती कि विचारूच नका . मला वाटल होत आपण पाहायचो लहानपणी  तशी असतील Tom & Jerry सारखी . पण कसल काय .  अहो, काही काही कार्टून तर मोठ्यांनी पण पाहू नयेत असलेच आहेत त्या पोगो आणि कार्टून नेटवर्क वरचे ! ( ओगि अएन्ड कोक्रोच). त्या डोरेमोन  मध्ये तर त्या एवढ्याश्या पोराची चक्क गर्लफ्रेंड पण आहे! बेन टेन मधले चेहेरे तर इतके विचित्र आहेत कि लहान मुलच काय मोठे पण  घाबरून झोपेतून उठतील. 
                आणि विशेष काय तर  मुलांना हि कार्टून फारच प्रिय आहेत. ( खर म्हणजे त्यांना या कार्टूनच व्यसनच लागलय ). त्यांच्या विरुध्द काही बोलल म्हणजे माझा भाऊ तर खूपच चिडतो.……  आपल्या सुट्ट्या काय सॉलिड असायच्या नाही  का? सुट्ट्या सुरु झाल्या म्हणजे आपला पाय कधी घरात टिकायचाच नाही . आणि घरात असलो तरी भावंडांशी बैठे खेळ खेळायचो.  सागर गोट्या , काचापाणी, बिट्या , आट्या  – पाट्या, लगोऱ्या, डब्बा express, आणि मुलींची भातुकली तर इतकी रंगायची कि विचारूच नका ! आणि एवढे खेळ खेळूनही पुढच्या वर्षाचा अभ्यास असायचा तोही पूर्ण करायचो आपण . 
              आताच्या या मुलांना तर ह्या खेळांची नाव सुद्धा माहित नाही. त्यांच्या सुट्टीच जग फक्त टि.व्हि. आणि कॉम्प्यूटर पुरतच मर्यादित झालाय. आपण टि. व्ही. बघायचो नाही अस नाही म्हणत मी . पण त्याला सुद्धा मर्यादा होत्याच कि! आपण पाहायचो ते कार्टून अगदी नेहेमी स्मरणात राहील असच असायचं . मोगली , सिम्बा , स्पायडर मन यांचे गाणे सुद्धा आईकायला किती छान वाटायचे . 
               आता बरेच आई – बाबा नोकरी करतात म्हणून मग मुलांना कुठल्या – कुठल्या शिबिरांना पाठवतात. त्यामुळे मुलांना सुट्टीत मामाच्या गावी जायची किंवा अजून कुठल्या गावी जायची मज्जासुद्धा नाही अनुभवता येत. 
               गम्मत अशी कि माझ्या भावाला आणि त्याच्या मित्रांना मी ह्या गोष्टी सांगितल्या तर ते काय म्हणतात माहितीय ? म्हणे ” तुमची जनरेशन वेगळी होती, आमची जनरेशन वेगळी.  त्यामुळे  थोडा तरी बदल व्हायला हवा ना !” ( म्हणजे आम्ही दिवसभर त्या टि.व्हि.लाच चिकटून बसणार! )
               दुसर अस कि हे मुल परीक्षेत नेहेमी पहिले असतात . पण परीक्षा संपल्यावर त्यांना काही विचारल तर त्यांना सांगता नाही येत. या उलट चित्रपटांचे गाणे किंवा एखाद्या कार्टून बद्दल विचारल तर लगेच उत्तर देतात !  म्हणजे त्यांच्या अर्थाने त्यांना जी प्रगती वाटतेय ती खरतर अधोगतीच म्हणायला नको का? 
               आता या अधोगतीतून या मुलांना बाहेर कस काढायचं हा प्रश्न बऱ्याच आई – बाबांना  पडताना दिसतो. कारण काय आहे कि मुलांना जर टि.व्हि. पाहू नकोस अस रागावल तर ते खूप चिडचिड करतात. बाहेर खेळायला तर हकलावच लागत त्यांना. या तंत्रज्ञानामुळे निसर्गापासून सुद्धा खूप लांब गेलेल्या या मुलाचं भविष्य काय असेल ते सांगता येन कठीण झालय. पण ते अंधारात नसेल अशीच आशा आपण करू शकतो.

    " विचारधन"

                                                            ” विचारधन”
                                                 
     * ( बॉबी फिशर, एक प्रसिध्द बुद्धीबळपटू -: यांचे एक वाक्य प्रेरणादायी आहे) -: “बुद्धीबळ जिंकण्यासाठी खेळायचे असते. जो जिंकतो, त्याला थांबविता येत नाही. मी जिंकल्यास मला कुणीच रोखू शकणार नाही !”

     *  “एवढा पैसा मिळतो म्हणून आपण काही सोन्याचा भात खात नाही. देवाने हा पैसा गरिबांना वाटण्याकरिताच दिला आहे, हे मी जाणून आहे !”
                                                —– (सुधा मूर्ती , नारायणमूर्ती यांच्या पत्नी) —–

     * “जोवर यश मिळत होतं, मी अजिबात प्रयोग करत नव्हतो. धोका पत्करण्याची तयारी नव्हती. अपयशाच्या एका झटक्यान Risk घेण्याची माझी हिम्मत वाढवली !”
                                                 —– (विश्वनाथन आनंद , बुद्धीबळपटू ) ——

      * “जर तुम्हाला भरभर चालायचे असेल तर एकटे चाला ; पण तुम्हाला लांबचा पल्ला गाठायचा असेल तर एकत्र वाटचाल करा !”  

                                                 —– (रतन टाटा, उद्योगपती) —–    

      * ” Hope……. makes the world go around !”
                                                  —– ( मार्टिन लुथर किंग ) —– 
        

             
      

