केंजळगड

सव्वाचार हजार फूट उंचीवर असलेला हा रांगडा किल्ला वाई आणि रायरेश्र्वर दरम्यानच्या महादेव डोंगररांगांच्या एका उत्तुंग नाकाडावर उभारलेला आहे.केळंजा व मोहनगड ही केंजळगडाचीच उपनावे आहेत.

रोहिडाची डोंगररांग उतरतांना नैऋत्य दिशेला लांबवर एका भल्या मोठा पहाडाच्या डोक्यावर गांधी

टोपीच्या आकाराचा केंजळगड अधून मधून दर्शन देत असतो.गांधीटोपी सारखा असणारा केंजळगड

रोहिड्यानतंर रायरेश्वरात २६ जानेवारीचा झेंडावंदन करुन केंजळगडावर निघालो.एखाद्या हत्यारबंद शिलेदाराप्रमाणे रायरेश्वराच्या रक्षणासाठी सदैव तत्पर असलेला केंजळगड.

रायरेश्वरच्या पूर्वेला जवळ केंजळगड आहे. येथील अखंड पाषाण मध्ये खोदलेल्या ५२ पायरया प्रेक्षणीय आहेत. केंजळगडाच्या कडाच्या पोटात गुहा, पाण्याची टाके आहेत.पायरया ह्या दगडातच रेखाटल्या आहेत

           

केंजळगड हा काही फार नामांकित दुर्ग नव्हे.तो विस्तारानेही विशाल नाही

                                                       उघड्यावर असलेल्या देवीच्या मुर्त्त्या

                                                                      एक चुन्याचा घाणा

                                                 छप्पर नसलेल्या या देवळात केंजाई देवीची मूर्ती

गडमाथ्यावर सर्व बाजूला असलेल्या छातीपर्यंत वाढलेल्या गवतामुळे ही बांधकामे शोधणे कठीण होऊन बसते.

या दुर्गानीच औरंगजेबाला २६ वर्ष कडवी झुंज दिली.ह्यांच्याच आश्रयाने मराठे लढले.
एका इंग्रजाने केंजळगडाबाबत लिहिले आहे.
‘जरा हा किल्ला दृढनिश्चयाने लढवला,तर तो जिंकणे फार अवघड आहे.’



                          अमोघ सौंदर्याने नटलेला केंजळगड हा ट्रेकिंगसाठी आकर्षक ठिकाण ठरतो

                                                                      दारूचे कोठार

गडावरुन तोरणा, राजगड, रोहीडा, पुरंदर, वज्रगड, केंजळगड, पांडवगड, वैराटगड दृष्टीस पडतात.

केंजळगड हा काही फार नामांकित दुर्ग नव्हे.तो विस्तारानेही विशाल नाही.मात्र,त्याची जागा दोन नद्यांच्या खोरयातील एका पर्वतराजीवर आहे.पलीकडे आहे कृष्णेचे खोरे,तर अलीकडे निरेचे.पलीकडे धोम येथे कृष्णेवर  धरण आहे , तर अलीकडे निरेवर देवघर येथे धरण आहे

                                                                 केंजळगडाचा नकाशा

किल्ल्याची उंची : ४२६९ फूट      किल्ल्याचा प्रकार : गिरीदुर्ग      डोंगररांगः महाबळेश्वर                          
जिल्हा : सातारा    श्रेणी : मध्यम

जिवंत


“ अमक्यानं हे अस्सं केलं…
तमक्यानं ते तस्सं केलं…
अमक्या ठिकाणी हे असं घडलं…
ते तसं घडलं…”
असलं काही आम्हाला सांगत नका बसू.
आमची कळकळीची विनंती आहे तुम्हाला
आमचं फक्त एकच ऐका…की…
‘ आम्हाला ऐकायचं नाहीय काहीच ‘
समजा की आम्ही बहिरे आहोत.
साफ म्हणजे अगदी पूर्ण बहिरे.
कंठाळीत लगावल्या सारखे.
“ ते पहा हे काय चाल्ललंय…
या इथे या पवित्र जागेत…
हे काय चाल्ललंय ..
.. बघा… तुमच्या डोळ्यांदेखत…!”
हे पहा…
आम्ही काहीच पहिलं नाही.
आम्हाला काहीच दिसलं नाही.
तुम्ही आम्हाला उगाच काहीतरी
दाखवण्याचा प्रयत्न करत आहात… बळजबरीने.
हे इकडे बघा
या डोळ्यांवर कातडं ओढलंय आम्ही.
त्यामुळे आम्हाला काहीच दिसत नाही.
आम्ही चक्क आंधळे झालोय.
त्यामुळे आम्हाला तुम्ही काहीही दाखवू नका.
आम्हाला काहीच दिसत नाही.
आणि आम्ही दिसूही देत नाही कधी.
आम्ही बाहेर पडतो तेंव्हा
झापड लावून घेतो…
घोड्याला लावतात तशी.
त्यामुळे आम्हाला दिसतो तो
फक्त आमचा…
आमच्यापुरता रस्ता.
त्या रस्त्यात काहीच विपरीत घडत नाही कधीच.
.. माफ करा आम्ही आंधळे आहोत.
“ आहो हे काय बोलताय तुम्ही
खरंतर तुम्हीच आवाज उठवायला हवा
या सगळ्या गोष्टींबाबत. “
एक्सक्युज मी …
ही असली भाषा आम्हाला जमत नाही.
आम्ही फक्त आम्हाला वाटेल आणि
सर्वांना पटेल असं बोलतो.
ललकाऱ्या, घोषणा, ब्रीद वगैरे
आम्हाला जमत नाही काहीच.
आमच्या जिभेला हाड नाही खरं…
म्हणून आम्ही ‘हाडा‘ चे वगैरे
कोणी नाही होऊ शकत.
त्यामुळे आम्हाल असलं काही
बोलायला सांगू नका.
हं आम्ही वारेमाप स्तुती करू तुमची.
इतकी की तुम्ही तरंगायला लागाल.
आणि आम्ही सहजच निसटून जाऊ…
तुमच्या समोरून किंवा खालून.
आम्हाल आमची जीभ छाटून घ्यायची नाही.
म्हणून आम्ही बोलत नाही ब्र सुद्धा.
आम्ही मुकेच आहोत म्हणा ना !
“ आहो वेदनांची जाणीव नसेल होत कदाचित
पण तुमच्यात काही संवेदनातरी आहे की नाही “
हे पहा…
आमच्या शरीरात चेतापेशी आहेत…
चेतासंस्था आहे…
हे खरं आहे.
पण वैज्ञानिकदृष्ट्या.
पण आम्ही आम्हाला महत्प्रयासाने घडवलंय.
आमच्यात संवेदनांचा खून करण्याची ताकद आहे.
तेवढी पुरेशी आहे जिवंत राहण्यासाठी.
याउपरही तुम्ही काही सांगू… समजावू इच्छित असाल
तर साफच सांगून टाकतो तुम्हाला…
की आम्ही ठार मेलेलो आहोत.
सरणावर येणाऱ्या मरणाची
अपेक्षा फक्त जिवंत आहे आमच्यात.
    गजानन मुळे

join ithis     free marathi e book on facebook

How to refer western style wheel of patrika ? part II

Zodiac signs

divided into three qualities, Cardinal, mutable and fixed.[10]

Sign Dates (Sun sign)
Aries.svg Aries (The Ram) March 21 to April 20.
Taurus.svg Taurus (The Bull) April 21 to May 20.
Gemini.svg Gemini (The Twins) May 21 to June 20.
Cancer.svg Cancer (The Crab) June 21 to July 21.
Leo.svg Leo (The Lion) July 22 to August 22.
Virgo.svg Virgo (The Virgin) August 23 to September 22.
Libra.svg Libra (The Scales) September 23 to October 22.
Scorpio.svg Scorpio (The Scorpion) October 23 to November 21.
Sagittarius.svg Sagittarius (The Archer) November 22 to December 21.
Capricorn.svg Capricorn (The Fish-Tailed Goat) December 22 to January 20.
Aquarius.svg Aquarius (The Water Bearer) January 21 to February 19.
Pisces.svg Pisces (The Fish) February 20 to March 20.

Note: these are only approximations and the exact date on which the sign of the sun changes varies from year to year.

Classical & Modern Planets

Moon’s Nodes

  • Northnode-symbol.svg – North or ascending. Also the ruler of Pathways and Choices.Node.
  • Southnode-symbol.svg – South or descending. Also the ruler of Karma and the Past.Node.

Interpretation

In Western horoscopic astrology the interpretation of a horoscope is governed by:

Some astrologers also use the position of various mathematical points such as the Arabic parts.

The primary angles

There are four primary angles in the horoscope (though the cusps of the houses are often included as important angles by some astrologers).

  • Ascendant-symbol.svg – The ascendant or rising sign is the eastern point where the ecliptic and horizon intersect. During the course of a day, because of the Earth’s rotation, the entire circle of the ecliptic will pass through the ascendant and will be advanced by about 1°. This provides us with the term rising sign’, which is the sign of the zodiac that was rising in the east at the exact time that the horoscope or natal chart is calculated. In creating a horoscope the ascendant is traditionally placed as the left-hand side point of the chart. In most house systems the ascendant lies on the cusp of the 1st house of the horoscope.

The ascendant is generally considered the most important and personalized angle in the horoscope by the vast majority of astrologers. It signifies a person’s awakening consciousness, in the same way that the Sun’s appearance on the eastern horizon signifies the dawn of a new day.[18] Due to the fact that the ascendant is specific to a particular time and place, it signifies the individual environment and conditioning that a person receives during their upbringing, and also the circumstances of their childhood. For this reason, the ascendant is also concerned with how a person has learned to present him or herself to the world, especially in public and in impersonal situations.
The opposite point to the ascendant in the west is the descendant, which denotes how a person reacts in their relationships with others. It also show the kind of person we are likely to be attracted to, and our ability to form romantic attachments. In most house systems the descendant lies on the cusp of the 7th house of the horoscope.

  • Midheaven-symbol.svg– The midheaven or medium coeli is the point on the ecliptic that is furthest above the plane of the horizon. For events occurring where the planes of the ecliptic and the horizon coincide, the limiting position for these points is located 90° from the ascendant. For astrologers, the midheaven traditionally indicates a person’s career, status, aim in life, aspirations, public reputation, and life goal. In quadrant house systems the midheaven lies on the cusp of the 10th house of the horoscope.

The opposite point to the midheaven is known as the imum coeli. For astrologers the nadir or IC traditionally indicates the circumstances at the beginning and end of a person’s life, their parents and the parental home, and their own domestic life. In quadrant house systems it lies on the cusp of the 4th house of the horoscope.

The houses

The horoscope is divided by astrologers into twelve portions called the houses. The houses of the horoscope are interpreted as being twelve different spheres of life or activity. There are various ways of calculating the houses in the horoscope or birth chart. However, there is no dispute about their meanings, and the twelve houses
Many modern astrologers assume that the houses relate to their corresponding signs, i.e. that the first house has a natural affinity with the first sign, Aries, and so on.

Aspects

The aspects are the angles the planets make to each other in the horoscope, and also to the ascendant, midheaven, descendant and nadir. The aspects are measured by the angular distance along the ecliptic in degrees and minutes of celestial longitude between two points, as viewed from the earth.[21] They indicate focal points in the horoscope where the energies involved are given extra emphasis. The more exact the angle, the more powerful the aspect, although an allowance of a few degrees each side of the aspect called an orb is allowed for interpretation. The following are the aspects in order of importance[22]

  • Conjunction-symbol.svgConjunction 0° (orb ±8°). The conjunction is a major point in the chart, giving strong emphasis to the planets involved. The planets will act together to outside stimulus and act on each other.[citation needed]
  • Opposition-symbol.svgOpposition 180° (orb ±8°). The opposition is indicative of tension, conflict and confrontation, due to the polarity between the two elements involved. Stress arises when one is used over the other, causing an imbalance; but the opposition can work well if the two parts of the aspect are made to complement each other in a synthesis.[citation needed]
  • Trine-symbol.svgTrine 120°(orb ±8°). The trine indicates harmony, and ease of expression, with the two elements reinforcing each other. The trine is a source of artistic and creative talent, but can be a ‘line of least resistance’ to a person of weak character.[citation needed]
  • Square-symbol.svgSquare 90°(orb ±8°). The square indicates frustration, inhibitions, disruption and inner conflict, but can become a source of energy and activation to a person determined to overcome limitations.[citation needed]
  • Sextile-symbol.svgSextile 60°(orb ±6°). The sextile is similar to the trine, but of less significance. It indicates ease of communication between the two elements involved, with compatibility and harmony between them.[citation needed]
  • Quincunx-symbol.svgQuincunx 150°(orb ±3°). The quincunx indicates difficulty and stress, due to incompatible elements being forced together. It can mean an area of self neglect in a person’s life (especially health), or obligations being forced on a person. The quincunx can vary from minor to quite major in impact.[citation needed]
  • Semisextile-symbol.svgSemisextile 30° (orb ±2°). Slight in effect. Indicates an area of life where a conscious effort to be positive will have to be made.[citation needed]
  • Semisquare-symbol.svgSemisquare 45°(orb ±2°). Indicates somewhat difficult circumstance. Similar in effect to semisextile.[citation needed]
  • Sesquisquare-symbol.svgSesquiquadrate 135°(orb ±2°). Indicates somewhat stressful conditions. Similar to semisextile.[citation needed]
  • Quintile-symbol.svgQuintile 72° (orb ±2°). Slight in effect. Indicates talent and vaguely fortunate circumstances.
  • Biquintile-symbol.svgBiquintile 144° (orb ±2°). Slight in effect. Indicates talent and vaguely fortunate circumstances.[citation needed]
  • Retrograde-symbol.svgRetrograde: A planet is retrograde when it appears to move backwards across the sky when seen from the earth, due to one planet moving more quickly relative to the other. Although it is not an aspect, some astrologers believe that it should be included for consideration in the chart. Planets which are retrograde in the natal chart are considered by them to be potential weak points.[citation needed]

    How to refer western style wheel of patrika ? part I- Nakshatras & signs

    Shown below is a sample of the Nakshatra Wheel from SIRIUS:

    A brief description of each of the Nakshatra symbols are provided below:
    1. Ashvini: This symbol mimics the traditional sign for Ashvini, a horse’s head. This Nakshatra represents the “head”, or the beginning of the zodiac. This symbol also resembles the female reproductive system. Ashvini relates to all initiations and beginnings.
    2. Bharani: Bharani is the Nakshatra of birth, death and transformation. It’s symbol is the yoni. The triangle references the three stars which compose this asterism. These three stars, also known as “the Buckle of Isis” where perceived by ancient astrologers as portal between worlds.
    3. Krittika: Krittika, “the one who cuts”, is traditionally denoted by a blade or a flame. This symbol combines the two motifs, expressing this nakshatra’s sharp, fiery and proactive nature.
    4. Rohini: Rohini, the most materialistic nakshatra is represented by a four-petaled flower. This relates to its connection to the number four, as well as its typical emblem, the rose. Rohini relates to Taurine themes of fertility, stability, and abundance.
    5. Mrigashira: This symbol emulates Mrigashira’s emblamatic cup of soma (elixir). It also combines the symbols for Taurus and Gemini, the two zodiac signs which correspond to this nakshatra. The curved line which reflects the horns of Taurus may also be interpreted as symbolic of Mrigashira’s other motif, the deer.
    6. Ardra: This symbol combines this nakshatra’s two emblems; the diamond and the raindrop (or teardrop). Together, they provide a visual description of Ardra’s theme of growth and renewal through chaos and turbulence.
    7. Punarvasu: Punarvasu means, “becoming good again”. Its symbol relates to themes of retrieving, recovering, and recycling. This nakshatra is traditionally denoted by a quiver of arrows (magical weapons which return after fulfilling their mission). These arrows are depicted here in their circular path from beginning to return.
    8. Pushya:Pushya is the nakshatra of nourishment, generosity and kindness. Its symbol is a circle which can be seen as a wheel, a drop of milk, a coconut, or the Moon inside a blossoming lotus flower.
    9. Ashlesha: Ashlesha means “coiling” or “embracing”. Its symbol is two serpentine lines symmetrically entwining, recalling Mercury’s healing staff as well as the double-helix pattern of DNA molecule. This powerful nakshatra gives intuition and transformative potential.
    10. Magha: Magha coincides with the beginning of Leo and epitomizes the Leonine themes of honor, pride, magnificence, duty, glory, and respect. It is symbolized here by a simple three-pointed crown.
    11. Purvaphalguni: Purvaphalguni is the nakshatra of comfort, pleasure, delight, and indulgence. It follows Magha, signifying a period of relaxation following worldly accomplishment. Its symbol can be seen as one reclining in a luxurious bed.
    12. Uttaraphalguni: Uttaraphalguni also represents comfort but with an emphasis on wisdom rather then sensuality. It falls into the latter part of Leo, its symbol relates to that sign. The circle representing the individual, formerly seen enveloped in the blanket of luxury, here rises up like the Sun (Uttaraphalguni’s ruling planet).
    13. Hasta: Hasta is symbolized by a human hand. This nakshatra relates to all work and activities done with the hands, including all forms of craftsmanship. One traditional symbol for Hasta is the potter’s wheel, shown here by an empty circle.
    14. Chitra: Chitra means “sparkling” or “brilliant”. It is symbolized by a jewel star. Its nature is that of an artist; imagining and designing new forms, ideas, and illusions.
    15. Swati: Swati is typically symbolized by a young plant shoot blown by the wind or a sword. This symbol combines the two motifs. The curved line intersecting the straight line also represents the balancing of contrasting forces. Swati is adaptable, flexible, diplomatic, and temperate. It occurs halfway through the nakshatra cycle, and relates to all crossroads and compromises..
    16. Vishakha: The symbol of Vishakha combines its traditional symbol of the triumphal arch with its meaning, “Two-Branched”. Vishakha relates to the concept of single-minded fixation on a goal, and the painful sacrifice required to meeting that goal. It is the incomplete desiring completion.
    17. Anuradha: After the sacrifice of Vishakha comes Anuradha, meaning “Subsequent Success”. Its symbol is a staff which may be interpreted as a magician’s wand or walking stick. Philosophy, astrology, and travel relate to this nakshatra. Anuradha transforms Vishakha’s narrow-sighted obsession into a broader vision of reverence and awe.
    18. Jyestha: Jyestha means “the Eldest”. It is usually symbolized by a round amulet or earring, denoting authority. Seniority and expertise are indicated. The three lines connecting the inner and outer circles of this symbol represent the past, the present, and the future.
    19. Mula: Mula means “Root” or “Center”. This Nakshatra includes the Galactic Center. Our symbol is a stylization of Mula’s traditional emblem: a bundle of roots. This bundle of roots represents not only Mula’s urge to seek the essential nature of all things, but also to the practice of making medicines.
    20. Purvashada: This joyous and optimistic nakshatra delights in beauty. Its symbol resembles the seashell upon which Venus emerges from the waters of life. It also resembles Purvashada’s emblem, the fan. The fan has multiple implications. It can be used to fan a fire (to keep passion alive), to cool off (to survive adversity), as a decorative item (to enjoy art), or to hide one’s face (to retain mystery).
    21. Uttarashada:Uttarashada, “the Latter Invincible One” exemplifies truth, willpower, firmness, and virtue. Its symbol combines a pyramid (representing the crystallization of power), two elephant tusks (referring to Ganesha, Remover of Obstacles, its ruling deity), and the rising Sun (its ruling planet)..
    22. Shravana: Shravana means “hearing” and is ruled by the Moon. It relates to listening to others well as to one’s inner voice. This Lunar receptivity is symbolized by a Full Moon supported by a Crescent Moon. The three smaller circles denote the “three uneven footsteps” associated with Shravana. The lines which connect the smaller circles to the larger one evoke the connection between speakers and listeners.
    23. Dhanishta: Dhanishta is represented by a drum. This bold and confident nakshatra relates to music and dance, as well as to the larger rhythms of life. The shape of this symbol reflects the rhomboid pattern of the stars of this asterism. It is divided into eight triangles, representing the Eight Vasus (demigods) who preside over Dhanishta.
    24. Shatabisha: Shatabisha, “the Hundred Healers”, is typically denoted by an empty circle. Emanating from the circle are four lightning-bolts, signifying the subtle electrical force present in all things. There are also smaller circles portraying electrons circumnavigating an atomic nucleus. This symbol also resembles a turtle, the carrier of the world, relating to the transpersonal nature of this often eccentric, reclusive, scientific, and mystical nakshatra.
    25. Purvabhadrapada: This nakshatra is traditionally represented by a man with two faces, symbolizing the moment of death, when one exists both in this world and the next. It is also often denoted by a sword, representing severance. This symbol combines these two motifs.
    26. Uttarabhadrapada: Uttarabhadrapada relates to another aspect of death, in which consciousness sinks deep into the abyss. This nakshatra is associated with the deep unconscious and the life force residing within. Its deity is Ahir Budhanya, “the Serpent of the Depths”, depicted here as a serpentine line ascending a vertical axis.
    27. Revati: Revati means “Wealthy” or “To Transcend”. As the final nakshatra, it synthesizes and absorbs the mysteries of the previous 26. This knowledge is portrayed here by an all seeing eye. This symbol also contains two fish, representing the sign of Pisces and the soul’s journey after death.

    मॉन्स्यु (?) लझार (Monsieur Lazhar)

     चित्रपटाची सुरुवात होते ती माध्यमिक शाळेतला विद्यार्थी सायमन मधल्या सुट्टीनंतर इतर मुलांच्या आधी वर्गाच्या दिशेने जात आहे या दृश्याने. वर्गाचं दार उघडण्यापूर्वी त्याचं लक्ष दाराच्या आयताकृती काचेतून आत जातं आणि धक्कादायक दृश्यांने तो क्षणभर जागीच खिळतो.  गळफास लावून आत्महत्या केलेली वर्गशिक्षिका. सायमन सुन्न मनाने भिंतीला पाठ टेकून उभा राहतो, घंटा वाजायला लागते तेव्हा  सैरभैरपणे धावत सुटतो. कॅमेरा स्थिर असतो, आपण फक्त सायमनच्या पावलांचे आवाज ऐकत रहातो. त्यानंतर दिसतात ती मैदानातून परत आलेली मुलं, त्यांच्या शिक्षिका त्यांना वर्गात न जाण्याच्या देत असलेल्या सूचना आणि पुन्हा बाहेर जाणारी मुलं. ॲलिस मात्र या गोंधळातूनच हळूच दाराच्या फटीतून आत डोकावते.  पुन्हा एकदा गळफास लावून घेतलेली शिक्षिका आपल्याला दिसते. लांबून. तिचा चेहरा पूर्ण चित्रपटात कधीही दाखवलेला नाही.

    शाळा या दु:खद घटनेतून  बाहेर येण्यासाठी मार्ग शोधत रहाते. भिंतीना नवा रंग दिला जातो.  मुलांनी मोकळेपणे बोलावं म्हणून शाळेतर्फे  मानसोपचारतज्ञाची नेमणूक होते.  दरम्यान, आत्महत्या केलेल्या मार्टिनच्या जागी कुणाला नेमावं या पेचात असतानाच बशिर लझार वर्तमानपत्रात बातमी वाचून बदली शिक्षकाच्या जागेसाठी  शाळेत येतात.  शाळेत घडलेल्या आत्महत्येच्या प्रसंगानंतर काम करायला यायलाही कुणी धजावत नसतं त्यामुळे त्वरित, फारसा विचार न करता लझारची नेमणूक होते.

    शिक्षक म्हणून शांत, प्रामाणिक असलेले लझार  आणि ’त्या’ वर्गातल्या मुलांचे सूर मात्र  जुळत नाहीत. फ्रेंच उच्चारातील फरकामुळे अडचणी येत रहातात. त्यातच शिक्षक, पालक सारेच झालेल्या घटनेबद्दल मौन बाळगून आहेत. वर्गातही याबाबत बोलू नये अशा लझारना सूचना आहेत. मुलाने केलेल्या खोडीबद्दल लझारनी मारलेल्या हलक्याश्या टपलीबद्दल त्यांना कोणत्याही कारणासाठी मुलांना स्पर्श न करण्याची ताकिद प्राचार्याकडून मिळते.

    मार्टिनच्या आत्महत्येचा परिणाम  प्रत्येकावर झालेला आहे. लझारना मुलांनी मन मोकळं करावं असं वाटतं.  शेवटी या विषयाबद्दल ’ब्र’ ही न काढण्याची सूचना धुडकावून मुलांना बोलायला उद्युक्त करण्याचे प्रयत्न जारी राखतात, मात्र सहशिक्षिकेने सुचवूनही स्वत:च्या जीवनाबद्दल मौन बाळगतात.

     वर्गातली सगळीच मुलं अस्वस्थ आहेत.  सक्त ताकिद असूनही लझार मुलांना ’बोलतं’ करतात. मुलं म्हणतात,
     “प्रत्येकाला वाटतं मार्टिनच्या आत्महत्येने आमच्या मनावर परिणाम झाला आहे पण खरं तर मोठ्यांच्या मनावरच तो तसा झाला आहे.”
    ॲलिसच्या भावना आपल्यालाही गलबलून टाकतात. हिंसा या विषयाबद्दल बोलताना अचानक  ती म्हणते,
    “ही तीच शाळा आहे की जिथे मिस मार्टिनने स्वत:ला गळफास लावून घेतला. कधी कधी वाटतं, मिस मार्टिननी त्यांच्या कृतीने चुकीचा संदेश  का दिला आम्हाला? आम्ही चुक केली की शिक्षा मिळते तशी मला मिस मार्टिनला शिक्षा द्यावीशी वाटते चुकीची गोष्ट केल्याबद्दल. पण आता ती कशी देणार?” ती बोलत असताना सायमन अस्वस्थ होत जातो.
    लझारना ॲलिसचे मनोगत पूर्ण शाळेत प्रसिद्ध करावंसं वाटतं, पण प्राचार्यांना मात्र ॲलिसच्या मनोगतात उद्धटपणाची झाक दिसते. मार्टिनचा अनादर वाटतो. लझार म्हणतात,
    “कोणालाही जीवन संपवाव असं वाटतं यासारखी दु:खद घटना नाही आणि  शिक्षकी पेशा असलेली व्यक्ती त्यासाठी शाळा निवडते ह्याबद्दल मनात विषाद दाटून येतो. शाळेत गळफास लावून मुलांच्या बाबतीत मिस मार्टिनने जे केलं तो अनादर आहे. मुलांच्या भावविश्वाचा केलेला अनादर.”

     सायमनचं वागणंही विचित्र होत चाललेलं आहे. त्याला शिक्षा करावी की नाही यावर शिक्षक, प्राचार्य कुणामध्येही एकमत नाही. लझार, मिस मार्टिनच्या कृतीमुळे सायमन अस्वस्थ आहे, त्याच्या मनावर या घटनेचा विपरीत  परिणाम झाला आहे हे कळकळीने पटवून द्यायचा प्रयत्न करतात पण याबाबत कुणीही त्यांच्याशी सहमत नाही. काही काळाने सायमनच्या  वागण्यातल्या विसंगतीचा उलगडा होतो तेव्हा मुलं किती पटकन स्वत:ला परिस्थितीबद्दल दोष देतात, जबाबदार धरतात ते पाहून हेलावून जायला होतं.

     लझारना शेवटी ती शाळा सोडून जाण्यासाठी भाग पाडलं जातं. अगदी ताबडतोब. का…? मुलांचा निरोप घेण्याची त्यांची विनंती प्राचार्य नाईलाजाने मान्य करतात. काय होतं या शेवटच्या प्रसंगात? का आग्रह असतो  लझार यांचा विद्यार्थ्यांचा निरोप घेण्याचा …?

    फिलीप फलारड्यू लिखित आणि दिग्दर्शित फ्रेंच भाषेतील हा चित्रपट आहे. युरोपमधील विनोदी कलाकार म्हणून ओळखल्या जाणार्‍या फेलाग या नटाने लझारची भूमिका केली आहे. तर सोफी नेलसी आणि एमलिन निरॉन या दोन मुलांनी ॲलिस आणि सायमनच्या भूमिका सुंदररित्या साकारल्या आहेत.

    परकिय भाषेतील भाषांतरीत संवाद वाचताना चित्रपटातील दृश्य पुढे सरकून जातं म्हणून चित्रपट पहाण्याची उत्सुकता वाढावी इतपत ही  कथेची ओळख.

    (हा चित्रपट नेटफ्लिक्स वर आहे)

    पाठदुखी, दाखवायचा फोटो आणि तिकोना पॉइंट

    पाठदुखी, दाखवायचा फोटो आणि तिकोना पॉइंट
    ( Tikona Point)
    शनिवार, रविवार ची चाहूल शुक्रवारी लागली की लगेच फोनाफोनी करून ट्रेक चे प्लान होतात. त्यातले किती प्रत्यक्षात येतात हा वादाचा मुद्दा, पण तरी काहीतरी सबळ कारण निर्माण करून, असे झाले म्हणून जमले नाही असे म्हणता येते. 
    गुरुवारीच गूगल नकाशे वरून शोधून काढत खांडस मार्गे भीमाशंकर चा ट्रेक ठरवला. शुक्रवार संध्याकाळ उजाडली तरी ट्रेक चे काही नक्की होईना. मग थोडी हापिसातल्या फोन चे बिल वाढवल्यानंतर प्लान ठरला. लगेच आई ला फोन करून गुळाच्या पोळ्या बनवायला सांगितले.
    कुठेतरी माळरानात सहा सहा तास भटकत राहायचे, जळता सूर्य डोक्यावर घेऊन फिरून ग्लुकॉन डी चे पुडे च्या पुडे संपवायचे आणि तरी तरतरी येत नाही मग रस्त्यात मिळेल तिथे मांडी घालून बसून एकदाची ती गुळाची पोळी हाणली की मग मात्र गड सर झाल्याचेच सूतोवाच. अहाहा.
    असेच एकदा सरसगडाला चढताना डी-हायड्रेशन झाले म्हणून एकटाच बसलो होतो पायथ्याशी पोळ्या खात!!
    पण यावेळची गोष्ट जरा वेगळी होती. आठवडाभर उर फुटेस्तोवर काम करून पाठीची हाडे आणि मणके खिळखिळे व्हायला आले होते. अमाप वेदना झाल्यावर शुक्रवारी कौटुंबिक वैद्य बुवाकडे गेल्यावर त्यांनी चक्क मला ताकीद दिली. मणक्याचा आजार झाला असून, खांद्यामधले वंगण ( Body Oil ) कमी झाले आहे. २ आठवडे सक्त विश्रांती घ्यावी लागेल. बरीच औषधे  आणि मलम यांचा भडिमार करूनही खांदादुखी काही थांबेना. शेवटी क्ष- किरण चाचणी करायचा सल्ला दिला गेला. X -Ray काढल्यावरच नक्की निदान होणार होते. मग गप्पपणे क्ष- किरण चाचणी करायला दुसऱ्या डॉक्टर कडे…. तिथे जवळ पास ३ तास पुरतील एवढी लोक आणि समोर एक सूचना वजा फलक. “मराठी भाषेत एका वाक्यात जास्तीत जास्त किती चुका आपण करू शकतो?”  अश्या स्पर्धे मधूनच त्या फलकाची निर्मिती झाली असावी. सुमारे तब्बल तीन तास तोच फलक वाचून वाचून मी इतका पकलो की जेव्हा माझी वेळ आली तेव्हा मी का आलो आहे हेच आठवेना. मग एका
    “खली” सदृश माणसाने मला त्या दिव्याच्या प्रकाशात जवळ जवळ ढकलूनच दिले. खिसा शे पाचशे रुपड्यांनी नी रिकामा झाल्यावर हातात एक फोटो निगेटिव घेऊन मी घरी आलो आणि झोपून गेलो. 
    कालच्या औषधांच्या भडिमाराने सकाळी उठल्यावर जरा बरे वाटायला लागले.  सकाळी सकाळी जाऊन मी तो ‘क्ष- किरण’ अहवाल डॉक्टर बुवांना दाखवला.  ट्रेक तर रद्द झालाच होता, पण तो माझ्यामुळे रद्द झाल्याने सकाळी सकाळी शिव्या सदृश फोन येतच होते. यातच २ आठवडे विश्रांतीच्या विचाराने मी तर वेडाच झालो होतो. आता यात अजून काही निघाले तर वाटच लागेल म्हणून मी कुतूहलाने त्यांच्या चेहऱ्याकडे पाहू लागलो. 
    काय बरं वाटतंय का ?
    हो आता बरे आहे जरा …. 
    अरे, काही नाही झालेय, फक्त ‘Muscular Spasm’ आहे. दोन दिवसात होईल बरा.

    मी मात्र सुटकेचा निःश्वास सोडला. तडक घरी गेलो, म्हणालो काही झाले नाहीये आता मी बरा आहे.
    हे ऐकून भाची ने तिची शाळेचा “घ. अ.” म्हणून थर्माकोल चे कमळ बनवायचे आहे असे फर्मान सोडले. मग आमची स्वारी कमळाच्या मागे… ४ थर्माकोल चे ग्लास, आणि असंख्य रंगांच्या पेट्या तिने उपलब्ध करून दिल्यावर माझी कारागिरी चालू झाली. २-३ तासांच्या (अथक) प्रयत्नांनंतर ते कमळ तयार झाले.

    तेवढ्या वेळात भाची चे अजून एक चित्र काढून पूर्ण झाले.

    खूप चेष्टा उडवल्यानंतर, चित्र नीट पाहिले. लहान मुलांमध्ये ग्रास्पिंग पॉवर जास्त असते. बालमनाने साकारलेले ते पक्षी आणि कुत्रा( का मांजर) पाहून विचार आला की, तिच्या मनात “पक्षी दिसतो कसा” याचा फक्त साचा होता त्याला पंख वैगरे काढावे असे तिला वाटले नसावे. पण, त्यातही त्याला खाण्यासाठी दाणे द्यायला हि ती विसरली नव्हती.