    Ancient Indian coins and symbolism

    Part One
    Prior to Buddhist era no written records unfortunately are available to throw light on the socio-political history of ancient India. Puranic texts are loaded with myths and heavy corruption, making them mostly unreliable. The Vedic religious texts though boast of their religious supremacy, the physical proofs talk otherwise. Let’s have a look at the ancient coinage those were found in various excavations to try to know what could be the religious beliefs of those times.
    India was divided in about 16 Mahajanapada’s in ancient times. Every Mahajanpada would be group of Janpada’s (small kingdoms or Republics) spread within the Mahajanpada’s. Till rise of Nanda dynasty (5th Century BC) and later on Mauryan dynasty, the system prevailed to some extent.  The coins found from almost every Mahajanpada prior to approx. 350 BC, bear no letters hence it is impossible to know the names of the issuers of the coins. But from banker-marks punched on the coins indicate that coins of different denominations (weights) used to be issued by individual bankers (Shreni or Nigam) of those times, and not the rulers.
    Most significant factor that can be observed from those coins is that every Mahajanpada coin bear unique symbol, no matter who the banker is. The symbols used by Maha Janpada’s are diverse in nature, have been retained over the time, at least from seventh century BC till third century BC.  The symbolism doesn’t seem changed over the period of almost four hundred years despite political upheavals.
    This continuance of the coin symbolism in every Mahajanapada for such a long time suggests that the commercial system was comfortably stable. Also it suggests that every Maha Janpada was represented by the specific symbol punched over the coin.
    Symbolism is an ancient trait of mankind. Symbolism reflects faiths, beliefs of the people those invented them. In the pagan world symbolism had mystic values. Certain shapes, figures, geometrical signs played a vital role in religious practices of those times all over the world. In India, especially in Tantric (Occult) sect, symbolism has greater importance over texts or idols.  Shivlingam too is an ancient symbol worshipped from 3500 BC at the least, which became the foundation of the major Shaivait religion of India. Most of the religious practices were associated with male-female sexual organs those were considered to be divine for their ability of reproduction.
    Let us have a look at the ancient coins and significance of the symbols embedded into them.
    Gandhara Janpada:
    Gandhara was a part of India in ancient times, stretching from modern north-west Pakistan to Kabul, till it was conquered by Darius in sixth century BCE. We have no clue as to who issued the coins, still the carbon dating confirms that the various coins were issued from 7th century BC till 350 BCE.
    The coins of the earlier time are peculiar in shape, not round, but silver bent bars having punch-marks of two six petalled flowers at both ends of the coin with bankers mark in the middle. There also are square and oblong coins as well having single six-petalled flower of the same design. The flower signs are peculiar, having dotted round with trident shaped petals. Reverse side of the coins are blank.
    Gandhara was close to or part of the Indus valley civilization. If we trace back history of the similar six petalled flowers at Kot Dijji excavations (2600 BC) have been found on the seals and pottery.
    Finding six petalled flowers, petal having trident shape on all the coins found in Gandhar Janpada, suggests that the symbol represented geographical identity as well represented religious beliefs of the region.
    Six petalled flowers in Shaivait tradition has been a symbol of female sexual organ from ancient times. Presence of trident shaped petals too suggests influence of Shaivait tradition of those times. This symbol cannot be confused with Sun motif. Dotted circle and sprouting six petal like tridents indicates fertility symbol.
      
    Kuntala Janpada
    Kuntala region was located between present South Maharashtra and north part of the Karnataka. The coins found in this region are timed from sixth century to 450 Century BCE. The coins are of dotted circle at the center having attached a triskelion design above between the two angular shapes having solid dots on the head.  
    Circle having solid dot at centre represents sun motif that is in use even today as a logo by corporate houses, but two angular shapes having solid dot on the head connected to the circle suggests otherwise. Scholars call it “Pulley” design. However if looked carefully it doesn’t represent pulley. Presence of triskele between the dotted angular shapes doesn’t suggest other being pulley design.
    The triskele above represents constant motion or revolution. Not exactly same, but triskelic symbols are found in Celtic paganism and in Indus valley civilization also. However no symbol alike this has been found elsewhere hence makes it unique. However there must be close connection between both the symbols and may be representing some occult religious practice of those times, which is unknown to us so far.
      
    Kuru Janpada
      
    Kuru Janpada is famous from ancient times. This region is located around modern Delhi. Many historical episodes have been unfolded on this land. However Janpada coins found here belong to the period from 450 to 350 BC.
    On the coins found in this region bear dotted Triskelion sign. Triskelion sign is an ancient sign used by almost all the ancient cultures like Celtic, Gaulish etc. However finding the sign on the coin with unique design makes the symbol an indegenous development. 
    On few coins we find Three Arrow sign as well on reverse side of the coin. As you can see the arrows are attached to the dotted circle in symmetric arrangement. Also you can notice Y signs between the arrows.
    Although Triskelion signs mostly represent constant motion or spirit, the present sign is not similar to the sign present on Kuntal coins. We do not know for sure what these signs meant to the people of those times. But sign seems to have been in use since Indus culture era. But looking at the unique set of human mind the way it works, the sign may mean the same thing…perpetuality …constant motion and continuation of the human life through reproduction.
    Three arrow sign having three Y signs placed between the arrows make another unique symbol not to find elsewhere. Dotted circle is a common feature as we have seen on Kuntal and Gandhara coins, the petals or angular objects or arrows or triaskeles make them unique symbols. Three arrow sign too is unique because of Y shapes present within the corpus of the sign.
    Dotted circles normally are considered to be sun signs but with the geometry that symbol makes with attached objects like arrows it doesn’t seem to be a sun sign.
      
    Magadha Janpada
    Magadha Janpada, present Bihar, is rich with its history and culture, has given birth to two religions like Jainism and Buddhism. The coins found here dates back from 7th century BC till 5th century BC.
    The coins bear various signs. Central sign on the Coin is dotted circle surrounded by three arrows and three circles. Other punches are sun sign, Pipal sign, Moon sign, dotted triangle or circle with handle sign. Dotted circle with arrow sign is common on all signs suggesting the symbol of the region.
    The distinct feature is the three arrow sign found on some Kuru coins and the three arrow sign on the Magadha coins are quite different in arrangement. Sun sign is clear enough on every coin suggesting sun worship cult was dominant in Magadha region in those times. Maga people have been ancient inhabitants of Magadh region and like others were alien to Vedic culture.
    Though it has been tried to prove that Maga people migrated to India from central Asia, there have been no physical proof so far to prove this claim. Anyway, sun worship had been Magadha’s oldest tradition. Vedic literature finds mention of Kikata (Magadhi) people as foreigners to their culture and religious practices.
    Shakya Janpada
    Shakya (or Vajji/Licchavi) Janpada was located on the northern region of Indo-Nepal. In Shakya dynasty Lord Buddha was borned hence it would be interesting to see what symbol Shakya’s used as their identity.
    Shakya Coins date back to sixth century BC to 450 Century BC. The coins are too crude, having no particular shape, but every coin bears Pentagonal symbol.
    Pentagon is a symbol that almost every ancient civilization (and even at present) has used in their occult practices. Pentagon not only suggests geometric perfection but representative of five basic elements in occultism as well as in ancient science. According to Sankhya philosophers Earth, Water, Wind, Energy and space are the five elements that makes the universe.  In Shaivait Occultism too five style worship of the Goddess was widely practiced. The similar thought, like sankhya’s, about five elements can be traced in Greek science and even in Free-mason occultism of Europe. It also has been symbol of underground womb in Egyptian iconography. In later Buddhist Gnosticism also we find pentagram symbol.
      
    Saurashtra Janpada
    Saurashtra coins too date back from 6th century BC to 4th Century BC. Unique feature of the Saurashtra coin is most of the coins have been punched with image of fertility goddess. Also elephant and bull signs too are found on many coins.
      
    Fertility Goddess symbol we find on abundant seals found in Indus valley civilization. If we look carefully at the headdress of the deity is quite similar to the mother goddess’s images of Indus culture. The image is attributed to “Shakti”. Bull and Elephant symbols too have been abundantly found in Indus civilization.
    We thus can infer that the flow of Indus valley civilization was continued uninterruptedly till fourth century BC.
      