    असो,हि कामगिरी झाल्यावर जरा वामकुक्षी साठी टेकलो.

    आता मात्र बरे होऊन मी दुसऱ्या संकटात सापडलो ते म्हणजे “दाखवायचा”फोटो काढून यायच्या. बऱ्याचं दिवस मातोश्री मागे लागल्या होत्या की लग्नाचे बघायला चालू करू.  जरा (तरी) बरा फोटो काढून आण तुझा, पण मी मात्र दरवेळी टाळाटाळ करत होतो. यासाठीच का, पण शनिवार- रविवार दोन दिवस मी झोपूनच घालवतो. हा दाखवायचा फोटो म्हणजे एक करामतच असते. शक्य तेवढे बरे कपडे अंगावर चढवून, चेहऱ्यावर २-३  किलो पावडर थापून, ( काहींच्या बाबतीत हि लिस्ट अजुन वाढते, एक दीड किलो लिपस्टिक, अर्धा लीटर नेलपॉलिश, वाटी भरून काजळ … असो.  ),चेहऱ्यावर उसने सोज्वळ भाव आणून फोटो काढून घ्यायचा आणि त्यानंतरही विश्वाची आणि पर्यायाने आपली उत्पत्ती करणाऱ्याच्या आपल्यासाठीच्या “ब्लु प्रिंट” ची आणि त्या फोटोची तडजोड झाली नाही तर फोटोशॉप ची करामत सुरू … त्यात खाली परत ती करामत करणाऱ्या कारागिराचे नाव वळणदार अक्षरात …

    जमेल तेवढी टाळाटाळ करून जरा निवांत बसलो तेवढ्यात आमच्या बहिणीचे आगमन झाले. एरवी माझ्याबरोबर कुठेही न येणाऱ्या आमच्या भगिनी, फोटो चा विषय निघाल्यावर ” चल मी पण येते तुझ्याबरोबर, तो निळ्या चेक्स शर्ट घाल हा… आणि “अशी” पोझ दे” असे म्हणत त्या पोझ चे हि मार्गदर्शन झाले. आता मात्र गप्प जावे लागणार या विचारातच फोन वाजला.

    “ए काय करतोयेस, बरेच दिवस गेलो नाही कुठे चल आपल्या तिकोना पॉइंट ला जाऊ” असे म्हणत मित्राचा फोन आला, मग म्हटले ट्रेक नाही तर नाही आपला आवडता “पॉइंट” तरी का सोडा?” पाठदुखी थांबून, आणि आपल्याला अजून काही झालेले नाही या आनंदाने निघालो आम्ही आमच्या पेटंट पॉइंट ला.
    “हो” म्हणून फोन ठेवला. पुढच्या १०  मिनटात तो हजर. लगेच जर्किन,हेल्मेट वैगरे आभूषणे चढवून आमची यात्रा निघाली.

    तिकोना पॉइंट म्हणजे एक अद्भुत जागा आहे. छोटा ब्रेक पाहिजे असेल तर यासारखी उत्तम जागा नाही. कोथरूड पासून ४५ – ४८  किमी अंतर असून एकदा पौड गाव सोडले की जास्त रहदारीही लागत नाही. खर्च तर जवळ जवळ नाहीच काही. फक्त पेट्रोल काय असेल ते.
    कोथरूड पासून पौड गावाकडे जाताना, गावातूनच उजव्या हाताला “हाडशी” कडे जाणारा रस्ता पकडायचा. हाडशी येथे “श्री सत्य साईबाबा” यांचे अतिशय सुरेख असे मंदिर आहे.  त्यामुळे हि जागा बऱ्याचं लोकांना माहीत असते. ४ वाजायच्या सुमारास कोथरूड, पुणे वरून निघालो, की पुढचं दीड तासात हाडशी मंदिरा ला आपण पोहोचतो. तिथून वरती मंदिरात न जाता पुढे ‘पवना नगर” च्या दिशेने जावे. हाडशी पासून पुढे ७ किमी जाताना छोटा घाट लागतो. आणि मग एकदा ‘तिकोना’ किल्ल्याचे दर्शन झाले की की पुढे जात राहायचे. दहा मिनटे गेल्यावर एक निसर्गरम्य असे ठिकाण येते. तोच हा तिकोना पॉइंट.

      तिकोना पॉइंट वरून दिसणारे तुंग किल्ल्याचे मनोहारी दृश्य. 

    पश्चिमे कडे तोड करून आपण उभे असतो. समोर उत्तुंग असा ‘तुंग” किल्ल्याचे शिखर दिसते. त्याच्या भोवताली पवना धरणाचे निळेशार पाणी… मागे पहिले तर अजस्त्र असा तिकोना उभा. कोणताही गजबजाट  नाही. शांत अश्या जागेत पक्ष्यांचे किलबिलाट…. बघता बघता पश्चिमे कडील आभाळाला केशरी किनार येते आणि सूर्य त्या मनोहारी डोंगर रांगांमध्ये लुप्त होऊन जातो.  फक्त आपण, तुंग, तिकोना, आणि सूर्यास्त.  खरंच निसर्गाच्या महानतेची अनुभूती ज्याचे त्यानेच घ्यायला हवी.
    हा अनुभव मी असंख्य वेळेस घेतला असेल, पण प्रत्येक वेळी या निसर्ग कवितेचा निराळाच अर्थ मला लागतो. मी इथे प्रत्येक ऋतूत आलो असेन. पण प्रत्येक वेळेसच इथले मनोहारी दृश्य मनाला आनंद देऊन जाते.

    बघता बघता पश्चिमेकडील आभाळाला केशरी किनार येते आणि सूर्य त्या मनोहारी डोंगर रांगांमध्ये लुप्त होऊन जातो.
      मग जरासे फोटोग्राफी किडे चालू झाले.
    तुंग आणि पवना धरणाचे सूर्यास्ताचे चित्र. 
    फोटो काढता काढता काहीतरी आवाज झाला म्हणून बघितले तर हे सरडे बुवा हि आमच्या जोडीला होते सूर्यास्त बघायला . 
    तिकोना किल्ला आणि साक्षीला चंद्र. 
    मित्राच्या याच गाडीवर आम्ही आलो होतो. नवीन गाडी घेतल्यापासून कुठेही लांब गेलो नसल्याने तो तुफान गाडी पिदडत होता . घरातून निघताना तो बहुतेक ” भीमरूपी महारुद्रा” वाचूनच आला असावा. आणि त्यातले ” गतीशी तुलना नसे” हेच वाक्य लक्षात ठेवून तो वायू वेगाने गाडी हाकत होता. मागे बसण्याची सवय नसल्याने माझी मात्र पुरती पळापळ झाली होती. रस्त्यातले ट्राफिक, मिरवणुका, गावठी पब्लिक कोणालाच त्याने दाद लागू दिली नाही. रस्त्यात सैरावैरा धावणाऱ्या कोंबड्या हि आमच्या धास्तीने खुराड्यात जाऊन विसावल्या. ८० – ९० किमी वेगाने गाडी हाकताना, मध्ये एक ताबूत मिरवणूक चालली होती. पूर्ण ट्राफिक जाम असताना हे साह्येब वाट काढत जोरातच चालले होते. ताबुताला “कट” मारून आम्ही पसार झालो.रस्त्यात एके ठिकाणी चाललेली भांडणे हि त्याने मन वळवू शकले नाही. 
    आता सूर्यास्त झाल्यावर वेध लागले ते हाडशी मंदिरात जायचे. मग ७ वाजेपर्यंत आम्ही मंदिरात पोहोचलो. अतिशय उत्कृष्ट अशी व्यवस्था असलेले हे मंदिर कुटुंबाला घेऊन येण्यासाठी एकदम योग्य आहे. तिथे कोणत्याही प्रकारची लूटमार, धार्मिक उदो उदो, बाजार नाही. देवाचा बाजार मांडलेल्या ( की ज्याच्यातून तो स्वतः, साक्षात देव हि सुटू शकत नाही अश्या ) “सो कॉल्ड” धार्मिक स्थळा सारखे हे नाही. इथे अत्यंत स्वच्छता, पार्किंग पासून सगळ्या सोयी ह्या विनामूल्य आहेत. ज्येष्ठ नागरिकांसाठी ऊद वाहकाची ( लिफ्ट) ची सोय आहे. रात्री अंधार पडल्यावर रंगेबेरंगी कारंजे चालू होतात. मंद आवाजात देवाचे श्लोक चालू असतात. सर्वत्र नेमलेली माणसे मदत करण्यास तत्पर. मंदिराच्या मागे असलेल्या तळ्यात पांढरी शुभ्र अशी बदके. पवनचक्क्या, ग्रंथालय, हिरवळ, शुद्ध पाणपोई. एकदम झकास असे दृश्य.

    हेच ते हाडशी चे साई मंदिर. ( हा फोटो मागच्या खेपेस पावसाळ्यातील आहे. )
    गणपती मंदिर आणि कारंजे
    उंदीर मामांच्या हातातील भलामोठा लाडू बघून आम्हालाही भूक लागली.
     तडक मोर्चा खानावळीकडे वळवला. चहा जर बरा होता पण भेळ पुरती ‘नापास’ झाली होती. 

    आता मात्र निघायची तयारी चालू झाली. परत सगळी आभूषणे चढवून आम्ही परत निघालो. आता जाताना मित्राचा वारू ( गाडी) मी हिशोबानेच हाकत होतो. 
    घरी आल्यावर उद्याच्या हापिसाची तयारी चालू केल्यावर लक्षात आले की विकेंडला करू म्हणून थकवलेली सगळी कामे तशीच “आ” वासून उभी आहेत. आता खांदा अजून जोरात ठणकायला लागलाय. ‘दाखवायचा फोटो ” कधी बघायला मिळेल याची अपेक्षा विरून गेलीय.
    पण मन मात्र रिफ्रेश झालेय. 
    आता हीच स्फूर्ती मला बळ देईल, पुढचा आठवडाभर काम करण्यासाठी. 

    आकलनशक्तीच्या उपांगांचं सहकार्य / Cooperation among sense organs

    आम्ही आमच्या दूरचित्रवाणीसंचाला जेव्हा डीटीएचची जोडणी घेतली तेव्हा कार्यक्रम पहाताना सुरुवातीला मला थोडा त्रास झाला. मालिकेतील पात्रांच्या ओठांच्या हालचाली आणि येणारे शब्द जुळत नाहीयेत असे वाटत होतं आणि त्यामुळे मालिकेत काय चाललं आहे याचे आकलन पट्कन होत नव्हतं. नंतर हा त्रास कधी आणि कसा संपला ते मात्र आठवत नाही. पण याची आठवण व्हायचं कारण म्हणजे नुकताच ’साईंटिफिक अमेरिकन’ या मासिकात प्रसिध्द

    रिमाईंडर्स मिळवा SMS द्वारे

    Get Reminders by SMS

    कुटुंबातील व नातेवाईकामधील प्रिय व्यक्तिंचे वाढदिवस,
    लग्नाचा वाढदिवस,  बिलांचे पेमेंट, हप्ते
    भरणे एक ना अनेक अशा कितीतरी गोष्टी अगदी वेळच्या वेळी न विसरता होणे फार…

    पुढे अधिक वाचा… >>

    पन्नासाव्या पोस्टच्या निमित्ताने….

    अतिशय दीर्घकाळानंतर एकदाची पन्नाशी झाली. आता त्या पन्नाशीच्या निमित्ताने एक जुनी कल्पना प्रत्यक्षात उतरवतो आहे. चित्रपटप्रेमींसाठी एक नवा ब्लॉग आज सुरू केला आहे. चित्रपटाबद्दलचे पारंपारिक लिखाणाला मुरड घालून आमच्या नेहमीच्या अघळपघळ शैलीत चित्रपटाची मांडणी – जशी भावली तशी – करण्याचा विचार आहे. तेव्हा http://patakathaa.blogspot.in वरही आम्हाला भेटू शकता. marathiblogs.net बहुधा निद्रिस्त झाल्याने

    कण्णत्तिल मु्त्तमिताल : एक अग्निपाथेर पांचाली – भाग ६

    परतीच्या वाटेवर असताना इन्द्राला काय वाटते कोणास ठाऊक. ती म्हणते “जाता जाता आपण सुब्रह्मण्यम पार्क मधे डोकावून जाऊ या.” खिडकीतून बाहेरचा देखावा पहात बसलेल्या अमुच्या कानावर हे शब्द पडतात नि आश्चर्यचकित होऊन ती आपल्या अम्माकडे पाहू लागते. “आर्मी कालच इथून गेली आहे. अशा वेळी तिथे जाणे योग्य नाही.” तिरु आपले मत देतो. अमुही आता तिकडे जाण्यास नाखूष आहे “अम्मा, इथेच तू जखमी झालीस. आता आपण पुन्हा तिकडे जायला नको. आणि हे सगळं माझ्यामुळे घडलं.” ती ही इन्द्राला परावृत्त करू पाहते. “आपण गाडीतून उतरणार नाही. फक्त डोकावून येऊ.” इन्द्रा आपला हट्ट पुढे रेटते. “तू अगदी थोडक्यात (बाय विस्कर) बचावली आहेस.” विक्रम तिला आठवण करून देतो नि तिरुच्या अभिप्रायासाठी त्याच्याकडे पाहतो. पण तोही मान हलवून इन्द्राच्या इच्छेला रुकार देतो. अखेर “तिथे आर्मीचे लोक असतील तर मात्र गाडी थांबवणार नाही मी .” असे निक्षून सांगत विक्रम गाडी पार्ककडे वळवतो.

    गाडी पार्कमधे प्रवेश करते. पार्कचा पार विध्वंस उडालेला. सुदैवाने आर्मीचे लोक तिथून केव्हाच निघून गेले आहेत. तिथला भकास परिसर पाहून आधीच निराश झालेली अमु “चला, आपण इथे थांबायला नको” असा आग्रह करते. इतक्यात इन्द्राला त्या परिसरात शिरणारी एक लाल रंगाची रिक्षा/ऑटो दिसते. हीच ऑटो हे चौघे युद्धभूमी सोडून पळ काढत असताना वाटेवर उभी केलेली इन्द्राने ओझरती पाहिलेली असते. (तसंच हीच रिक्षा हे चौघे गेले दोन दिवस आश्रयास असलेले चर्च सोडून बाहेर पडताना तिथे उभी असलेली आपण पाहिलेली असते.) कदाचित फारसा प्रचलित नसलेला तिचा लाल रंगच तिचे लक्ष वेधून घेत असावा. ती पाहून ती विक्रमला गाडी थांबवण्याची सूचना करते. रिक्षा थांबते, त्यातून श्यामाचा भाऊ खाली उतरतो, पाठोपाठ श्यामा.  
    एवढे दिवस आपली उत्सुकता आपला आवेग राखून असलेली अमु आता बरीच साशंक दिसते (कदाचित यापूर्वीचे दोन अनुभव ध्यानात येऊन ’हीच ती’ याची तिला अजून खात्री नसावी.) त्यांना पाहताच विक्रमचा चेहरा उजळतो नि तो घाईने त्यांच्या दिशेने निघतो. पण साशंक असलेल्या अमुने मात्र आपला अम्माचा हात घट्ट धरून ठेवला आहे. “माझ्या छातीत दुखते आहे” ती तक्रार करते. विक्रम श्यामापाशी पोहोचतो नि अमुकडे अंगुलिनिर्देश करतो. पाठोपाठ हर्षभरित होत तिच्या भावाशी घट्ट हस्तांदोलन करतो, त्याला धन्यवाद देतो. श्यामा हळूहळू अमुच्या दिशेने येते आहे. तिच्या संपूर्ण डाव्या कानावर मलमपट्टी केलेली नि उजव्या डाव्या मनगटावर क्रेप बँडेजचा वेढा … आदले दिवशीच्या धुमश्चक्रीची ही देणगी! श्यामा समोर येऊन उभी राहिली तरी अमु जागची हलत नाही, ती फक्त साशंक नजरेने श्यामाला न्याहाळते आहे. अखेर विक्रम पुढे होऊन ही कोंडी सोडवतो. तो श्यामाला त्या तिघांची औपचारिक ओळख करून देतो. पण अमुची जी स्थिती तीच श्यामाची. नऊ वर्षांपूर्वी जन्मत:च जिचा त्याग केला, गेल्या नऊ वर्षात जिच्याशी आतड्याचे कोणतेही नाते शिल्लक राहिलेले नाही ती अचानक अशी समोर येताच तिची अवस्था बिकट होते. मनात उमटणार्‍या भावना नक्की कशा स्वरूपाच्या, त्याबाबत आपली प्रतिक्रिया नक्की कशी असावी अशा उलट सुलट विचारांच्या गोंधळात सापडलेली ती स्तब्ध होते. पुढे होऊन इन्द्रा तिला बसून घेण्याची सूचना करते. या दरम्यान तिला सावरण्यास थोडा वेळ मिळावा असा तिचा हेतू असावा. दोघीही अजून संभ्रमात. एकमेकींशी काय संवाद व्हावा नि कसा याबद्दल दोघीही चाचपडताहेत.

    श्यामाची वर्तणूक थोडीशी कोरडी, अलिप्त, निरुत्साहीच. जेवढी उत्सुकता अमुला आहे ते पाहता तिला अमुला भेटण्याची उत्सुकता दिसत नाही. त्या मानाने तिचा भाऊच थोडा भावनिकदृष्ट्या ओल्या मातीचा दिसतो. कदाचित हा श्यामाने घेतलेला मुखवटाही असेल. स्वीकृत कार्याप्रती असलेल्या तिच्या भावना पती गमावल्याने भावाहुन अधिक तीव्रही असतीलही कदाचित. तेव्हा त्याच्याआड येऊ पाहणारी व्यक्ती – अगदी आपली रक्तामासाची पोर असली तरी – तिला अडचणीची वाटत असल्याचा संभव आहे. किंवा इतक्या वर्षांनंतर – ते ही सातत्याने युद्धसंमुख वातावरणात राहिल्याने – तिच्या कोमल भावना कदाचित बोथटल्या असाव्यात किंवा त्यावर परिस्थितीने भावनाशून्यतेची पुटं चढवली असतील. किंवा देसाईंच्या ’राधेय’मधील कर्ण कुंतीला म्हणतो तसे ‘केवळ ही आपली पोर’ हे सांगून मायेचा तो उमाळा निर्माण होत नसावा. त्यासाठी संगोपनाच्या माध्यमातून ते बंध निर्माण व्हावे लागत असतील, रक्ताच्या नात्यापेक्षा सहवासाच्या, अनुभूतीच्या नात्याचे बंध अधिक बळकट असतील (नि म्हणूनच कदाचित इन्द्रा नि अमुचे नाते श्यामा नि अमुच्या नात्याहुन अधिक बळकट असावे.) कारणे काही असली तरी अमुच्या भेटीबाबत ती अमुइतकी पर्युत्सुक नसते एवढं मात्र खरं.
    पुन्हा एकदा इन्द्राच कोंडी फोडायचा प्रयत्न करते. “अमुने तुमच्यासाठी एक भेट आणली आहे.” आपल्या आतापर्यंतच्या आयुष्याचा सचित्र लेखाजोखा मांडलेली तो अल्बम् अमु तिच्या स्वाधीन करते. “यात माझे लहानपणापासूनचे फोटो आहेत. त्यात माझी कविताही आहे… मला त्याबद्दल बक्षीसही मिळाले होते.” हे म्हणत असताना ती साभिप्राय इन्द्राकडे पहात तिची साक्ष काढते. अजूनही ती श्यामाशी मोकळेपणे बोलत नाही. काहीसे बिचकत नि अडखळत ती आपल्याबद्दलची मोजकी माहिती श्यामाला देते. त्या अल्बम् मधे तिच्या अम्मा-अप्पांचे, अखिल-विनयचे, ताता – म्हणजे आजोबा – यांचे फोटो आहेत. शिवाय तिचे आवडते कमल हासन, ए.आर. रहमान यांचेही फोटो त्यात आहेत. तिचे सारे जगच तिने त्या अल्बम् मधे बंदिस्त केले आहे. त्या अल्बम् च्या माध्यमातून श्यामाला ती तिच्या जगाचा परिचय देऊ पाहते, त्या जगात आणू पाहते आहे. श्यामाने अजूनही तो अल्बम् उघडलेला नाही. तिच्या मनात कल्लोळ. आपल्या मुलीचे लहानपण या अल्बम् च्या माध्यमातून आपण अनुभवले नि आपल्याला मोहाने वेढा घातला तर? मग आपल्या स्वीकृत कार्याचे काय? “तू तो अल्बम् उघडून पाहणार नाहीस?” अमु आशेने तिला विचारते. श्यामा अजूनही संभ्रमात. “तुझ्याकडे तुझा एखादा फोटो आहे का?” अमु विचारते. प्रथमच श्यामा तिला प्रतिसाद देते, तो ही मानेनेच दिलेला नकार. पुन्हा एकवार इन्द्रा अमुच्या मदतीला धावून येते. “अमुने काही प्रश्न काढून ठेवले आहेत, तुम्हाला विचारण्यासाठी. विचारले तर चालतील ना?” श्यामा अस्वस्थ. ती काहीच उत्तर देत नाही. कदाचित ते प्रश्न कोणते असणार आहेत हे तिला चांगलेच ठाऊक आहे आणि त्या प्रश्नांची उत्तरे नऊ-दहा वर्षांच्या मुलीला पचणे, पटवणे अवघड आहे हे ही ती जाणून असावी.
    सारे प्रश्न अमुने एका कागदावर लिहून ठेवले आहेत. या मुलाखतीची अशी पूर्वतयारी करूनच तिने श्रीलंकेत पाऊल ठेवले आहे. “तू मला सोडून का निघून गेलीस?” इतके दिवस खदखदणारा पहिला प्रश्न अमुच्या तोंडून वेगाने निसटतो. हा एक प्रश्न आहे ज्याचे उत्तर तिथे उपस्थित असलेल्या प्रत्येकाला हवे आहे. त्यामुळे अमुच्या प्रश्न तिच्या तोंडून निसटताक्षणीच सारे उत्सुक चेहरे श्यामाकडे वळतात नि तिच्या उत्तराची वाट पाहू लागतात. श्यामा अजूनही नि:शब्द. आता उसळू पाहणार्‍या भावना नियंत्रणात ठेवण्याचा तिचा प्रयत्न स्पष्ट दिसतो. इकडे अमुही श्यामाकडे उत्तराच्या अपेक्षेने पहात असताना कोणत्याही क्षणी तिच्या डोळ्यात पाणी तरळेल असे दिसू लागते. स्वत:ला कशीबशी सावरत श्यामा सांगू लागते “ती परिस्थितीच तशी होती. मी एक निर्वासित म्हणून त्या बोटीवर चढले होते. पण मला परत येणे भाग पडले. माझ्यासमोर दुसरा पर्यायच नव्हता.” पुढे काही सांगण्यास ती तोंड उघडते, क्षणभर थांबते नि याहुन अधिक काही न सांगण्याचा निर्धार करून तिथेच थांबते.
    “माझे वडील कोण आहेत?” या दुसर्‍या प्रश्नाला श्यामा उत्तर देणे टाळते. “मला त्यांना भेटता येईल का?” अमुचा पुढचा प्रश्न तयारच असतो. जुन्या दु:खद आठवणींनी उसळू पाहणार्‍या भावना नियंत्रणात ठेवण्याचा श्यामा आटोकाट प्रयत्न करते आहे. भावनाविवश होणे टाळावे नि कदाचित त्यातून उद्भवणार्‍या काही नव्या गैरसोयीच्या प्रश्नांचे उत्तर अमुसारख्या लहानगीसमोर देणे टळावे, तिला भारतात सोडून येण्याचा हेतू विफल होऊ नये यासाठी काही माहिती तिच्यापासून हेतुत: लपवून ठेवता यावी यासाठी या दोनही प्रश्नांचे उत्तर न देता ती गप्प राहते. 
    उत्तर मिळणार नाही हे लक्षात येताच तो प्रश्न सोडून अमु पुढचा प्रश्न विचारते. “जन्मत:च तू मला एकदातरी उचलून घेतले होतेस का? तेव्हा मी रडले होते की हसले होते?” “तुझा जन्म होताक्षणीच त्यांनी तुझ्यापासून दूर नेले. पण मी फक्त एकदा तुला माझ्या बोटाने दुरूनच स्पर्श करू शकले होते. बस्स तेवढेच.” इतका वेळ रोखून धरलेला अमुचा बांध फुटतो नि ती आपल्या अम्माच्या – इन्द्राच्या – कुशीत शिरते, हातातील कागदाची घडी करते नि आपल्याला अधिक काही विचारायचे नाही याचा अप्रत्यक्ष संकेतच देते.
    या सार्‍या संवादादरम्यान अमु श्यामाकडे नजर रोखून बोलते तर श्यामा मात्र अमुच्या नजरेला नजर न देता अन्यत्र नजर फिरवून बोलत राहते. अमुच्या नजरेला नजर देण्याचे तिचे धैर्य होत नाही. कदाचित खुद्द मातेकडून नाकारले जाण्याचे दु:ख हे अमुचे नि श्यामाचे एकाच जातकुळीचे, त्याअर्थी मायलेकींचे दोघींचेही भागधेय सारखेच.
    पुन्हा एकवार इन्द्रा हस्तक्षेप करते. “तुम्ही तिला जवळ घेणार नाही का?” श्यामाला विचारते. पण भ्रमनिरास झालेली अमु मात्र आता श्यामाजवळ जाण्यास उत्सुक दिसत नाही. आता मात्र विकल झालेली श्यामा वळून प्रथमच अमुला आपादमस्तक न्याहाळते. तिच्याशी थेट संवाद साधू पाहते. पुढच्याच क्षणी भावनावेगाने तिला मिठीत घेते नि अश्रूंना वाट मोकळी करून देते. ‘नेमका हाच… हाच क्षण मी टाळू पहात होते.’ श्यामा आवेगाने म्हणते. हीच भावनिक गुंतवणूक टळावी म्हणून आपल्या नवजात अर्भकालादेखील जवळ न घेता ती निघून आलेली असते. नेमका बोलावून आणल्यासारखा पाऊसही कोसळू लागतो नि तो ओलावा अधिकच गहिरा होतो. तिरु विक्रमची छत्री उघडतो नि त्या तिघींनाही त्याखाली कवटाळून घेतो. पुरुष असल्याने अव्यक्त राहू पाहणार्‍या भावनेच्या आवेगाला त्या निमित्ताने वाट करून देतो, नि या अनोख्या कुटुंबाला एक छत्र देतो (तिरुच्या कादंबरीच्या सुरुवातीला आपण ऐकलेल्या स्वगताची आठवण होते. तिथेही तिरु त्या निर्वासितांसाठी एक आश्वासक निवारा छत्रीच्या रुपकातून देऊ पाहतो. नि ते न मिळू शकलेल्या निर्वासितांचे दु:ख कादंबरीच्या माध्यमातून मांडतो.) विक्रम त्या चौघांकडे पाठ करून आपल्या डोळ्यातील अश्रूंना बरसणार्‍या पाऊसधारांमधे मिसळून देतो.
    “अम्मा, तिला सांग ना आपल्याबरोबर यायला. आपण तिला मद्रासला आपल्याकडे घेऊन जाऊ” अमु इन्द्राला, तिरुला विनवू पाहते. दोघेही काही बोलत नाहीत असे पाहून स्वत:च श्यामाला विनवते. तिला सांगते “तिकडे मद्रासमधे आर्मी नाही, युद्धही नाही.’ ती श्यामाला आश्वस्त करू पाहते. “आपण दोघी टीवी पाहू, सिनेमाला जाऊ शकतो. बीचवर जाऊन धमाल करू.” एका सुखवस्तू, सुस्थिर आयुष्याचे स्वप्न ती श्यामासमोर ठेवू पाहते. वास्तवाचे भान असलेले उरलेले तिघे मात्र विद्ध. “मला इथे काम आहे बाळा.” श्यामा तिला समजावू पाहते. ‘पण तू ते नंतरही करू शकतेस.” अमु आपला हट्ट लावून धरते. तिला उत्तर न देता इन्द्राकडे वळून श्यामा म्हणते “तुम्ही तिला छान वाढवले आहे. त्याबद्दल तुमचे जितके आभार मानावे तितके थोडेच आहेत.” याहुन अधिक काळ इथे थांबणे योग्य नव्हे हे जाणून इतके निरोपाचे बोलून ती जायला निघते. अमु तिच्या कमरेला घट्ट मिठी मारून तिच्याबरोबर यावे किंवा आपल्याबरोबर तिलाही घेऊन जावे असा आग्रह धरते. श्यामा तिला प्रथमच उचलून घेते. तिरु कडे बोट दाखवून सांगते ’हेच तुझे अप्पा’ नि इन्द्राकडे बोट दाखवून सांगते ’आणि ही तुझी अम्मा.’ असे सांगत ती अमुला इन्द्राकडे सोपवू पाहते. पण अमु तिच्याबरोबर इन्द्राच्याही गळ्यात एक हात टाकून दोघींनाही घट्ट पकडून ठेवते. तिच्या हातून कसेबसे सोडवून घेत श्यामा तिला आश्वासन देते “एक दिवस या देशात शांतता असेल, त्यावेळी तू माझ्याकडे परत ये.” “पण हे केव्हा?” या अमुच्या प्रश्नाचे उत्तर श्यामाकडे नाही, तिरूकडे नाही, इन्द्राकडे नाही, या जगात कोणाकडेच नसते. 
    अमुला सोडून जाणार्‍या श्यामाला “अम्मा, जाऊ नकोस ना.” असे विनवते. ‘अम्मा’ हा शब्द ऐकून श्यामा थबकते. अमु प्रथमच तिला सर्वनामाने न संबोधता ’अम्मा’ म्हणत असते. एका बाजूला त्याच्या अस्तित्वानेच तिच्या कर्तव्याची जाणीव करून देणारा तिचा भाऊ नि दुसर्‍या बाजूने ’अम्मा, अम्मा’ अशा हाका देणारी अमु. दोनही तीव्र भावनातून निश्चित निर्णय घेणे तिला अवघड होऊ लागते. “तू मला तशी हाक मारू नकोस. मला इथून जाताना खूप त्रास होईल.” विकल झालेली ती अमुला विनवत राहते. अखेर ’फक्त एकदाच माझ्याकडे ये.’ असे विनवून अमु तिला त्यानंतर जाऊ देण्याचे आश्वासन देते.’ अखेरच्या या भेटीनंतर अमुचा अल्बम्  घेऊन श्यामा निघून जाते. आता त्या छत्रीखाली फक्त तिरु, इन्द्रा नि अमु असतात, श्यामाने त्या छत्रीखालील जागा नाकारलेली असते. ती उघड्या छताखाली आपले रखरखीत वास्तव स्वीकारून निघून जाते. इतके दिवस रुसलेली अमु इन्द्राला एक ’कन्नत्तिल मुत्तमिताल’ किंवा गालावरती  एक चुंबन देते नि इन्द्राची हरवलेली अमु तिला परत मिळते. पार्श्वभूमीवर ’श्वेतसुमनांसाठी’ पुन्हा ऐकू येऊ लागते.
    (समाप्त)
    ____________________________________________
    अमुधा: पी. एस. किर्तना
    तिरुचेल्वन: माधवन
    इन्द्रा: सिमरन
    गणेशन(इन्द्राचे वडील):  देल्ही कुमार
    डॉ. हेरॉल्ड विक्रमसिंघे: प्रकाशराज
    श्यामा: नंदिता दास
    दिलीपन: चक्रवर्ती
    कथा, पटकथा नि दिग्दर्शन: मणि रत्नम्‌  (मद्रास टॉकीज)
    गीते: वैरामुत्तु
    संगीत: ए. आर. रहमान
    _________________________
    चित्रपटासंबंधी दुवे:
    संपूर्ण चित्रपट:    http://www.youtube.com/watch?v=UnXlbuQy4W0

    गुगल म्यूजिकवर गाणी: (ऑडिओ) http://www.google.co.in/music/album?n=Kannathil-Muthamittal&id=20110504160956_12m6l4ie9q16u

    श्वेतसुमनांसाठी (कविता/लिरिक्स) http://www.paadalvarigal.com/872/vellai-pookal-kannathil-muthamittal-song-lyrics.html
    डाऊनलोड एम्पी थ्री गाणी: http://www.tamilpaadalgal.com/kannathil-muthamittal-mp3-songs-download/
    यू-ट्यूबवर:   १. http://www.youtube.com/watch?v=Ej2wtDZ3snc
                     २. शीर्षक गीत: http://www.youtube.com/watch?v=wr-OzLhHXFU
                     ३. शीर्षक गीत (पुरुष): http://www.youtube.com/watch?v=mNyEhtTK7hw
                     ४. http://www.youtube.com/watch?v=bdTpb1PKy0w
     
    विकीभक्तांसाठी: http://en.wikipedia.org/wiki/Kannathil_Muthamittal
    गीतांचा इंग्लिश अनुवाद: http://arr-songs-translated.blogspot.in/search/label/Kannathil%20Muthamittal