    Conclusion:
    Every region (Maha Janpada) shows some unique symbol (motif) been representing its identity for over four hundred years.

    The symbols, at the least in the five cases discussed above, though diverse in nature, still possess one similarity that the presence of centrally dotted circle, pentacle or triangle. This indicates thought process of the civilization as a whole being unique.

    The symbols moreover represent Gnosticism prevailing in the civilizations of those times along with Shiva-Shakti (fertility) worship.

    we have seen on every triangle, petal or pentagram centrally a solid dot is positioned. In Shaivait occultism (Yogic practice) centred dot signifies the focalized energy and its intense concentration. It can be envisaged as a kind of energy deposit which can in turn radiate energy under other forms.

    Presence of trident and arrows, weapons of Shiva suggests Shaivait religious practices of those times.

    There seems no influence of Vedic religious thought and practices in any symbolism on the coins.

    We also are going to have a look in next chapters at the coinage of later times till second century AD to understand  whether symbolism changed with the introduction of empirical political system and what was the language being used in those times. 

    Also we have observed that many symbols like triskele, six petal flower, and pentagram with few others are found in the ancient paganism worldwide. Though there are slight differences in design, the striking resemblance shows that to some extent inner force of the human mind works similarly, no matter how geographically far apart.
    We cannot attribute the similarities in the symbolism worldwide to borrowings or exchanges as symbolism is an innate expression of the human being that carries its unique identity. Though symbols are same, meaning or purpose attached to it may differ from one region to the other and also may change with the time.  
    If language too is made of vocal symbols, same applies to it also. It needs no single source for evolution of the languages. Hence there cannot be any group of the language those have single source. Independent Evolution Theory, which I am proposing  for species, symbols and languages only can answer the vital questions those still keep on baffling us about our ancient civilizations and remote past.
    We will discuss more on this in next instalment!
    -Sanjay Sonawani
     (Image Courtesy: coinindia.com)

    छोटी छोटीसी बात …

    खरंतर यापूर्वीच कधीतरी भाज्या आणि त्या आणायला मी किती आवडीने जाते हे लिहून झालंय …… पण तरीही काहीतरी उरतेच. अनेकांना मंडईत जाणे म्हणजे आपल्याच डोक्याची मंडई झाल्यासारखे वाटते.
    माझी एक मैत्रीण तिथे शिरताच जी शिंकायला सुरुवात करते ती थेट बाहेर पडेपर्यंत…. त्यामुळे कधी एकदा भाजी घेते आणि इथून बाहेर पडते असे तिला होवून जाते. माझ्या नवरयाला भाजी मंडई म्हणजे तिथे पडलेली घाण, कचरा एवढेच नजरेसमोर येत असावे, त्यामुळे तो शक्य तेवढी टाळाटाळ करत असतो. परवा माझ्या एका नवीन लग्न झालेल्या मित्राला, बायकोने भाजी आणायला पाठवले, हा बाबा घेऊन आला “पालक, शेपू, मेथी, राजगिरा, अळू ,मुळा ……. अशा सगळ्या पालेभाज्या, त्या पण २/२ गड्ड्या प्रत्येकी” बिचारी पुन्हा कधी त्याला भाजी घेऊन ये म्हणणार नाही कदाचित!

    पण माझे असे नाही, माझ्यासाठी तो एक आनंदाचा भाग आहे. भाजी आणायला जायचे म्हणजे, माझ्या डोळ्यासमोर येतात त्या ताज्या हिरव्यागार भाज्या फक्त, तळात कोबीची पाने किंवा केळीची पाने टोपलीत छानशा रचून ठेवलेल्या भाज्या, हिरव्या रांगोळीत रंग भरावेत तशी मधेच कोठे लिंबाचा, मधेच लाल भोपळा तर कुठे टोमाटो, तर कुठे लाल सिमला मिरची. भरताची कधी पंढरी वांगी तर कधी जांभळी वांगी, मुळा हि रंगांची उधळण अजूनच वाढवतात. हिरव्यात तरी किती छटा असाव्यात …… मटारचा हिरवा वेगळा, वाल पापडीचा अजून वेगळा, तर भेंडी काळ्या रंगाला जवळ करणारा, गवार, पडवळ यांचा वेगळाच! तेथे जाणवणारा प्रत्येक भाजीचा आपला एक दरवळ. लिम्बांपाशी वेगळा ताजा असा, आले, लसूण, मिरच्या यांजवळ एक तिखटसा, पालेभाज्यांजवळ एक वेगळाच असा मातीच्या जवळचा……

    अनेक वर्षे अशा रितीने तिथे जाऊन अनेक भाजीवाल्या माझ्या चांगल्याच ओळखीच्या झालेल्या आहेत. “ताई, आज ही भाजी घेवून जाच किंवा आज ही नेऊ नका” असं त्यांनी सांगण्या इतक्या. अशीच एकजण होती. अगदी बोलघेवडी अशी. मंडईत शिरल्या शिरल्या पहिल्या २/३ गाळ्यातच ती भाजी घेऊन बसत असे. आपण समोर गेलो की आधी एक मोठ्ठं हसू. आणि मग आमच्यात संवादरुपी लटकी चकमक घडे.

    मी: कोबी कसा दिला ताई?
    ती: ४० रुपये किलो.
    मी: आणि वांगी? गवार
    ती: तीस रुपये किलो, गवार  ६०
    मी: लोकांनी काय भाज्या खाऊच नयेत का? इतक्या महाग भाज्या असतील तर?
    ती: महाग कुठे देते? चांगलं खावं, प्यावं, सारखा पैशाचा विचार करू नये.
    मी: अर्धा किलो कोबी, दीड पाव वांगी द्या.
    ती: आणि काकडी गाजर नको? बर ताई एक बोलायचं आहे तुमच्याशी…..
    मी: काय?
    ती: मोठ्या मुलाचं कॉलेज नुकतंच संपलय, तुमच्या ऑफिसमध्ये नोकरीला लाऊन घ्या न…..

    एकीकडे हे बोलत तिने आपल्या मनानेच माझी भाजीची पिशवी तयार केलेली असते.

    मी: काय शिकलाय? काय आवडतं त्याला? हा माझा फोन नंबर त्याला फोन करायला सांगा, मी बघते.
    ती: साहेब येत नाहीत आजकाल?
    मी: माझी मीच येते गाडी घेऊन.
    ती: तुम्ही गाडी घेतली नवीन?
    मी: नाही, जुनीच आहे, शनिवार, रविवार साहेब माझ्यासाठी ठेवतात गाडी.

    नंतर काही दिवसांनी मंडईतल्या सगळ्या भाजी वाल्यांचे गाळे बदलले गेले. ही अगदी लांब गेली. पण गाडी पार्क करून आत शिरण्याचा माझा रस्ता तोच राहिला. तिच्या गाळ्यापाशी पोहचेपर्यंत माझी जवळपास सगळी भाजी घेऊन होत असे. तिच्याशी थोडे बोलून जावे म्हणून थांबले तर….