    कण्णत्तिल मु्त्तमिताल : एक अग्निपाथेर पांचाली – भाग ५


    पुरे उध्वस्त झालेले वावुनिया हे गाव… माञ्कुलम् ज्या वाटेवर असलेले तिरुने पाहिले तिथे हे आधीच पोचलेले. उध्वस्त घरे…. निर्मनुष्य रस्ते…. गस्त घालणारे आर्मीचे जवान. अचानक दिसलेल्या एका माणसाला तिरु गाठतो. सुदैवाने तो तमिळ असतो. तिरु त्याच्याकडे देवनाथनच्या – श्यामाच्या वडिलांच्या – घराची चौकशी करू पाहतो. ’ते इथे नाहीत. विध्वंस… विध्वंस झाला सार्‍याचा….’ तो उत्तर देतो नि चालू लागतो. तिरु त्यांच्या घरापाशी पोहोचतो. घराचे मुख्य दार उघडतानाच ते निखळून पडते.  अंगणात गवत माजलेले.
    दोन मुले मागे सोडून आलेली इन्द्रा कर्तव्यच्युतीच्या भावनेने हळवी झालेली.  इन्द्रा मुलांच्या ओढीने घरी फोन करते. विनयशी बोलून झाल्यावर ’घे अमुशी बोल’ म्हणत ती फोन अमुकडे देते. तो म्हणतो “मला तिच्याशी बोलायचे नाही. ती मला आवडत नाही. मुळीच आवडत नाही.” पण इन्द्राने ताबडतोब तो फोन अमुकडे दिलाही आहे. त्यामुळे विनयचे हे बोलणे नेमके अमुच्या कानावर पडते. ती नाराज होऊन फोन आईकडे देऊन चालती होते. छोटा अखिलही आईच्या आठवणीने व्याकुळ झालेला. इकडे भावाचे बोलणे ऐकून नाराज झालेली अमु बंगलीबाहेर पडून जंगलाच्या दिशेने चालू लागते. विचाराच्या नि भावनेच्या भरात आपण किती पुढे आलो याचे तिला भान रहात नाही. अचानक आसपासच्या झाडातून तिला हालचाल जाणवते. दचकून ती भयकंपित होते. अचानक बाजूच्या झाडीतून तिच्याच वयाचे मुले-मुली हातात अत्याधुनिक बंदुका, अंगावर मळकट कपडे अशा अवतारात सामोर येतात. जीवनाचे हे अघोर दर्शन तिला अंतर्बाह्य हादरवून सोडणारे. ते अभद्र दृश्य पाहून ती परत फिरते नि जिवाच्या आकांताने धावत सुटते, बंगलीपाशी पोचताच आईवरील राग विसरून थेट तिच्या कुशीत शिरते. उल्लेखनीय गोष्ट ही की ती मुले नि अमु समोरासमोर येतात तेव्हा अमुची प्रतिक्रिया प्रथम आश्चर्याची आणि नंतर भीतीची असली तरी त्या मुलांचे चेहरे मात्र पूर्णतः निर्विकार असतात.
    विक्रम नि तिरु जवळच्या शेतातून बोलत चालले आहेत. “गनिमी युद्धात कोणीही निर्णायकरित्या जिंकत नाही… पण कोणीही निर्णायकरित्या पराभूतही होत नाही. ते एखाद्या दीर्घकाळ त्रास देणार्‍या कॅन्सरसारखे असते. आयर्लंड, विएतनाम, पॅलेस्टाईन, लिबिया, चेचन्या…”  “बोस्निया, मॅसडोनिया….”तिरु क्षुब्ध होऊन ओरडतो. “आपण शांततेने का राहू शकत नाही?” “युद्धात कॅलश्निकोव रायफल, मॉर्टर्स, ग्रेनेड्स, भू-सुरुंग हे बनवणार्‍यांचे व्यावसायिक/आर्थिक हितसंबंध गुंतलेले असतात. विकसित देशांनी आता युद्धे करणे थांबवले आहे. पण विकसनशील देशात… त्यांना आपल्या नव-नव्या हत्यारांचे ’टेस्टिंग ग्राउंड’ म्हणून ते वापरू लागले आहेत.” विक्रम सांगू लागतो. “या सार्‍याला अंत नाही का?”  तिरुमधला संवेदनशील लेखक कळवळून विचारतो आहे. “आहे ना…” विक्रम सांगतो “आपण सारी शस्त्रे समुद्रार्पण करून टाकावीत. किंवा कदाचित अमुधाची पिढी यावर काही उपाय शोधून काढील.”(त्याचे दोन्ही उपाय भाबडेच आहेत, कदाचित तिरुमधल्या लेखकाच्या तोंडी हा भाबडा आदर्शवाद अधिक शोभून दिसला असता.)
    अचानक जवळच्या शेतातून काही सशस्त्र बंडखोर बाहेर पडतात नि या दोघांना घेरतात. त्यांच्या मते घुसखोर असलेल्या या दोघांना ते ताब्यात घेऊ पाहतात. तिरुला धक्काबुक्की करणार्‍या त्या बंडखोरांना विक्रम ओरडून ओरडून ’हा तमिळ आहे. भारतातून आला आहे. प्रसिद्ध तमिळ लेखक आहे.’ हे सांगू पाहतो. त्यांच्या त्यावर विश्वास बसत नाही. अखेर ’इन्द्रा सर तुम्हीच काही बोला आता, कृपा करून तोंड उघडा’ अशी विनंती विक्रम त्याला करू पाहतो.
    अखेर इन्द्रा त्याने अमुच्या जीवनावर लिहिलेल्या कादंबरीच्या सुरुवातीची काही वाक्ये उच्चारू लागतो. तमिळ निर्वासितांच्या वेदनांचे वर्णन करणारे ते निवेदन त्या बंडखोरांच्या परिचयाचे असते.


    आमच्या पापण्या…. झुकल्या आहेत,
    आमचे डोळे…. मिटले आहेत;
    आमचे ओठ…. सुकले आहेत,
    आमचे दात… घट्ट मिटले आहेत
    पाठीचा कणा…. वाकला आहे.
    आम्ही…
    ज्यांच्यावर तुम्ही हुकुमत गाजवत असता
    बंद करा आम्हाला …
    तुमच्या कोठड्यांतून
    बरसू द्या तुमचे आसूड,
    उमलू द्या त्यांचे घाव
    … आमच्या पाठींवर
    एक दिवस…
    आमच्या पापण्या पुन्हा उंचावतील
    आमचे डोळे पुन्हा सताड उघडतील
    सुरकुतले ओठ पुन्हा उमलतील
    आवळलेले दात पुन्हा उलगतील
    चालवा तुमची हुकूमत… तोपर्यंत
    मिरवा तुमची सत्ता… तोपर्यंत!

    हळूहळू ते सारे त्याच्याबरोबर ती वाक्ये उच्चारू लागतात. त्याचवेळी झाडीतून श्यामाचा भाऊ आणखी एक दोघांना घेऊन समोर येतो. त्याच्याबरोबर असलेल्यांपैकी एकाने तिरुचा फोटो आधी पाहिलेला आहे. आता त्याची ओळख पटलेली आहे. त्यामुळे आता सर्वांचा मोर्चा आता विक्रमकडे वळतो. तो सिंहली आहे हे समजल्यावर ते त्याच्यावर हल्ला करू पाहतात. तिरु उडी मारून विक्रम नि हल्लेखोरांच्या मधे उभा राहतो त्यांना परावृत्त करू पाहतो. “यानेच मला तुमच्या भागात आणले आहे.” “तू मूर्ख आहेस. एकतर तू या भागात आमच्या पूर्वपरवानगी शिवाय आलास नि ते ही एका सिंहलीला घेऊन.” “हा मला मदत करण्यासाठी आला आहे. हा मला इथे घेऊन आलाय ते मला श्यामा नावाच्या तमिळ स्त्रीची भेट घालून देण्यासाठी.” श्यामाचे नाव ऐकून तिचा भाऊ चपापतो. “तुझे श्यामाशी काय काम आहे?” तो सावधपणे चौकशी करतो. “मी तिच्या मुलीला घेऊन आलोय. मी तिला दत्तक घेतले आहे, वाढवले आहे. आता तिला आपल्या जन्मदात्रीला भेटायचे आहे.” समोरच्या तमिळ बंडखोराने विचारलेल्या त्या प्रश्नामुळे चाणाक्ष विक्रमला त्याला श्यामाबद्दल काही माहिती असावी अशी शक्यता दिसते. बंडखोरांच्या हातून सोडवून घेत तो पुढे धाव घेतो नि विचारतो “श्यामा इथे आहे का? तू तिला पाहिले आहेस का?” तो प्रथम तीव्र नजरेने विक्रमकडे पहात राहतो, अखेर नजर झुकवतो नि होकार देतो. “आम्ही तिला भेटू शकतो का?” विक्रमचा पुढचा प्रश्न तयारच असतो. अखेर त्याच्याकडून श्यामाला भेटवण्याचे आश्वासन घेऊन दोघे परत बंगलीवर येतात. विक्रम अत्यानंदाने अमुच्या नावाने हाका मारतच बंगलीत शिरतो “आम्हाला तुझी आई सापडली अमु.” अत्यानंदाने उड्या मारत धावत आलेल्या अमुला उचलून घेत तिरु श्यामाच्या भावाची भेट झाल्याचे नि तिच्यापर्यंत पोचण्याचा मार्ग सुकर झाल्याची सुवार्ता इन्द्राच्या कानी घालतो. “श्यामा तिथे होती का? तू तिला पाहिलेस का?” अधीर झालेल्या अमुची सरबत्ती सुरू होते. “त्याने आपल्याला उद्या सुब्रह्मण्यम पार्क मधे बोलावले आहे.” तिरु सांगतो. अखेर तो क्षण आला आहे. अमुला तिची जन्मदात्री भेटणार आहे.
    इकडे श्यामाचा भाऊ बंडखोरांच्या तळावर परतला आहे. तिथे बंडखोरांना गनिमी युद्धाचे शिक्षण देण्याचे काम खुद्द श्यामाच करते आहे. आपल्या पतीच्या मृत्यूनंतर त्याचे जीवितध्येय तिने आपले मानले आहे. “भारतातून  काही लोक तुझ्या शोधात आले आहेत. माञ्कुलम् मध्ये मी त्यांना भेटलो आहे. तो एक लेखक आहे नि त्याच्याबरोबर त्याची पत्नी आणि मुलगी देखील आहे….” तिचा भाऊ सांगतो.  “… ती तुझी मुलगी आहे” नकळत त्याचा सूर थोडा ओला होतो. श्यामा हे एकून स्तब्ध होते. बर्‍याच वेळानंतरही तिच्याकडून कोणतेही उत्तर न मिळाल्याने ”काय सांगू मी त्यांना?” त्याच्यासमोर असलेला यक्षप्रश्न तो तिच्यासमोर ठेवतो. हरवलेला भूतकाळ असा अचानक समोर आल्याने पूर्णत: वर्तमानात जगणारी ती स्तब्ध झालेली. जे कधीही अपेक्षित नव्हते ते अचानक सामोरे आल्याने ती  पूर्णपणे भांबावून गेली आहे. या प्रश्नाचे उत्तर तिच्याकडे नाही. “मी त्यांना सुब्रह्मण्यम पार्क मधे बोलावले आहे.” तो सांगतो. पण ती अमुला भेटण्यास नकार देते. “श्यामा, पण ती तुझी मुलगी आहे.” तिचा भाऊ तिला आठवण करून देऊ पाहतो. “माझी मुले या इथे आहेत.” ती प्रत्युत्तर देते. “…आणि एक वा दोन नाहीत, तीनशे आहेत.” आपल्या जीवनातील प्राधान्यक्रम तिने निश्चित केले आहेत. त्यात तिच्याच रक्तामांसाच्या मुलीचे स्थान आता दुय्यम झाले आहे.
    सुब्रह्मण्यम पार्क: नेहमीच्या पद्मासनातील बुद्धाचा पुतळा दिसतो. अमुसह ते चौघे येऊन बसले आहेत. विक्रम अस्वस्थपणे आपल्या छत्रीशी चाळा करतो आहे. तिरु हात गुंफून त्यावर हनुवटी टेकून वाट पाहतो आहे. अस्वस्थ झालेली, हुरहुरीने बेचैन झालेली अमु पुन्हा पुन्हा इन्द्राच्या घड्याळात डोकावून पाहते आहे. “तिने आज सकाळपासून तीन वेळा आपला ड्रेस बदलला नि किमान दहा वेळा तरी घडयाळात पाहिले असेल.” इन्द्रा हसून तिरुला सांगते. पाठीमागच्या पायर्‍यांवरून एक स्त्री येताना दिसते. अधीर झालेली अमु धावतच तिरुजवळ जाते नि त्याचे लक्ष त्या येणार्‍या स्त्रीकडे वेधते. तिच्या चेहर्‍यावर अतीव उत्सुकता दाटून येते. एवढ्यात बाजूने त्या स्त्रीची दोन मुले धावत येतात नि तिचा हात धरून चालू लागतात. अमुच्या चेहर्‍यावरची उत्सुकता सांडून जाते. बराच वेळ जातो. दीर्घकाळ वाट पाहत असल्याने एक प्रकारचा तणाव सार्‍यांच्याच चेहर्‍यांवर दिसू लागतो. “कदाचित आता ती येणार नाही.” कंटाळून इन्द्रा म्हणते. अमुला अर्थातच हा तर्क आवडत नाही. “ती येईल. नक्की येईल.” ती रडवेल्या सुरात म्हणू लागते. इन्द्राला तिची निराशा समजते. समजूतदारपणे मान हलवून ती ही अमुच्या आशावादाला संमती देते. बराच वेळ झाल्याने विक्रम सर्वांसाठी काही पेय घेऊन येताना दिसतो. “तंबिली: तुझ्या देशातले कोवळे नारळपाणी..” विक्रम ते पेय अमुच्या हाती देत सांगतो. “ती का आली नाही?” निराश झालेली अमु तिरुला विचारत राहते. “तू माझ्याबद्दल त्याच्याकडे तक्रार तर केली नाहीस ना, की मी तुमचे ऐकत नाही, भावांशी भांडते वगैरे?” आपण असे काही न सांगता फक्त तिच्याबद्दल चांगलेच सांगितल्याचा तो निर्वाळा देतो. इतक्यात समोरच्या रस्त्यावरून दोन सैनिक मोटरसायकलवरून जाताना दिसतात. त्यांच्याकडे लक्ष जाताच विक्रमला येऊ घातलेल्या संकटाची जाणीव होते.
    मोटरसायकलवरील सैनिक नजरेआड होतात न होतात तोच लष्करी वाहनांचा एक ताफा पार्ककडे येऊ लागतो. आपली शंका खरी ठरल्याचे पाहून विक्रम त्या तिघांना त्वरेने इथून निघून जाणे आवश्यक असल्याचे सांगतो. पण अमु आता ऐकत नाही. श्यामाला आज भेटलो नाही तर पुन्हा केव्हा नि कसे भेटणार याची चिंता तिला भेडसावते आहे. “आपण थोडावेळ वाट पाहू या.” ती आग्रह करू पाहते. तिरु नि इन्द्रा दोघेही तिला समजावू पाहतात. पण ती हट्टाला पेटली आहे. एकदा सामना होऊनदेखील तिला सैन्य, हिंसाचार वगैरेची जाणीवच नाही. किंवा जन्मदात्रीला भेटण्याच्या संधीपुढे तो धोका तिला काहीच वाटत नाही. तिला जबरदस्तीने उचलून नेऊ पाहतात तेव्हा ती सरळ जमिनीवर लोळण घेते. “तुम्ही जा. मी तुमच्या बरोबर येणार नाही.” ती आपला हट्ट सोडत नाही. तिघे मिळून तिची समजून घालण्याचा आटोकाट प्रयत्न करीत आहेत. एव्हाना तो ताफा पार्कच्या आवारात शिरला आहे. “तुम्ही माझ्याशी खोटे बोललात. माझ्यासारख्या लहान मुलीला तुम्ही फसवत आहात.” अतीव निराशेपोटी ती आरोप करू लागते. तिघे मिळून तिला उचलून नेऊ पहात असतानाच एक बॉम्बगोळा त्यांच्या बाजूलाच फुटतो. तिघेही अमुला मधे घेऊन जमिनीवर लोळण घेतात. बाजूच्या पडक्या इमारतीमधून आता लष्कराच्या सैनिकांना प्रत्युत्तर मिळू लागले आहे. मोर्चेबांधणी केलेली सैन्याची तुकडी नि इमारतीआडून लढणारे बंडखोर यांच्या धुमश्चक्रीच्या मधोमध हे चौघे सापडतात.

    सैन्याने इमारत वेढली आहे. अंदाधुंद गोळीबार करून ते आतल्या बंडखोरांना अजिबात उसंत मिळू देत नाहीत. ग्रेनेड्स नि मॉर्टरचा मारा करीत बंडखोरही त्यांना थोपवून धरण्याचा आटोकाट प्रयत्न करताहेत. या मार्‍यात सापडलेल्या पार्कमधे अग्निचे तांडव सुरू झाले आहे. यातली एक गोळी तिरुच्या गालाला चाटून जाते नि हलकीशी जखम करतानाच त्याचा चष्माही निकामी करून जाते. तप करीत बसलेल्या एका ऋषींच्या पुतळ्यामागेच अग्निकल्लोळ उसळतो. इमारतीच्या एका भागामधे घुसण्यात यशस्वी झालेल्या काही सैनिकांपैकी एकाचा पाय भूसुरुंगाच्या तारेला लागतो. झालेल्या प्रचंड स्फोटाने काही सैनिक कागदाच्या कपट्याप्रमाणे भिरकावले जातात.