    ती:  या! सगळी मंडई पिशव्या भरून भरून घेऊन यायचे, इथे काही घ्यायचे नाही! शोभतं का ताई तुम्हाला हे?
    मी:  जागा तुम्ही बदलली आणि नावं मला ठेवा. एखादी भाजी इथून घ्यायची म्हणून आधी नाही घेतली, आणि तुझ्याकडे पण नसली तर, मला त्रास ना पुन्हा मागे जाऊन आणण्याचा?
    ती:  तरी मटार न्याच आता, स्वस्त दिला ६० रुपये किलो. किती देऊ, २ किलो करू का?
    मी:  नको, आता खूप भाजी घेऊन झालीये, एवढ्या भाजीचे निवडणे होणार नाही आज मला.. दोन         दिवसाच्या सुट्टीत किती कामे संपवायची मी?
    ती:  मी निवडून ठेवू का? संध्याकाळी येऊन घेवून जाल का?
    मी:  असं करा ना उसळच करून पाठवा घरी!
    तोपर्यंत किलोभर मटार बाईने पिशवीत भरलेला असतो वर काकडी, टोमाटो.
    मी: येवढे नको.
    ती: खाता का नुसतंच त्याकडे बघून पोट भरता? मी पैसे मागितले का?
    मी: अहो ताई, प्रश्न पैशांचा नाही, घरी इन मीन अडीच माणसे एवढी जास्त भाजी संपत नाही, इथे रुपया दोन रुपयांसाठी घासाघीस करायची आणि नंतर वाया घालवायची हे पटत नाही म्हणून.
    ती: जिवाला खा जरा! एवढं काम करून पैसे मिळवता आणि खात का नाही? बघा आजकाल चेहरा कसा उतरून गेलाय तुमचा.
    मी: हो गं बाई, तुझ्याकडची भाजी येत नाही न माझ्या घरी, त्यामुळे काही अंगीच लागत नाही बघ!

    असाच अजून एक भाजीवाला आहे. दिवसा सरकारी नोकरी करतो. शेती करतो आणि संध्याकाळी भाजी मंडईत असतो. तो विकतो त्यापैकी बऱ्याच भाज्या त्याच्या घरच्या असतात. त्यामूळे कोथिंबीर घेतली की न्या घरचा आहे म्हणत पुदिना, कढीपत्ता पिशवीत जाऊन बसतोच. तिथेही, “साहेब नाही आले बरेच दिवसात, आजकाल धाकट्या ताईपण येत नाहीत तुमच्या संग” ही चौकशी होतेच. एकदा नवीन गाडी घेऊन भाजी आणायला गेले तर दोघांनीही विचारले “ताई पेढे नाही आणलेत?” आणायला पाहीजे होते असे प्रकर्षाने वाटून गेले…

    चार शब्द प्रेमाने बोलायला कोणालाच पैसे पडत नाहीत. पण कधी कधी हेच लोकांना कळत नाही. आणि मग लोकं आयुष्यातले लहानसे आनंदाचे ठेवे हरवून बसतात.

    बागलाण दुर्गभ्रमंती: भाग ४ – मांगी- तुंगीजी

    बागलाण दुर्गभ्रमंती: भाग ४   – मांगी- तुंगीजी 
    बागलाण दुर्गभ्रमंती: भाग १ – साल्हेर सालोटा   
    बागलाण दुर्गभ्रमंती: भाग २ – मुल्हेर, उद्धव महाराज समाधी 
    बागलाण दुर्गभ्रमंती: भाग ३ – मुल्हेर -मोरागड 

    आताशा, तब्बल ३० पेक्षा जास्त तासांची चढाई झाली होती. फोटोंची संख्या दोघांच्या मिळून २ हजारांवर गेली होती. किल्ल्यावरील कोरलेल्या इतिहासाच्या त्या खुणा माझ्याही मनावर आठवणींचे शिल्प कोरून गेल्या असाव्यात. आजपर्यंतच्या प्रवासात काहीतरी वेगळे उमगले होते. गेल्या तीन दिवसात जे जे काही पहिले होते, अनुभवले होते त्याने मन तृप्त झाले होते. आता शरीरही थकल्यासारखे वाटत होते . पाय दुखून दुखून वेदनालेस  झाले होते. आता कितीही चालले तरी पाय दुखणार नाहीत. त्यांच्यातला सेन्सच गेला होता बहुतेक.घरचीही ओढ लागली होती.
    पण, अजून मांगी-तुंगी बाकी होते, हत्ती गेला होता आता फक्त शेपूट राहिले होते.

    ते शेपूट नव्हतेच, तो अजून एक हत्तीच होता. हे कळायला आम्हाला जास्त वेळ लागला नाही. आता साधे उभे राहण्याचेही पायात बळ नव्हते, अशात आम्ही सुमारे तीन हजाराहून अधिक पायऱ्या चढून, गड हिंडून परत तेवढ्याच पायऱ्या उतरणार होतो. चेहऱ्यावरच्या वाढलेल्या आठ्या काही आम्हाला मदत करणार नव्हत्या, म्हणून त्या पुसल्या, फ्रेश झालो, पाय बदलले ( म्हणजे जोडे बदलले) आणि सगळे सामान तेथील ऑफिस रूम मध्ये ठेवून फक्त पाण्याची बाटली आणि थोडे खाद्यपदार्थ घेऊन निघालो.
     