    पार्कमधील जपानी मॉन्युमेंटमधे लपून हा सारा कल्लोळ भेदरल्या नजरेने पाहणार्‍या अमुच्या नजरेस पडतात ते पहिल्या मजल्यावरील खिडकीतून भिरकावलेले गेलेले दोन सैनिकांचे मृतदेह, त्यांचा सोबतच जमिनीच्या दिशेने झेपावणारे जळते हेल्मेट.(!). इथे कदाचित तिला पहिल्या स्फोटावेळी पाहिलेली चाकाची खुर्ची आठवली असावी. ते जळते हेल्मेट जमिनीवर पडते नि घरंगळत थेट तिच्यासमोरच येऊन स्थिरावते. बाजूच्या गवतात खाली पडलेल्या एका बंडखोराचे केस पकडून त्याचा गळा चिरून जीव घेत असलेल्या सैनिकाच्या मस्तकाचा एक सणाणत आलेली गोळी अचूक वेध घेते नि तो कोसळतो. अमुच्या नजरेसमोर हे सारे मृत्यूचे थैमान बराच वेळ चालू राहते.

    या संघर्षातच ते तिघे अमुसह विक्रमच्या मोटारीकडे हळूहळू सरकू पाहतायत. एका क्षणी सुरक्षित जागी पोचण्यासाठी जागा बदलू पाहणार्‍या इन्द्राचा उजव्या दंडाचा वेध एक गोळी घेते नि ती खाली कोसळते. कसेबसे तिला उठवून विक्रमच्या गाडीपर्यंत पोहोचण्यात ते यशस्वी होतात. लढाई आता निर्णायक टप्प्यावर पोहोचली आहे. सैन्याच्या तुकडीच्या जोडीला आता एक रणगाडा आला आहे. एकाच गोळ्याच्या मार्‍याने तो बंडखोर लपलेल्या इमारतीचा मोठा भाग उध्वस्त करतो. अनेक बंडखोर कामी येतात. परंतु बंडखोरांकडूनही मॉर्टरचा अचूक मारा करून तो रणगाडा उद्ध्वस्त केला जातो. त्या स्फोटाने दचकल्याने नि धुराने आसमंत वेढून घेतल्याने काही क्षण गोळीबार कमी होतो. त्याचा फायदा घेत ते चौघे विक्रमच्या गाडीतून युद्धभूमीवरून निघून जाण्यात यशस्वी होतात, जवळच्या चर्चमधे आश्रय घेतात. तिथे तिघांच्या जखमांवर विक्रम नि तेथील फादर उपचार करतात. पूर्ण निराश झालेली नि युध्दाचे अक्राळविक्राळ स्वरूप जवळून पाहिलेली अमु ‘आता घरी जाऊ’ चा घोषा लावते. केवळ अमुच नव्हे तर खुद्द तिरुही या सार्‍या अनुभवातून भयचकित झालेला दिसतो. कदाचित त्याच्या संवेदनशील, साहित्यिक आणि सुसंस्कृत मनाला आयुष्यातील प्रश्नांचे उत्तर शोधण्याचा हा मार्ग केवळ कल्पनेतील वाटला असेल. वास्तवातील त्याच्या कराल दर्शनाने कदाचित त्याच्या जगण्याच्या धारणांनाच धक्का बसलेला आहे.

    कण्णत्तिल मु्त्तमिताल : एक अग्निपाथेर पांचाली – भाग ४

    स्वत: डॉक्टर असलेला विक्रम ताबडतोब जखमी झालेल्या अमुची तपासणी करतो. सुदैवाने किरकोळ जखमा नि स्फोटाचा मानसिक धक्का वगळता अमुला कोणतीही इजा पोहोचलेली नसते. धास्तावलेली इन्द्रा तिला विक्रमच्या हातून घेऊ पाहते, पण ती मात्र तिरुच्या कडेवर जाणे पसंत करते. धुडकावली गेलेली इन्द्रा पुन्हा विद्ध.
    ‘त्याचं  पुस्तक मी परत दिलं नाही अप्पा.’ अमु त्या तमिळ तरुणाचे पुस्तक दाखवून म्हणते. कदाचित आता ते अमुसारख्या पुढल्या पिढीच्या हाती सुपूर्द व्हावे, त्यांनाही परिस्थितीची जाण यानिमित्ताने यावी, त्या विचारांचा वारसा जाताना तो तरुण पुढल्या पिढीकडे सोपवून गेला आहे, असा काहीसा संकेत दिसतो.
    ‘आता ते विसरून जा आणि डोळे मिटून झोपायचा प्रयत्न कर.’ तिरु तिला त्या घटनेच्या स्मृतींपासून दूर नेऊ पाहतोय.  ‘मला डोळे मिटायची भीती वाटते अप्पा. मी डोळे मिटले की की मला पुन्हा स्फोटांचे आवाजच ऐकू येतात.’ तो भयानक अनुभव तिच्या मनात खोल रुतून बसला आहे.

    ही आहे बुद्धाची, खळाळत्या जीवनस्रोताची भूमी. आपणच केलेल्या हिंसेचा भयानक परिणाम पाहून उपरती झालेल्या नि बुद्धाच्या शांतीतत्वाला शरण गेलेल्या सम्राट अशोकाच्या मुलांनी श्रीलंकेत त्याचा प्रसार केला. स्थानिक सिंहलींमध्ये बुद्धाचा संदेश रुजलेला. इथला बुद्ध पद्मासनात ध्यानस्थ बसलेला नाही, ताठ उभे राहून अभयमुद्रा दर्शविणारा आहे. गाणे पुढे सरकते तसा धराशायी झालेली एक  बुद्धमूर्ती दिसते. (अशा या भूमीत  पुन्हा एकवार सुरु झाले आहे हे तांडव, हिंसेचे. त्याचा परिणाम हा असा.) गाणे चालू असताना एक प्रकारे तिरु अमुला तिच्या भूमीच्या या दुसर्‍या बाजूची सफर घडवून आणतो.

    हे देवदत्त कुसुमा,
    तुझ्या डोळ्यात ही आस…  कशाची?
    तू आहेस विश्वाच्या जीवनस्रोतापाशी,
    तू आहेस अवकाशगर्भाच्या सीमेवरही
    तू आलीस एखाद्या झुळुकीसारखी
    तू माझा जणू श्वास होऊन बसलीस
    तूच तर आहेस माझ्या हृदयीचा प्राण
    हे देवदत्त कुसुमा,
    तुझ्या डोळ्यात ही आस…  कशाची?
    तू आहेस माझी अनुरागी, स्नेही;
    तू आहेस माझी हाडवैरीही
    तू आहेस एक उमलते प्रीतपुष्प,
    तू आहेस एक कंटकशल्य… गर्भवासी
    तू आहेस मम प्रिय वर्षाधार,
    तू आहेस एक मृदु कल्लोळ
    तू आहेस देहाची ती कुडी,
    नवजीवित…प्राणधारिणी
    तू आहेस साक्षात् जीवन,
    तू आहेस हरपणारा प्राणही,
    तू आहेस साक्षात् ते जीवन,
    संजीवन… मृत्युंजयी
     हे देवदत्त कुसुमा
    तुझ्या डोळ्यात ही आस…  कशाची?
    तू आहेस माझी समृद्धी,
    तू आहेस माझे दारिद्र्यही
    तू आहेस माझी कविता,
    तू आहेस चुकलेली मात्राही
    तू आहेस उसना प्रकाश,
    तू आहेस एक अश्रूबिंदू… रजनीच्या कपोली
    तू आहेस माझे आकाश,
    तू आहेस गमावलेले पंखही,
    तू आहेस एक वेदना… मीच रुजवलेली
    हे देवदत्त कुसुमा
    तुझ्या डोळ्यात ही आस…  कशाची ? 
     
     
    माञ्कुलम् कडे हे तिघे बसने निघाले आहेत. इन्द्रा घरच्या काळजीत दिसते. ती म्हणते ‘या एका पोरीसाठी बाकीच्या  दोन पोरांना वार्‍यावर सोडून आलोय आपण’. अचानक धास्तावून म्हणते “ही बया गाढ झोपली आहे ना, ऐकलं तर फाडून खाईल मला.” दोघेही समजूतदार हसतात. “कधी कधी आई कोण नि पोरगी कोण तेच कळंत नाही.” (कोण कोणाला धाकात ठेवतंय हेच समजत नाही.) तिरु टोमणा मारतो.

     

    ते माञ्कुलम् ला पोहोचतात. तिथे लाऊडस्पीकरवरून आर्मी अर्ध्या तासात किलिनोचीच्या दिशेने प्रयाण करणार असल्याने नि त्या परिसरात हल्ले करणार असल्याची माहिती दिली जाते आहे. त्यासाठी माञ्कुलम् खाली करून नागरिकांनी पूर्वेकडे जावे, स्त्रिया व लहान मुले यांनी लवकरात लवकर सुरक्षित ठिकाणी पोहोचण्याचा प्रयत्न करावा, आर्मीशी सहकार्य करावे अशा सूचना दिल्या जात आहेत. लष्कराच्या वाहनांची वर्दळ आधीच सुरू झाली आहे. गावातून माणसांचे जथे मिळेल त्या वाहनाने, बैलगाडीने – बहुतेक चालतच – आपापली बोचकी सोबत घेऊन भकास चेहर्‍याने पूर्वेकडे चालू लागले आहेत. 

    कुण्या सुंदरलिंगमच्या शोधात – ज्याला विक्रमने फोन करून हे येणार असल्याचे आधी कळवले आहे – अमु नि तिचे आईवडिल तो असलेल्या देवळात पोहोचतात. ‘आम्हाला माञ्कुलम् श्यामाला भेटायचे आहे’ असे त्याला सांगणार्‍या तिरुला इतरांची गाव सोडण्याची धांदल चालू असताना शांतपणे देवालयातील लामणदिवा उजळत असलेला सुंदरलिंगम् सांगतो “तुम्हाला थोडा उशीर झाला असता तर तुला माञ्कुलम् पण पहायला मिळाले नसते” हातानेच त्यांना तो श्यामाचे घर दाखवतो. (आणि लवकर बाहेर पडण्यासाठी घाई करणार्‍या नातवाला ठाम नकार देऊन ‘अम्मा’ – म्हणजे देवी – माझी काळजी घेईल तू जा असे सांगत आपण देवळातच राहण्याचा निर्धार व्यक्त करतो. तिरु त्याला समजावू पाहतो, आपल्याबरोबर चलण्याचा आग्रह करतो. पण अखेर त्याच्या निर्धारापुढे मान तुकवून त्याला त्याच्या नशीबाच्या हवाली करून श्यामाच्या घराकडे धावतो. (एकाच वेळी दोन व्यक्तींचे हित आपण जपू शकतोच असे नाही!) 

    आता हेलिकॉप्टरमधून खाली चालत निघालेली निर्वासितांची रांग दिसू लागते. लॉरीमधून, ट्रॅक्टरवरून, सायकलवरून, मिळेल त्या वाहनाने गाव सोडणारे पण बव्हंशी चालतच निघलेले निर्वासित. उभे आयुष्य त्या गावातून काढल्याने ते सोडत असता गुंतलेले आतडे सोडवता न आल्याने हतबुद्ध होऊन जमिनीला खिळून राहिलेल्या वृद्धांना, अपरिचिताच्या चाहुलीने आकांत करणार्‍या बालकांना त्या संघर्षभूमीवरून शक्य तितक्या त्वरेने दूर नेण्याची पराकाष्ठा तरुण मंडळी करत आहेत. अधेमधे आर्मीची वाहने. आर्मीच्या वाहनांचा नि निर्वासितांचा प्रवास परस्परविरुद्ध दिशेने होत असलेला. या सार्‍या घडामोडींवर करडी नजर ठेवून असलेला एक रणगाडा नि घारीसारखी आकाशातून भिरभिरणारी हेलिकॉप्टर्स.

    घेतो निरोप हे मातृभूमी;
    सागर अंगण शिंपतो
    तिथल्या नारळांची दाटी,
    ती पक्ष्यांची घरटी,
    कधी पाहू शकेन मी?
    आमच्या ओठीचे हसू लोपले आहे
    आत्मे कफनाने झाकले आहेत
    देहाचे कवच तेवढे चालत आहे

    थकल्या भागल्या जथ्थ्यातून


    सुंदरलिंगमचा नातू या तिघांना घेऊन निर्वासितांच्या त्या घोळक्यात श्यामाला शोधतोय. त्याला ती दूरवर दिसते. सार्‍या गोंधळात तो जिवाच्या आकांताने तिला हाका मारताना दिसतो. त्याच्या हाका ऐकून एका वृद्धेसह वाटचाल करणारी ती स्त्री थांबते. ते चौघे धावतच तिला गाठतात. “आम्ही चेन्नईवरून तुला भेटण्यासाठी आलो आहोत…” तिरु प्रस्तावना करतो. “…आणि आम्ही तुझ्यासाठी अमूल्य असे काहीतरी बरोबर घेऊन आलो आहोत.” अचानक समोर ठाकलेल्या त्या स्त्रीला पाहून नकळत अमु इन्द्राला घट्ट कवटाळून अनोळखी नजरेने तिच्याकडे पाहू लागते. “तुझी मुलगी!” अमुच्या मिठीने थोडी आश्वस्त झालेली इन्द्रा तिला सांगते नि अमुला खाली उतरवते. श्रीलंकेत आल्यापासून इन्द्राशी फटकून राहणारी अमु आता तिला सोडायला तयार नाही. तिच्या पदराला धरूनच ती त्या स्त्रीचे निरीक्षण करू लागते. कदाचित माहिती नि जाणीव यातला फरक तिला नेणीवेच्या पातळीवर समजला असावा. केवळ समोरची स्त्री ही आपली जन्मदात्री आहे हे समजूनही, तिच्या भावना तितक्याशा उत्सुक नसाव्यात. सार्‍या घालमेलीचा, धडपडीचा हा अंत कदाचित तिला अपेक्षित असलेला नसावा.  “माझी मुलगी हिच्याच वयाची असती आज.” ती स्त्री भरल्या गळ्याने म्हणते. “ही तुझीच मुलगी आहे.” इन्द्रा तिला सांगू पाहते. “नाही. ही माझी मुलगी नाही.” ती साफ नकार देते. तिरु नि इन्द्रा दोघेही अवाक् होतात. तिरु तिला सांगू पाहतो की आम्ही या मुलीला दत्तक घेतले आहे, ही तुझीच मुलगी आहे. अस्वस्थ झालेली ती स्त्री पुन्हा पुन्हा नकार देत राहते. अमु आई-वडिलांच्या मधे लपून हा सारा प्रसंग अनुभवते आहे. भावनाविवश झालेली ती स्त्री सांगते “ही माझी मुलगी नाही हो. माझी सारी मुले मी आमच्या गावाबाहेरील पू-अरसू झाडाखाली आधीच गाडून आले आहे.” हे सांगत असतानाच दु:खातिशयाने ती कोसळते. चकित झालेली इन्द्रा तिला विचारते आहे “तू रामेश्वरम् ला जाऊन या मुलीला जन्म नाही दिलास?” विव्हळ झालेली ती स्त्री सांगते माझ्या सार्‍या आयुष्यात मी माझे गाव सोडून कधी बाहेर पडले नाही(!) , भारतात कुठून जाणार…” ही श्यामाची जन्मदात्री नव्हे हे प्रेक्षकांना (श्यामा नि दिलीपनचा पूर्ववृत्तांत मणिने आपल्याला आधीच दाखवलेला असल्याने) आधीच ठाऊक असलेले सत्य त्या तिघांना उमगते. या धक्क्याच्या आवर्तात “…आणि हे माझे अवघे जग आज मला कायमचे सोडावे लागते आहे.” हा त्या श्यामाचा आक्रोश त्यांच्या कानावर पडतो नि विरुन जातो. श्यामाचा शोध पुन्हा एकदा शून्यापाशी येऊन पोहोचतो. किंकर्तव्यमूढ झालेले तिरु नि इन्द्रा आता पुढे काय? या प्रश्नात गुंतलेले असतानाच निर्वासितांच्या रांगेजवळ पहिला बॉम्बगोळा फुटतो.



    पहिल्या स्फोटापाठोपाठ माञ्कुलम् च्या परिसरात अग्निवर्षाव सुरु होतो. निर्वासित रांग सोडून सैरावैरा धावू लागतात. त्या गदारोळातच मागून आलेला विक्रम या तिघांना शोधताना दिसतो. गावात राहिलेला सुंदरलिंगम् जवळच होत असलेल्या स्फोटांना न जुमानता देवळात घंटानाद करत देवीअम्माला साकडे घालू लागतो. पण तो अग्निवर्षाव त्याला वा त्याच्या देवीअम्माला न जुमानता त्यालाही कवेत घेऊन पुढे सरकतो.

    सुदैवाने तिरुला विक्रम दिसतो. अमुला घेऊन तातडीने निघताना तो सांगतो ’इकडे आर्मी येणार हे कळले म्हणून मी ताबडतोब निघून आलो.’ आता दुसर्‍या माञ्कुलम् चा शोध घेणे क्रमप्राप्त असते. “ते उत्तरेला वावुनिया जवळ आहे.” विक्रम सांगत असतो. (वावुनिया ही श्रीलंकन आर्मी नि लिट्टेच्या तमिळ बंडखोरांची मुख्य संघर्षभूमी.) विक्रमने आपल्या बोलघेवड्या स्वभावाने जोडलेल्या अनेक नात्यांपैकी एक आंटी या माञ्कुलम्  मधेच राहते आहे. अमू आणि तिच्या अम्मा-अप्पांची राहण्याची सोय तिथेच होऊन जाते.

    इन्द्रा तक्रार करते की “तुझी मुलगी आठवडाभर संपावर आहे. माझ्याशी एक शब्दही बोललेली नाही ती. मला आपल्या आसपासही फिरकू देत नाही. स्वत:ची स्वत:च आंघोळ करते, आपले कपडे आपणच आवरते ती. तिला एक फट्का ठेवून द्यावासा वाटतो.” ती लटक्या रागाने बोलते. तिरु हसतो, म्हणतो “मायलेकी दोघीही सारख्याच तिखट आहेत. एक जरा मवाळ झाली की दुसरी भडकते.” हळवी होऊन ती विचारते “निदान तुझे तरी अजून माझ्यावर प्रेम आहे ना?” बापलेकीच्या नात्यात आपण आता अडगळ तर होत नाही ना अशी भीती तिला व्यापून राहिली आहे. तिरुला तिची चिंता समजते. त्याचवेळी त्यांच्या खोलीत डोकावलेली अमु खळखळत्या उत्साहाने त्यांच्यामधे घुसून गडबड करू लागते. इन्द्राची भीती तात्पुरती का होईना पाचोळ्यासारखी उडून जाते नि ती समाधानाने हसते.

    (क्रमश:) << मागील भागपुढील भाग >>

    कण्णत्तिल मु्त्तमिताल : एक अग्निपाथेर पांचाली – भाग ३

    अमुचा अल्बम्… विनय नेहमीप्रमाणे खोडकरपणे पळवतो… त्यातील तिने आपल्या आईबद्दल लिहिलेल्या काही प्रश्नांना काही खोडकर उत्तरे देतो… अखिल नेहमीप्रमाणे दोघांच्या झटापटीची खबर आईपर्यंत पोचवतो. असा अल्बम् बनवणे हे मागील पिढीतील मुलांच्या आयुष्यातील काही विशेष होते. आपल्या आयुष्यातील जपून ठेवावेसे वाटणारे सारे त्या अल्बम् चे धन व्हायचे. निसटू पाहणारे बाल्य त्या चोपडीत कायमचे साठवून ठेवायचे. पुढील आयुष्यात जेव्हा जेव्हा ते बाल्य, ते सोनेरी क्षण विस्मृतीच्या वाटे जाऊ पहात, तेव्हा त्या अल्बम् ची भक्कम भिंत बांधून त्यांना अडवून धरता येत असे.

    आजोबांकडून आईचे नाव समजते: एम. डी. श्यामा. ती माञ्कुलम् गावची होती. तिचे वडील देवनाथन वा देवनेसन. असंच काहीसं त्या रेजिस्टर मधे लिहिलं होतं.”ती कशी दिसते? तुम्ही तिला पाहिलं होतं का?” “मी तिला पाहिलं होतं, पण आता मला ती आठवंत नाही.”  निर्वासित छावणीत निर्वासितांचे रेजिस्टर बनवण्याचे काम तहसीलदार या नात्याने त्यांनीच केले होते. तेव्हा त्यांनी तिला ओझरते पाहिले होते. पण ती लगेचच बेशुद्ध झाल्याने नि तिला स्त्रियांनी दूर नेल्याने तिचा चेहरा नीटसा लक्षात राहिलेला नसतो. “तिने तुला रामेश्वरम् च्या निर्वासित छावणीत जन्म दिला नि ती निघून गेली.” “पण ती मला इथेच सोडून का गेली?” अमु पुन्हा मूळ प्रश्नावर येते. (हा प्रश्न तिने इन्द्राला, तिरुलाही स्वतंत्रपणे विचारलेला आहे.) परंतु उत्तराची अपेक्षा न ठेवता – कारण ते कोणालाच ठाऊक नाही हे एव्हाना तिला उमगले आहे. फक्त स्वत:शीच बोलल्यासारखा तो प्रश्न तिचा तोंडून पुन्हा पुन्हा उसळून येत आहे – लगेच ती विचारते “हे रामेश्वरम् कुठे आहे?”
    पुढच्याच प्रसंगात तिच्याहुन मोठ्या असलेल्या प्रदीपला म्हणजेच तिच्या आतेभावाला – ज्याच्याशी आपले अजिबात जमत नाही असे तिने आधीच जाहीर केलेले असते – घेऊन रामेश्वरम् ला जाण्यासाठी बस पकडते. इकडे घरात अमुधाही नाही नि कमळी अक्कांच्या फोनमुळे प्रदीपही गायब आहे हे समजल्याने इन्द्राच्या मनात अमुधाबद्दल संशय बळावतो. ती आणि तिरु विनय नि अखिलकडे खोदून खोदून चौकशी करतात. सुरवातीला आपल्या बहिणीचे गुपित सांभाळून ठेवण्याचा आटोकाट प्रयत्न करत खुद्द आई-वडिलांना दाद न देणारा विनय, तिरुने चौदावे रत्न दाखवताच ती आणि प्रदीप बसने रामेश्वरम् ला गेल्याचे सांगतो. त्यांनी शाळेची ट्रीप आहे असे सांगून आजोबांकडून तिकिटाचे पैसे घेतलेले  असतात.
    प्रवासात प्रदीप तिला पुढच्या स्टॉपवर उतरून परत जाण्यास तिचे मन वळवण्याच्या प्रयत्न करतो. पण ती दाद देत नाही. अखेर रामेश्वरम् ला आपण का जात आहोत हे तो तिला विचारतो तेव्हा ती ’माझ्या खर्‍या आईला भेटायला’ असे सांगते. तिच्याबद्दल आजोबांकडून मिळालेली सारी माहितीही त्याला देते. ते रामेश्वरम् ला पोचतात. ही बया थेट रेड-क्रॉस ऑफिसमधे पोहोचते नि स्वत:बद्दल आजोबांनी दिलेली माहिती तिथल्या रेजिस्टरशी ताडून ती बरोबर असल्याची खात्री करून घेते. जसजशी ती मेट्रन त्या रेजिस्टरमधला तपशील वाचू लागते तसतसा तो आपल्याला मिळालेल्या माहितीशी जुळत असल्याचे लक्षात येऊन इतके दिवस काळवंडून गेलेला अमुचा चेहरा उजळू लागतो. अशा चौकशा करणारी ही मुले कोण असा प्रश्न अर्थातच त्या मेट्रनला पडतो नि त्यांच्याबद्दल माहिती होताच ती त्यांना तिथे थांबवून घेते. शिवाय श्यामा इथे नसल्याने नि तिचा पत्ताही न मिळाल्याने अमुचा मार्ग खुंटलेला असल्याने ती नाईलाजाने तिथे थांबते. त्यांचे आई-वडील तिथे पोचतात नि त्यांना ताब्यात घेतात. दक्षिण-पश्चिम समुद्राच्या काठावर हताशपणे डोळे लावून उभ्या असलेल्या अमुला पाहून अखेर नाईलाजाने तिचे आई-वडील तिच्या जन्मदात्रीचा शोध घेण्यासाठी श्रीलंकेला जाण्याचे वचन तिला देतात. त्यापूर्वी ते तिला तिची आई जगात कुठेही असू शकेल, कदाचित या जगात नसूही शकेल याची जाणीव करून देतात. आता आम्हीच तुझे आई-वडील आहोत हे ठसवण्याचा प्रयत्न करतात. पण ती अजूनही आपल्या जन्मदात्रीच्या भेटीबाबत आशावादीच राहते.
    चित्रपटाच्या सुरुवातीला दिसलेला समुद्रात घुसलेला जमिनीचा तो त्रिकोणी पट्टा आता आठवतो. तेव्हा डावीकडून उजवीकडे अरुंद होते समुद्रात विलीन झालेल्या त्या जमिनीच्या तुकड्यावर ते सारे निर्वासित नव्या भूमीकडे जाण्यास नाईलाजाने तयार झालेले दिसतात. तर या दृश्यात उजवीकडून डावीकडे अरुंद होत समुद्रात विलीन होणारा या समुद्राच्या उलट बाजूकडील या जमिनीच्या तुकडयावर अमु उलट दिशेने जाण्याचा निर्धार करून उभी असते. अर्थात त्या निर्वासितांच्यात नि तिच्यामधे एक फरक असतो. तिच्या या उलट प्रवासाचे वेळी तिचे अम्मा नि अप्पा तिच्या पाठीशी ठाम उभे असतात.

    या ठिकाणी चित्रपट मध्यांतर घेतो. मध्यांतराचे कथानकातील स्थानही दाद देण्याजोगे, अगदी नेमके म्हणावे असे. इथे कथा एक मोठे वळण घेणार आहे. सुस्थिर नि सुरक्षित जीवनातून अमुचा प्रवेश एका वेगळ्या जगात होणार आहे. तिचे भावविश्व पुरे ढवळून जाणार आहे. मध्यांतराचा हा टप्पा वैशिष्ट्यपूर्ण. पूर्वार्ध हा पूर्णपणे चेन्नईमधला. अमुचे जीवनरहस्य तिला समजेतो सारे शांत सुस्थित जीवन. उत्तरार्ध पूर्णपणे श्रीलंकेतला – उत्तर-पश्चिम श्रीलंकेतला – एका अशांत प्रदेशातला.
    विमानप्रवासाची बालसुलभ भीती. विमानाचे उड्डाण झाल्यावर डोळे मिटून बसलेली अमु हळूच डोळे उघडते नि म्हणते “चला, मी अजून जिवंत आहे.” चित्रपटाच्या उत्तरार्धाच्या सुरुवातीलाच येणारे, श्रीलंकेच्या भूमीवर उतरताच अमूच्या तोंडून येणारे हे वाक्य विलक्षण समर्पक आहे. कसे ते पुढे येईलच. खिडकीतून खाली दिसणार्‍या जमिनीकडे पहात स्वत:लाच विचारते “ही माझी मातृभूमी आहे?” इथे चित्रपटाचा अंडरकरन्ट समोर येतो. ही सारी कथा अमुच्या जन्मदात्रीच्या शोधाची आहे तसेच तमिळनाडूमध्ये निर्वासिताचे जीवन कंठणार्‍या मूळच्या श्रीलंकेतील तमिळ बांधवांचीही आहे. रामेश्वरम् कडून माञ्कुलम्-जाफना कडे होणारा त्यांचा प्रवास हा जसा जन्मदात्रीच्या शोधात आहे तसाच तो जन्मदेच्या शोधाचाही आहे. या प्रवासात त्यांना श्यामाचे – अमुच्या आईचे – आयुष्य शोधायचे आहे तसेच त्या मातृभूमीची आजची अवस्थाही अनुभवायची आहे. आता तिरुच्या कादंबरीतील सुरुवातीचा प्रसंग, त्याही पूर्वी श्रेयनामावलीबरोबर आपण ऐकलेल्या ‘श्वेतसुमनांसाठी…’ यांचा संदर्भ आता जुळून येतो.
    विमानतळावरून बाहेर पडतानाच तिरुला स्थानिक लेखकांचा एक गट भेटतो, त्याचे स्वागत करतो नि त्याच्या भेटीची अपेक्षा व्यक्त करतो.  लवकरच होणार्‍या स्थानिक लेखकांच्या संमेलनास त्याने उपस्थित रहावे अशी गळ ते घालतात. पण आपण व्यक्तिगत कामासाठी आलो असल्याने आपल्याला ते जमेलसे वाटत नाही असे सांगून तो त्यांची बोळवण करतो. तेवढ्यात डॉ. हेराल्ड विक्रमसिंघे नावाचा एक बोलघेवडा सिंहली त्याचा ताबा घेतो. हा त्यांचा तिथला यजमान, कमळीच्या पतीचा – जी.के.चा –  मित्र. स्वत: सिंहली असलेला हा गडी तमिळ, मलयालम, जर्मन, फ्रेंच आणि … हो ’मौनाची’ही 🙂 … भाषा अस्खलितपणे बोलू शकतो. असा विविधरंगी व्यक्तिमत्त्व असलेला हा डॉक्टर एक ऑर्थोपिडिक (अस्थिरोगतज्ज्ञ) आहे. अमु ताबडतोब आपल्या येण्याचे प्रयोजन त्याच्यासमोर जाहीर करते. तो ही तिला मदतीचे आश्वासन देतो. ’इथे दोन माञ्कुलम् आहेत. एक माञ्कुलम् हे किलिनोचीच्या वाटेवर लागते आणि दुसरे वावुनिया च्या पलिकडे आहे.’  तो माहिती पुरवतो.
    या प्रवासात अमुचा तो अल्बम् तिच्यासोबत आहे. गाडीतून जाताना तिरु नि इन्द्रा विक्रमची बडबड ऐकत असताना अमु मात्र या खिडकीतून त्या खिडकीत डोकावून ’मातृभूमीचे’ विविधांगी दर्शन घेते आहे. मधेच तिचे केस सावरू पाहणार्‍या इन्द्राच्या कृतीबद्दल ती नाराजी दर्शवते आहे. थोडक्यात तिच्या नि तिच्या जन्मदात्रीमधे आता तिला कोणी कोणी यायला नको आहे. दुखावलेली इन्द्रा खिडकीतून बाहेर पहात आपल्या भावना लपवण्याचा आटोकाट प्रयत्न करू लागते. त्यानंतर राहत्या ठिकाणीही पसारा करून ठेवल्याबद्दल इन्द्रा अमुला रागवते, ’आपल्या आईला दुरुत्तरे करू नकोस’ म्हणून दटावते. त्यावर ’तू माझी आई नाहीस.’ अमु ताडकन उत्तर देते. इन्द्रा भावनावेगाने तिला एक फटका देते. आधीच तिच्यापासून दूर जाऊ पाहणारी अमु तिला धि:कारून बापाच्या कुशीत शिरते. 
    साहित्यिकांच्या संमेलनाला तिरु हजेरी लावतो. त्या साहित्य संमेलनाच्या प्रवेशद्वाराशीही कडेकोट बंदोबस्त ठेवलेला आहे. एका बाजूचा रस्ता अडथळा लावून बंद केलेला, त्याच्या दोन्ही बाजूला वाळूच्या पोत्यांचे, पिंपांचे आडोसे उभे केलेले.  या सार्‍या बंदोबस्ताची जबाबदारी असलेले हत्यारबंद पोलिस संमेलनस्थळाच्या कुंपणाच्या आत नि बाहेर दोन्हीकडे सज्ज उभे. या परिस्थितीत साहित्यिकही सुरक्षित नाहीत हे जाणीव करून देणारे दृश्य. त्या भाषणाबिषणात अजिबात रस नसलेली अमु त्या इमारतीच्या परिसरात निरुद्देश भटकत राहते. कंटाळून तिथल्या एका बाकावर बसते. 
    ’तुम्ही तमिळ आहात का?’ ती त्याच्याशी संवाद साधू पाहते. कदाचित तो प्रश्न ऐकण्याची त्याला सवय असावी, नि त्या प्रश्नामागचा हेतू बहुधा वेदनादायी असतो असा अनुभव असल्याने तो मान वर करून तीव्र नजरेने समोर पाहतो.  पण एक लहान मुलगी हा प्रश्न विचारते आहे हे पाहून त्याच्या चेहर्‍यावरचे तीव्र भाव निवळतात. ’हो’ तो एका शब्दात उत्तर देतो, घड्याळात पाहतो(!) नि पुन्हा वाचनात गढून जातो. ’तुम्ही इथलेच आहात काय?’, ’हो’ पुन्हा एकाक्षरी उत्तर येते. ’तुम्हाला तमिळमधला ’हो’ हा एकच शब्द ठाऊक आहे का?’ ती खट्याळपणे विचारते. तो हसतो. दोघांमधे संवाद सुरू होतो. 
    ’तुम्ही संमेलनाला जात नाही का?’
    ’नाही!’
    ’का?’ 
    ’कारण मला भाषणे आवडत नाहीत’(!!!!)
    ’मलाही!’ ती म्हणते. 
    ’तुम्हाला ठाऊक आहे का हे सगळे लोक माझ्या वडिलांच्या भाषणासाठी जमले आहेत. ते लेखक आहेत. ’इन्द्रा’ या नावाने त्यांनी अनेक कथा लिहिल्या आहेत. तुम्ही वाचल्या आहेत का?’
    ’नाही. मी काल्पनिक गोष्टी वाचत नाही!’ (!!!!) 
    तिच्याशी बोलत असताना तो वारंवार घड्याळाकडे पाहतो आहे. त्याला हा संवाद वाढवण्यात फारसा रस नसावा. पण मातृभूमीवर भेटलेल्या पहिल्या तमिळ व्यक्तीशी – कुण्या ‘आपल्या’ व्यक्तीशी – सुरू केलेला संवाद इतक्या सहज थांबवण्याची तिची इच्छा नाही.
    अमुच्या अनुपस्थितीने इन्द्रा अस्वस्थ होते. ती आणि विक्रम अमुला शोधायला सभागृहाबाहेर येतात.
    इकडे अमु त्या व्यक्तीच्या हातातील पुस्तक एक एक शब्द जुळवून वाचू लागते.”त्यां-ना स्व-त:-चे चे-ह-रे आ-हे-त हे-च ते वि-स-र-ले आ-हे-त”. “याचा अर्थ काय?’ ती विचारते. “ते तुझ्यासाठी नाही.” तो उत्तर टाळतो. “त्यात काय, माझे वडील अशी पुष्कळ पुस्तके वाचतात.” ती बालसुलभ चढाओढीच्या भावनेने उत्तर देते “…आणि माझी आई मासिके वाचते, ’फिल्मफेअर’, ’फेमिना’ वगैरे’.” ती ठसक्यात सांगते. त्या अपरिचिताला आपल्याला दोन आई-वडील आहेत हे ही सांगून मोकळी होते (इथे  श्रीलंकन तमिळांच्या  संदर्भात विचार केला तर श्रीलंका ही तेथील तमिळांची जन्मदात्री तर भारत ही दत्तक मातृभूमी म्हणता येईल.) तो आता तिच्याशी अधिक मोकळेपणे बोलू लागलाय. “तुझे नाव काय?” अमु त्याला नाव सांगते नि उलट विचारते “तुझे नाव काय?” त्यावर उत्तर टाळून तो पुन्हा विचारतो “तुझी आई कुठे आहे?” त्याच्या प्रश्नाकडे तिचे लक्ष नाही. आता स्थानिक बोली भाषेच्या प्रभावामुळे असलेले त्याच्या तमिळ उच्चारातील वेगळेपण तिने टिपले आहे. “तुझे तमिळ असे विचित्र का आहे?” ती सरळपणे विचारते. “हे ही तमिळच आहे.”  तो दुखावून सांगतो. (भारतातील तमिळांनी आम्हीही तमिळच आहोत हे मान्य करून त्या भ्रातृभावाने वागावे अशी त्या आपल्या भूमीतच पोरके होऊ घातलेल्या नागरिकांची वेदना या निमित्ताने उसळून वर येते.)
    “लिहिते होण्याआधी तुम्हाला उत्तम शिक्षणाची गरज आहे. तुम्ही हे ही तपासून पहायला हवे की इतर कोणी तुमची गोष्ट अधिक चांगल्या प्रकारे लिहू शकते का?…..” तिरुचे भाषण सुरु आहे. इकडे विक्रम नि इन्द्रा अमुच्या शोधात बागेत येतात.