    पौराणिक संदर्भ :
    मांगी-तुंगी हे एक जैन सिद्ध-क्षेत्र आहे. सिद्ध-क्षेत्र याचा अर्थ असा की सिद्धी/ मोक्ष मिळवण्याचा मार्ग (gateway to the state of enlightenment.).
    ह्या जैन समाजाच्या सिद्ध क्षेत्री, हनुमान, सुग्रीव, नल, नील, महानील, गव, गवाक्ष आणि इतर रामायणातील ९९ वानररूपी योद्ध्यांना जीवनातून मुक्त होऊन मोक्ष मिळाला. 
    ऐतिहासिक संदर्भ : 
    इ. स. ६०० साली कोरलेल्या बुद्ध मूर्ती येथे असून त्या लेप देऊन जतन करून ठेवलेल्या आहेत. 
    भौगोलिक संदर्भ : 
    मांगी-तुंगी किल्ला ताहाराबाद पासून हा अंदाजे २५ किमी वर असून नाशिक जिल्ह्यातील सेलबारी-डोलबारी पर्वत रंगांमध्ये/ डोंगररांगेतील हा महाराष्ट्रातील उत्तर-दक्षिणेचा शेवटचा किल्ला आहे. येथूनच डोलबारी डोंगररांगा सुरू होतात असा समज आहे. ऐतिहासिक असा बागलाण जिल्हाही येथूनच चालू होतो.
    हा किल्ला गिरिदुर्ग प्रकारातील असून जैन लोकांचे तीर्थ स्थान हि आहे.
    मांगी शिखराची उंची ४३४३ फूट एवढी आहे तर त्याच्या जुळे शिखर तुंगीची उंची ४३६६ फूट आहे. दोन्ही शिखरे एकमेकांना जोडून असल्याने ती मांगी-तुंगी या नावाने ओळखली जातात. 
    नकाशात दाखवल्याप्रमाणे तीन गोल केलेले किल्ले साल्हेर-सालोटा, मुल्हेर-मोरा, आणि मांगी-तुंगी हे आहेत. पांढरी रेषा हि महाराष्ट्र सीमा दर्शवते.
    एक गोष्ट लक्षात घेण्यासारखी अशी की, या रेषेच्या अलीकडे म्हणजे महाराष्ट्रात मोठी पर्वतरांग दिसते, तर रेषेच्या पलीकडे गुजरात चालू होते, तेथे दूर दूरपर्यंत डोंगर दिसत नाहीत.
    बघण्यासारखी ठिकाणे आणि सद्यस्थिती :
    हे एक जैन तीर्थस्थान असल्याने भाविकांची येथे कायम गर्दी असते. महावीर जयंती हा येथील महत्त्वाचा सण असतो. भिलवड गावातच असलेल्या मांगी-तुंगी ट्रस्ट द्वारे याची देखरेख ठेवली जाते. पायथ्याशीच मोठे आदिनाथ मंदिर असून मोठ्या आणि भव्य अश्या महावीराच्या पुतळा/प्रतिमा येथे आहेत. 
    डोंगरावर ऐतिहासिक आणि धार्मिक संदर्भ असलेल्या अनेक गुहा असून त्या महावीर गुहा , शांतीनाथ, आदिनाथ, पार्श्व म्हणून ओळखतात.
    ताहाराबाद पासून मांगी-तुंगी  फाट्यापर्यंत आल्यास ( शेअर रिक्षा, १५ रु. प्रती सीट) येथून पुढे मंदिरापर्यंत ट्रस्ट च्या गाड्यांची विनामूल्य सेवा आहे. येथे कोणत्याही गोष्टीसाठी पैसे मोजावे लागत नाहीत. आणि तरीही यासाखी सेवा- सुविधा आणि स्वच्छता इतर कोणत्याही मंदिरात व तीर्थक्षेत्री नसेल. 
    मांगी डोंगरावर कृष्णकुंड असून, ते कृष्णाच्या शेवटच्या दिवसाचे प्रतीक समजतात.  येथे सात मंदिरे असून अनेक जातानाच्या मार्गात अनेक पादुका कोरलेल्या दिसतात.
    तुंगी डोंगरावर पाच मंदिरे आणि दोन गुहा आहेत.
    मांगी आणि तुंगी यांना जोडणाऱ्या खिंडी सदृश मार्गातही २ गुहा आणि एक मंदिर आहे.
    गडावर पाणी नाही. त्यामुळे पायथ्यापासूनच पाणी घेऊन जावे. दोन्ही गड पाहून यायला पाच ते सहा तास लागतात.
    तुंगी वर खूप माकडे आहेत. त्यामुळे कोणतेही खाद्यपदार्थ घेऊन तुंगी वर जाऊ नये. ( हे अनुभवातून आलेले शहाणपण आहे)
    येथे तीन हजाराहून जास्त पायऱ्या असून थोड्या थोड्या अंतराने विश्रांतीची सोय आहे. पायथ्यापर्यंत येण्यासाठी ट्रस्ट च्या गाड्यांची सोय असून केवळ १५ रुपये आकारले जातात. भिलवाड गावातील ट्रस्ट च्या मंदिरात जेवण आणि राहण्याची सोय ( धर्मशाळा) आहेत. जेवण केवळ रु. ४० आणि राहायचे ५० रु. प्रती दिवस इतके नाममात्र आहे.
    मांगी डोंगराच्या पश्चिमेस अखंड असा कातळ खोदून १०८ फुटी भव्य आणि भारतातील सगळ्यात मोठी अशी   आदिनाथाची मूर्ती उभारण्याचे काम चालू आहे. यासाठी ट्रस्ट ने राज्य सरकारची परवानगी घेऊन, अखंड असा कातळ शोधण्यासाठी अनेक कष्ट आणि खर्च केलेला आहे. JCB, क्रेन  आणी इतर साहित्य हे अगदी गडाच्या वर नेऊन ठेवले आहे. JCB दिलेल्या कंपनी ने पायथ्याशी तो JCB सगळे पार्ट खोलून सुटा केला आणी वर  नेऊन परत बिल्ड केला. यासाठी JCB कंपनीचे अभियंते जर्मनी वरून येथे आले होते.
    ( हे लक्षात घेता, साल्हेर वरील परशुराम मंदिर बांधायला,मुल्हेरवरील सात दरवाजे आणि राजवाडा बांधायला ( कोरायला), आणि मोरा गडाचा प्रथम दरवाजा उभ्या कातळात खोदायला कोणते अभियंते कोठून आले असावेत ? ) 
    ( पण इतक्या सुंदर ठिकाणी चाललेली हि अशी डोंगरफोड आम्हाला काय पटली नाही बुवा !) 
    आमचा ट्रेक अनुभव :
    मुल्हेर मधून सकाळी सकाळी ६ वाजता स्थानकावर आलो. पाच पेक्षाही कमी तापमान असावे, फुल टू थंडी. त्यात गरम गरम चहा. लगेच बस आली. त्यात बसून सात वाजता ताहाराबाद.
    आता येथे येऊन कळले की मांगी-तुंगी ला जाणारी पहिली बस हि १० वाजता आहे. आता ३ तास येथे थांबून काय करणार? म्हणून निघालो स्थानकाबाहेर.
    एका रिक्षावाल्याशी वाटाघाटी करून मांगी-तुंगी फाट्यापर्यंत  पोहोचलो. रिक्षावाला सकाळपासूनच फॉर्म मध्ये होता. ह्याला हाक मार. त्याला चिडव, थोड्या थोड्या टाइम इंटर्वलने थुंकणे,  मध्येच गाणी म्हण (आणि याच्या जोडीला रिक्षांतला अजय देवगण आणि कुमार सानू. ).  हे महाराज, भाडे येत नाही म्हणून अर्धा तास थांबले होते.  मी कंटाळून चालत जाऊ म्हणालो ( फक्त म्हणालो, तयारी अजिबात नव्हती) तेव्हा ५ रु जास्त देण्याच्या बोलीवर हे साह्येब निघाले.
    मांगी-तुंगी फाट्यापासून जाणाऱ्या ट्रस्ट ची गाडीने आम्हाला मंदिरात आणून सोडले. ( त्याला “किती  द्यायचेय?” असे विचारल्यावर त्याने चक्क ‘नाही’ म्हणून तो परत निघून गेला. )
     मांगी-तुंगी फाटा 
    येथूनच मांगी-तुंगी सुळक्यांचे प्रथम दर्शन झाले. 
    आता मंदिरात जाऊन फ्रेश होऊन आदिनाथाचे मंदिर पाहायला लागलो. तेथे फोटो काढायला बंदी होती.
    तसेही सगळ्या मुर्त्या मला सेमच वाटत होत्या म्हणून मी कॅमेरा ठेवून दिला. मंदिर आणि आजूबाजूचा परिसर भटकून मग आमच्याकडचे सामान तेथील कचेरीमध्ये ठेवले. पाणी भरून घेतले आणि मग निघालो आमच्या बागलाण ट्रेकच्या शेवटच्या डेस्टिनेशन ला.
    १५ रु. देऊन गाडी होती पायथ्यापर्यंत, पण आम्ही ती नाकारली आणि चालतच सुटलो. अंगात जीव नव्हता पण ३० तासांची चढाई केलेले पाय हळू हळू का होईना पण निघाले.
     हा मांगी-तुंगी डोंगराकडे जाणारा रस्ता, हा फोटो ‘ग्रांड क्यानोन ची ट्रेल ” म्हणूनही खपला असता.
    आता गावापासून जर लांब आलो होतो. मागे वळून पहिले तर गाव मस्त धुक्यात हरवले होते. आणि फोटोत दिसणारा डोंगर ओलांडला की मागे लगेच मुल्हेर गाव. 
    येथूनच समोर पाहिले तर अतिशय नयनरम्य असे मांगी-तुंगीचे जुळे किल्ले नजरेस पडले. डाव्या बाजूस मांगी आणि उजवीकडे तुंगी.
    पायथ्याशी अजून एक विश्रामगृह होते. येथे पाणी, खाद्यपदार्थ आणि प्रसाद मिळतो. तेथून निघाले की मग अत्यंत सुबक आणि सुस्थितीतील पायऱ्या चालू झाल्या. कोणीतरी अमेरिका निवासी जैन बांधवाने त्या तीन हजाराहून अधिक पायऱ्या बांधल्या असा तेथे  बोर्ड होता. ‘अमेरिका निवासी’ असे आवर्जून लिहिण्याचे प्रयोजन कळले नाही.
     
    वृद्ध आणि अपंग माणसांना वरती नेण्यासाठी डोली ची हि व्यवस्था आहे. वरती लिंबू-सरबताचे थांबे असल्याने ती लोकही डोक्यावर पाण्याचा हंडा घेऊन आमच्या बरोबर होतीच.
    मांगी कडे जाता जाता तुंगी चा हा नयनरम्य सुळका सारखे आमचे लक्ष वेधून घेत होता. या दोन डोंगर जोडणारी मधली वाटही अभेद्य वाटत होती.
    मांगी गिरी हे आमचे प्रथम लक्ष्य होते. अजून बराच बाकी होता. ऊन जाणवू लागले होते. आणि पायही संपले होते.
     बरेच अंतर चालू आलो की आपण…. 
    आवरा …. अजून एवढे जायचे आहे. 🙂 
    काही अंतर चालून गेल्यावर पहिली गुहा लागली. त्या गुहेत काही मंदिरे होती. आणि अनेक कोरलेल्या जैन प्रतिमा होत्या.
    पहिला थांबा 

    जवळ जवळ दीड तासात आम्ही बरेच वर आलो होतो. आता येथून पश्चिमेकडे साल्हेर- सालोटा दिसत होते. दोन दिवसांपूर्वी आपण त्या सर्वोच्च शिखरावर होतो या जाणिवेनेही अंगावर काटे आले. साल्हेरच्या आठवणी मनातून कधी पुसल्या जाणेच शक्य नाही. भूषण ला म्हटले की अजून एक दिवस सुट्टी वाढवू, प्लान रीवाईज करू आणि परत साल्हेर ला जाऊ यार !
    खाली बघितले तर आता या पायऱ्या चीनच्या भिंती सारख्या दिसू लागल्या. पायऱ्या मुळे आपल्याला जास्त दम लागतो तर पाय अजून दुखायला लागले. यापेक्षा पायऱ्या सोडून परत ट्रेकिंग करत जाऊया असे मनात आले.
    येथून तुंगी चे बरेच फोटो काढले. मोह काही आवरत नव्हता.
    अजून तासभर चालून शेवटी पहिल्या कमानी पाशी पोहोचलो.
    येथे एक विश्रांती थांबा आणि लिंबू सरबताचे काही स्टॉल होते. येथे एक पायपोई पण होती, पण येथे पाणी ठेवले तर या लोकांचे लिंबू सरबत कोण पिल? म्हणून त्या चाप्टर लोकांनी त्यात पाणी ठेवले नव्हते.
     येथूनच डावीकडे मांगी गिरीकडे तर उजवीकडे तुंगी साठी मार्ग होता. सहलीसाठी आलेली लोक येथूनच परत जात होती. तर काही तुंगी कडे जात होती. म्हणून आम्ही गर्दी टाळण्यासाठी मांगी ला निघालो.
    ‘वर’ जाणारा रस्ता 🙂
    एव्हाना दोन हजार पायऱ्या होऊन गेल्या असाव्यात. आता पुढे काही थांबे नव्हते. गर्दीही नव्हती.
    मांगी गिरी वर पाण्याचे एक टाके दिसले. बाकी येथे पाण्याची काही सोय नाही.
    त्यानंतर वरती पोहचल्यावर आम्ही जे काही पहिले ते केवळ अशक्य होते. दूरवर पसरलेल्या आणि सूर्याची कोवळी किरणे अंगावर झेलत निश्चिंतपणे उभ्या थकलेल्या पर्वत रांगा. केवळ डोळ्यात साठवून घ्यायचे नजारे. त्यांचा डामडौल, रौद्रता, अभेद्यता, नैसर्गिकता केवळ शब्दातीत.
    काय वर्णन करू शकणार अश्या निसर्ग रूपाचे?
    येथून उत्तरेकडे गुजरात सुरू होतो. प्रदूषण कमी असल्याने दूरपर्यंत नजर जात होती. महाराष्ट्रात एकाला एक लगटून अश्या पर्वत रांगा. आणि गुजरातेत मोदिकाकांकडे एकाही डोंगर पण नाही राव. अरेरे ! ( आणि म्हणूनच गुजरात मधले ( नाशिक गुजरात बॉर्डर) एकमेव हिल स्टेशन “सापुतारा” त्यांनी अप्रतिम असे वसवले आहे. )
    मान्गीगिरी वरून तुंगी ला जाणारी वाटही आता स्पष्ट दिसत होती.
    आता वेळही हाती होता त्यामुळे फोटोग्राफी किडे चालू झाले.
    येथे असंख्य जैन मुर्त्या कोरलेल्या दिसल्या. दोन्ही ठिकाणी कोरीवकाम केलेल्या बऱ्याचं मुर्त्या आहेत. काही मुर्त्या पडझड झाल्या आहेत तर काही ट्रस्ट ने कोटिंग करून जपलेल्या आहेत. पण कोटिंग करून त्याची नैसर्गिक /ऐतिहासिक ओरिजीनालीटी राहिलेली नाही.
    एवढ्या उंचावर पायऱ्या नसताना असे कोरीवकाम करायला कोणते कामगार व स्थापत्यअभियंते छिन्नी हातोडा घेऊन आले असतील देव जाणे.
    आता मांगी उतरून आम्ही परत पहिल्या प्रवेशद्वाराशी आलो आणि तुन्गीकडे प्रयाण केले. पूर्ण वाटेत रेलिंग लावलेले होते. 
     मांगी आणि तुंगी यांना जोडणाऱ्या खिंडीतच एक संगमरवरी मंदिर होते. बहुतेक ते कृष्णाचे होते. 
    मंदिर आणि मागे मांगी गिरी.
    थोडे अंतर चालून खिंड पार केल्यावर पुढे तुंगीवर जायच्या पायऱ्या दिसल्या. कोणी आणि कश्या बधल्या असतील या पायऱ्या? या विचाराने आमचे डोके चक्रावले.
     
     
     आमच्या स्वागतासाठी पूर्वज आधीच उपस्थित होते. त्यांनी आमच्या पिशवीतला चिवडा खाण्यासाठी हल्ला चढवला.

    येथेही काही मुर्त्या कोरलेल्या होत्या आणि ३ मंदिरे होती. मला तेच तेच बघून बोर झाले म्हणून कॅमेरा ठेवला आणि पुढे निघालो.

    २ वाजेपर्यंत खाली उतरलो. पायथ्याशी प्रसादाची विनामूल्य सोय होती. तेथे खाऊन आणि पाणी भरून निघालो. आता पायथ्यापासून गाडी करावी म्हटले तर गाडी नव्हती. परत पायपीट. मग शेतातूनच शॉर्टकट काढत आलो. मंदिरातून जेवणाचा पास घेऊन जेवायला गेलो. जेवण बरे होते पण चाळीस रुपयांच्या मानाने चांगले होते.
    भरपेट जेवण झाल्यावर लगेच घरी जायचे वेध लागले. पाणी एकच बाटली भरली आणि मंदिराच्या माहेर येऊन एका घराच्या सावलीत डेरा टाकला. बुधवारीच आमचा हा स्वप्नवत ट्रेक संपला असल्याने आणि पूर्ण आठवड्याची सुट्टी असल्याने आता कधीही रिक्षा येऊदे आणि पुढे केव्हाही बस मिळूदे अश्या मानसिकतेने आम्ही चक्क तेथेच झोपून घेतले.
     दहा मिनिटांनी असणारी रिक्षा सुमारे अडीच तासांनी आली. दुपारी रिक्षांची वारंवारता कमी असते असे कळले. जी एक आली ती पकडून ताहाराबाद गाठणे गरजेचे होते. रिक्शांत घुसलो आणि आणि अजून एक जीवघेणा प्रवास सुरू. सहा आसनी रिक्शांत,  कल्पना करू शकणार नाही पण तब्बल सोळा लोक. काही कोंबून बसलेली, तर काही बाजूच्या पाय ठेवायच्या जागेवर उभी राहून. तुफान प्रवास होता तो. 
    टपावर टाकलेले सामान काढून ताहाराबाद बस स्थानकावर बराच वेळ काढला. तेथून एक गुजरात महामंडळाची बस पकडून निघालो नाशिकला. येथून नाशिक म्हणजे अजून ४ तास. पण तीन दिवस एकत्र असूनही आमच्या गप्पा आणि विषय संपले नव्हते. 
    या ब्लॉग चा जन्म यावेळी गाडीत बसून मनात आलेल्या विचारातून झाला हे मला नमूद करायला आवडेल. ह्याच ट्रेक नंतर असे वाटले की ह्या सुंदर आणि अविस्मरणीय आठवणी आपण शब्दबद्ध केल्या तर, लोकांनाही या सुरेल निसर्गकवीतेचा अनुभव घेता येईल. साल्हेर-मुल्हेर च्या ट्रेक ला जाऊन आल्यानंतर ब्लॉग चालू केलेला माझ्या पाहणीमधला मी तिसरा. ती जागाच अशी आहे, ते अनुभवच इतके उत्कट आहेत की मनातील विचारांना लेखरूपी कोंदण हे मिळणारच. ( तुमचाही बरेच दिवसांपासून काहीतरी नवे करायचा व लिहायचा मानस असेल आणि तो प्रत्यक्षात येत नसेल तर हा ट्रेक नक्की कराच. ) 
    अजून एक असे की जेव्हा खूप नैराश्य येते आणि स्वतः साठी वेळ काढणे गरजेचे आहे असे वाटते. त्याला उपाय असा की, शनिवारचे सटाण्याचे तिकीट आरक्षित करून यावे. विंडो सीट. सकाळी सातची ST दुपारी ४ ला पोहोचते तेथे. (येथे राहून वा ५ ची पुण्याची ST परत रात्री २ वाजता पुण्यात. )
    खच वेळ मिळतो आपल्याला स्वतःला न्याहाळायला. स्वतःचे अनालिसिस करायला. सोबतीला लोकांची ओढाताण आणि जगणे जाणवते. आपले झापड लावलेले जगणे म्हणजे जगणे का? असा प्रश्न पडतो. 
    (मी जेव्हा लोकांना समुपदेशन करतो तेव्हा हा हि उपाय घुसडतो. )
    एक मात्र जाणवत होते की कितीतरी दिवसांनी आपण एवढी माणसे पाहतोय. जरा माणसांमध्ये आल्याचा फील आला. मागील ३ दिवस फक्त मुक्त डोंगररांगा, किल्ले, निसर्ग, सूर्यास्त, पूर्व-इतिहास  आणि सगळे पाश ( निदान ३ दिवस तरी ) सोडून आल्यासारखे आम्ही दोघेच. सोबत रिकामे पोट, रापलेला चेहरा, तुटायला आलेले पाय, ओरखडलेले हात पण तृप्त असे मन आणि स्वप्नपूर्ती झालेले डोळे. सगळे केवळ स्वप्नातीत.
    नाशिक ला पोहोचून मुंबईकर आणि पुणेकर म्हणजे भूषण आणि माझ्या वाटा वेगळ्या झाल्या. संपूर्ण ट्रेक ला जेवढा त्रास झाला नसेल तेवढा त्रास नाशिक वरून पुण्याला येताना झाला. अखेरीस पहाटे तीन वाजता शिवाजीनगर. बाबांना फोन करून घ्यायला बोलावले.ते जेव्हा आले तेव्हा मी पहाटे साडे तीन वाजता शिवाजीनगर च्या फुटपाथ वर मांडी घालून बसलेलो होतो. अवतार तर भिकाऱ्याच्याही वरताण असा झाला होता. 
    पाच दिवस, अडतीस तासांपेक्षा जास्त चढाई करून शरीर खिळखिळे झाले होते. पण तेव्हा ट्रेकची धुंदी असल्याने जाणवले नाही. आता घरी पोहोचलो तर पेन किलर घेऊन झोपणे हा एकाच पर्याय.
     ‘एवढा त्रास होतोय तर जायचेच कशाला, सुखाचा जीव दुःखात घालून” इति आई. पण बाबांनी चेहऱ्यावरचे भाव तेथे फुटपाथ वर बसलो असतानाच ओळखले होते. 
    ” तेथे काय पहिले?” या प्रश्नाला निदान माझ्याकडे तरी उत्तर नव्हते. केवळ निःशब्द.
     बूट काढून बघितले तर पायाच्या तळव्यातील रक्त पेशी सुट्टीवर गेल्याचे दिसले. बोटांना छोटे फोड आले होते. स्याक मध्ये रॉकेल सांडले होते म्हणून त्याचा खतरनाक वास येत होता. त्याहूनही खतरनाक वास माझा मलाच येत होता. ( पाच दिवस विदाऊट अंघोळ 🙂 ).  बुटाचा सोल शेवटचा श्वास मोजत होता. पण राजे ( म्हणजे आम्ही ) गडावर ( म्हणजे आमच्या घरी) पोहोचुपर्यंत त्याने बाजीप्रभूसारखा जीव राखून ठेवला होता. 
    मस्त गरम गरम दूध न मागताच समोर आले. त्या परिस्थितीत, त्या वेळी ते गरम दूध जे काही लागले न…. अहाहा स्वर्ग ! 
    पहाटे सहा पर्यंत गप्पांची मैफिल रमली. पुढचा पूर्ण दिवस विश्रांती घेऊन, शुक्रवारी सुट्टी असूनही हापिसात हजर. “साल्हेर-सालोटा- मुल्हेर ट्रेक पूर्ण करून पुढच्या दिवशी आजारी न पडता हापिसात येऊन दाखव” हि पैज जिंकण्यासाठी. 
    सगळ्यात ब्रेकिंग न्यूज हि की, तब्बल साडे सहा किलो वजन कमी झाले होते. वर्षानुवर्षे कपाटात पडलेले हाफ शर्ट आता बाहेर यायला लागले. बारीक झाल्याने आता मी कुतूहलाचा विषय होतो हे हि मला कळले. ( आता परत “पहिले पाढे पंचावन्न” झाल्याने लोकांचे कुतूहल शमले आहे.) पण माझे या ट्रेकचे कुतूहल अजूनही शमलेले नाही. 
    असो, या ट्रेकच्या आठवणी माझ्या मनात तर आयुष्यभरासाठी कोरल्या गेलेल्या आहेतच. आपणा सर्वांना हि या ट्रेकचा आनंद घरबसल्या मिळावा म्हणून चालवलेला हा चार भागांचा खटाटोप आता संपला आहे. 
    —समाप्त—
    सागर

    ओल्या फेण्या / Olyaa Fenyaa

    <Scroll down for the recipe in English>



    आज मी जी recipe इथे share करत्ये तो खास कोकणातला पदार्थ आहे. तांदळापासून  बनणारा हा पदार्थ अतिशय साधा आणि कमीत कमी साहित्य वापरून तयार होतो. मात्र खावासा वाटला आणि करून खाल्ला असा मात्र नाही. याच्या तयारीला थोडा वेळ द्यावा लागतो. याला कोकणामध्ये ओल्या फेण्या म्हणतात. काहीजण त्यांना पापड्या देखील म्हणतात. या फेण्या वाळवल्या कि तळायच्या फेण्या तयार होतात. अतिशय हलक्या आणि कुरकुरीत तळलेल्या फेण्या जिभेवर अक्षरश: विरघळतात.
    चला तर मग वळूया या आगळ्या recipe कडे.

    साहित्य:
    १ वाटी तांदूळ
    १ Tb sp खसखस
    चवीनुसार मीठ
    दही

    कृती:
    १) तांदूळ धुवून घ्यावे. दुप्पट पाणी घालून भिजवावे व झाकून ठेवावे. ३ दिवस हे तांदूळ तसेच ठेवावे. पाणी बदलू नये.
        साधारण तिसऱ्या दिवशी त्याला आंबूस वास येतो.
    २) ही fermantation process झाली कि चौथ्या दिवशी तांदूळ धुवावे. धुतलेले तांदूळ mixer वर वाटून घ्यावेत. वाटताना त्यात अजिबात पाणी घालू नये. ते घट्टच वाटावेत. हे batter इडलीच्या पिठाइतके घट्ट असावे.
    ३) नंतर त्यात खसखस आणि मीठ घालून नीट mix करावे. हे झाले फेण्यांचे batter तयार.
    ४) फेण्या करायच्या वेळी प्रथम stand मधील ताटल्यांना थोडसे दही लावावे. नंतर त्यावर batter डावेने घालून घ्यावे. एका stand मध्ये ६ ताटल्या मावतात. ताट्ल्यांवर घातलेले batter खूप जाड अथवा पांतळ असू नये.
    ५) ढोकळ्याच्या cooker मध्ये किंवा मोठ्या पातेली मध्ये तळाशी पाणी घ्यावे व gas वरती उकळण्यास ठेवावे.
    ६) पाणी उकळले कि फेण्यांचा stand त्यात ठेवावा व झाकण लावावे. साधारण १० – १५ मिनिटांनी झाकण काढावे व गरम गरम फेण्या दह्याबरोबर serve  कराव्यात.

    काही महत्वाचे:
    १) फ़ेण्या करण्यासाठी तांदूळ आंबणे खूप गरजेचे आहे.
    २) आवडत असल्यास या batter ला तुम्ही मिरची कोथिंबीरही वाटून लावू शकता.
    ३)  फ़ेण्यांचा stand तुळशीबाग पुणे येथे नक्की मिळेल. जर stand नसेलच तर stand ऐवजी मोठ्या पानांवर फ़ेण्या लिहू शकता जसे की केळीची पाने.

       




    Recipe in English

    Ingredients:
    1 cup rice
    1 Tb sp Poppy seeds
    Salt as per taste
    1 bow curd

    Method:
    1. Wash the rice and soak it in water two times the quantity of rice. Keep it covered for 3 days without changing the water. You will observe fermented smell on 3rd day
    2. After the fermentation process, on the fourth day wash them with fresh water & grind finely on mixer. Please do not put water while grinding. The batter should be thick as of Idli batter.
    3. Add poppy seeds & salt as per taste. Your batter is ready.
    4. While preparing Feni, grease the plates with curd. A typical Feni stand has 6 plates. Put the batter on each plate. The layer of batter poured on the plates should neither be too thin nor too thick.
    5. Pour some water in the cooker the way you do to cook rice. Put the cooker on gas flame. Once the water boils, put the feni stand and cover with a lid. Steam it for 10-15 minutes
    6. Remove the feni from plate and serve hot with curd

    Important:
    1. It is very important that the rice should be properly fermented.
    2. You may add green chilly & coriander paste to the batter if you like.
    3. You can get the Feni stand in Tulshi baag Pune or similar market. In case you don’t get the stand you can use big green leaves like banana leaf.