    “तुझे वडील कुठे आहेत? गावी आहेत?” अमुचे प्रश्न संपतच नाहीत. तो फक्त एक आवंढा गिळतो. (कदाचित तिथे चाललेल्या संघर्षात त्यांचा बळी गेला असावा.) इतक्यात तिला तिच्या शोधात आलेले इन्द्रा नि विक्रम दिसतात. ती त्यांना हाक मारून आपण इकडे असल्याचे सांगते. ते येऊन तिला घेऊन जात असताना मागे वळून ती आपल्या त्या अनामिक मित्राला मद्रासला नि आपल्या घरी येण्याचे आमंत्रण देऊन टाकते. “आपल्या देशी”च्या त्या अनामिकाशीही तिचे असे ओलाव्याचे नाते जुळून गेल्यासारखे तिला वाटते.
    “…सर्व गोष्टी जगण्यापाशीच सुरू होतात नि तिथेच संपतात….” तिरुचे भाषण सुरू आहे.
    इन्द्रा आणि विक्रम यांच्याबरोबर तिरुच्या भाषणाच्या स्थानी परतत असतानाच त्या अनामिकाचे पुस्तक आपल्याकडेच राहून गेले असे अमुला लक्षात येते. त्याला ते देण्यासाठी ती मागे वळते. इकडे तो आपली खुर्ची ढकलत रस्त्याच्या दिशेने चालू लागला आहे. रस्त्याच्या एका बाजूने लष्कराची काही वाहने येताना दिसतात. रस्त्याच्या कडेला पोचलेल्या त्या खुर्चीमधल्या व्यक्तीच्या चेहर्‍यावर प्रथम निर्धार नि लगेचच हिंस्र भाव दिसू लागतात. त्या काफिल्यातील पहिले वाहन त्याच्या समोर पोहोचताच तो अचानक उठतो नि उडी मारून त्या वाहनावर चढतो. घुसखोराला पळून जाता येऊ नये यासाठी मागच्या गाड्या चटकन त्या गाडीला घेराव घालतात, इतक्यात मोठा स्फोट होतो नि तो सारा काफिला उध्वस्त होतो. स्फोट इतका जबरदस्त असतो की संमेलन चालू असलेल्या सभागृहापर्यंत त्याचा दणका पोहोचतो नि तेथील खिडक्यांची तावदाने फुटतात, व्यासपीठावरील खुर्च्या, पोडियम उध्वस्त होते. पुस्तक परत देण्यास निघालेली अमु अर्ध्या वाटेवर असताना झालेल्या त्या स्फोटाने उडून हिरवळीवर आदळते. उताणी पडलेल्या अमुला दिसते ती स्फोटाने उडालेली नि खालच्या दिशेने झेपावणारी ती चाकाची खुर्ची नि त्याबरोबर उधळलेले कुठल्याशा पुस्तकाचे सुटे झालेले कागद. जेव्हा प्रश्न जीवनमरणाचा असतो तेव्हा ढीगभर कागदांचाही पालापाचोळा होऊन जातो.

    (क्रमश:) << मागील भागपुढील भाग >>

    कण्णत्तिल मु्त्तमिताल : एक अग्निपाथेर पांचाली – भाग २

    उन्मळून पडलेले निष्पर्ण झाड, ते ही समुद्रकिनारी!  हे इथे कसं आलं?  त्याच्या मूळ स्थानापासून त्याला इथे कोणीतरी ओढून घेऊन आलं का? इथे नव्या जागी न रुजता  ते असं निष्पर्ण का झालं असावं. एक शबल झालेली होडी, किनार्‍यावर अनाथ होऊन पडलेली, पुन्हा केव्हाही समुद्रात न लोटली जाणारी, उपेक्षित. पार्श्वभूमीवर ‘हे देवदत्त कुसुमा…’ ऐकू येऊ लागते.

    आपल्या आयुष्याचे सत्य अचानक सामोरे आल्याने अमु सैरभैर झाली आहे. बदलत्या परिस्थितीत आपले जग हरवले की काय या शंकेने तिला ग्रासले असावे. सतत अस्वस्थ असलेल्या अमुमध्ये आता पूर्वीचा चैतन्याचा लवलेशही दिसत नाही. अखेर एके दिवशी तो ताण असह्य होऊन ती शाळेतून पळून जाते. तिला तिच्या जन्मदात्रीकडे जायचे आहे. उण्यापुर्‍या नऊ वर्षांच्या त्या मुलीला परगावी जायचे कसे याची नीटशी कल्पनाही नसावी. तिचे आई-वडील नि भाऊ जागोजागी तिचा शोध घेत राहतात, तिच्या अलिकडील घराबाहेरिल वर्तनाचा वेध घेत राहतात. अखेर पेरांबूर रेल्वे स्टेशनवरून अमु तिथे असल्याचा संदेश येतो. आई-वडील धावतात.  आता गणेशन, कमळी, जी.के. सगळ्यांना कंठ फुटतो. तुम्ही तिला हे सर्व सांगण्याची घाई केलीत हे त्यांच मत प्रत्येकजण ऐकवत राहतो. अखेर ‘मी तुला तुझ्या मुलांना कसं वाढवावं हे शिकवलं नाही. तू ही मला शिकवू नकोस.’ असे स्वभावानुरूप तीव्र उत्तर तिरू जी.के.ला देतो. आपण तिला मातेचे प्रेम देण्यात कुठे कमी पडलो हे न समजून इन्द्रा ‘मी काय कमी केलं म्हणून तिने हे असं वागावं’ इन्द्राला समजत नाही. 

    सारे स्टेशनवर पोचतात. सर्वांपुढे तीरासारखी धावत सुटलेली इन्द्रा अमुसमोर येते, क्षणभर थबकते.  पुढे पाऊल टाकणार इतक्यात पाठोपाठ आलेला तिरु मधे येतो…. मागे इन्द्राची आकृती धूसर होत जाते. बाप-मुलीच्या या नात्यात तिच्या आईचे स्थानही दुय्यम आहे हे मणि सूचित करतो. कसे ते कथेच्या पुढच्या टप्प्यात तो आपल्याला सांगणारच असतो. इकडे अमु तिरुच्या गळ्यात पडते नि मातृत्वाचा अधिकार नाकारल्याच्या भावनेने विद्ध झालेली इन्द्रा मागे आपल्या भावना नियंत्रणात ठेवण्याचा आटोकाट प्रयत्न करताना दिसते. तिच्याकडे लक्ष जाताच आता आई चांगलीच रागावणार हे ध्यानात येऊन अमु नजरेनेच तिरुला मध्यस्थीची साद घालते. 
     

    घरी पोहोचताच मात्र गळ्यात पडलेली भावंडे ‘सारे काही तसेच आहे’ याची ग्वाहीच देतात. गळ्यात गळे घालून भांडण मिटवून टाकणार्‍या अमु आणि तिच्या अम्माकडे पाहून मंद स्मित करणार्‍या तिरुला ‘…आणि हो, आमच्या या रुसव्या-फुगव्याबद्दल तुझ्या पुस्तकात काही लिहिशील तर खबरदार’ असा दम इन्द्रा देऊन ठेवते. या लुटुपुटूच्या भांडणात दाराआडून लपून हा सारा संवाद ऐकणारे अखिल, विनयही येऊन सामील होतात आणि अमुच्या आततायी वर्तनाने घरात उठेलेले हे लहानसे वादळ विरून जाते.
     

    अमु ही आपली सख्खी बहीण नाही, तिला आपल्या आई-वडीलांनी दत्तक घेतले होते हे समजल्यावर भावांकडून चिडवाचिडवी सुरू होते. ’तुला जुन्या वृत्तपत्रांच्या बदल्यात आणले आहे.’ अमुकडून नेहमी मार खाणारा विनय चिडवतो. त्याआधारे अमुची प्रश्नावली पुन्हा सुरू होते. ’तुम्ही मला विकत घेतलंत?’ ती तिरुला विचारते. ’तू तर अमूल्य आहेस, तुला विकत कसे घेता येईल.’ तो किंचित हळवा होतो. ’तिने – माझ्या आईने – मला का सोडले?’ ’तिचे नाव काय?’ ’ ती कशी दिसते?’ ’तुम्ही मला का दत्तक घेतले?’ तिचे प्रश्न संपत नाहीत. आयुष्याच्या अनेक रंगात न्हाऊ पाहणारी अमु, तिचे आयुष्य आता एकाच रंगाचा वेध घेते आहे. 

    शेवटच्या प्रश्नावर तिरुचे उत्तर विलक्षण आहे, काळजाचा ठाव घेणारे आहे. तो म्हणतो ’आम्ही तुला दत्तक नाही घेतलं, तूच आम्हाला दत्तक घेतलं आहेस.’ वरकरणी शब्दाचा खेळ वाटेल असे वाक्य एका हृद्य सत्याचा उलगडा करते आहे. हे सांगत असतानाच वरकरणी करारी, टोकाच्या वस्तुनिष्ठ भासणार्‍या तिरुच्या व्यक्तिमत्त्वाची हळवी बाजू समोर येऊ लागते.

    तिरु हळूहळू तिच्या जन्माची कहाणी सांगू लागतो. त्याने तिच्याच आयुष्याच्या सुरुवातीच्या कालखंडाआधारे लिहिलेल्या ’अम्ब्रेला’ या कादंबरीचे प्रसंग पडद्यावर साकार होऊ लागतात. पडद्यावर जणू त्याच्या कादंबरीचे सादरीकरण व्हावे तशी ती त्याच्या निवेदनातून साकार होऊ लागते. सुरुवात होते तीच मुळी ’ते कोण आहेत?’ या प्रश्नाने!

    सायंकालीन प्रकाशात दिगंतापर्यंत पसरलेला समुद्र दिसतो आहे. प्रत्यक्ष सूर्य कुठे दिसत नाही. त्याची अस्तकालीन किरणे धूसर आसमंतात वेडीवाकडी पसरलेली दिसतात. डाव्या बाजूने आलेला एक जमिनीचा अरुंद तुकडा त्यात मधेच घुसल्यासारखा. त्या एवढ्याशा तुकड्यावर दाटीवाटीने बसलेले लोक दिसतात. त्यातील एक जोराने ओरडत जिवाच्या आकांताने धावत धावत त्या तुकड्याच्या एका टोकाशी जातो नि त्वेषाने जमिनीवरून काहीतरी उचलून दूरवर कुण्या अज्ञात शत्रूला फेकून मारतो. काही अपशब्द उच्चारताना दिसतो. पण त्याने उच्चारलेले शब्द आपल्या कानावर पडत नाहीत! पार्श्वभूमीवर खाली बसलेले इतरही आवेशाने त्या दिशेने हातवारे करताना दिसतात. पुढे गेलेला तो इसम आता मागे वळतो हातातील बोचके खाली टाकतो नि मागून आलेल्या आठ-दहा वर्षांच्या मुलाला उचलून घेतो. पार्श्वभूमीवर तिरुच्या आवाजात कादंबरीतील वाक्ये ऐकू येऊ लागतात.
    ते…
    ते आले आहेत सोडून आपली मातृभूमी
    जिथे काड्याची पेटी पंधरा रुपयांना मिळते;
    जिथे केरोसिन, वीज, औषधे उपलब्ध नाहीत,
    जिथे शाळांतूनही युद्धघोषणा ऐकू येत आहेत.
    ते…
    ते आले आहेत सोडून आपली मातृभूमी
    आले आहेत गमावून सारे जिव्हाळ्याचे;
    आले आहेत गमावून आपले सारे संचित,
    आले आहेत समुद्र लंघून नव्या भूमीवर,
    जिथे त्यांच्या स्वागतास कुणी उत्सुक नाही;
    जिथे त्यांचे झालेत भर समुद्रातील त्रिशंकू
    मागताहेत ते फक्त निवारा, एका छत्रीचा;
    मागताहेत एक क्षण सहृदयतेचा, दिलाशाचा

     तथाकथित निर्वासित छावण्यांनी त्यांना
    दिला आहे एक खुला तुरूंग… फक्त!


    हे स्वगत ऐकू येत असतानाच हळूहळू त्या जमीनीच्या चिंचोळ्या पट्टीवरचे दृष्य आता अधिक जवळून दिसू लागते.  समुद्रकिनार्‍यावर बैठक मारून बसलेले अनेक लोक दिसतात. अचानक त्यातील एक दोन उघडीवाघडी मुले हर्षभरित होऊन उठतात नि आपला शर्ट हवेत उडवताना दिसतात. पाठोपाठ. तटरक्षक दलाची एक नौका येताना दिसते. समुद्रकिनारी बसलेल्या त्या घोळक्यातील एका गर्भार स्त्रीला तिच्याबरोबरच्या दोघी मध्यमवयीन स्त्रिया आधार देऊन उठवतात. तिसरी स्त्री तिच्या पाठीमागे एक छत्री तिच्या डोक्यावर धरून उभी आहे, उसळत्या सागराला उल्लंघून आलेल्या पण मातृत्वाच्या वाटेवर असलेल्या स्त्रीला ऊन लागू नये म्हणून. 
    हे आहेत निर्वासित, त्यांच्या हक्काच्या भूमीतून हाकलून दिलेले, सर्वस्वाला वंचित झालेले. “त्या तरुण नि वृद्ध, स्त्री नि पुरुष निर्वासितांच्या गर्दीत आहे एक गर्भार स्त्री, जिचे दिवस भरत आलेत, जिचे बाळ या जगात येण्याचा जिवाच्या आकांताने प्रयत्न करते आहे. ही कथा आहे त्या बाळाची, म्हणजेच तुझी! तुझ्यामुळेच मी लिहू लागलो, तूच माझी पहिली प्रेरणा आहेस.” तिरु अमुला सांगू लागतो… 


    जिथे प्रसववेदनांनी विव्हळ झालेल्या श्यामाला चार स्त्रिया उचलून बंदिस्त खोलीत नेतात. मणिने आपल्यासमोर मांडलेल्या माञ्कुलम् नि चेन्नईमधील दोन अर्धुकांचा सांधा रामेश्वरमच्या निर्वासित छावणीमधील त्या दृष्याने जुळतो नि पुढची कथा आपल्यासमोर उलगडू लागते. आता त्या कादंबरीच्या आधारे कधी तिरु तर कधी इन्द्रा अमुला तिच्या आजवरच्या आयुष्याचे तपशील सांगू लागतात. 

    “आपल्या मुलीला तिने खिडकीतूनच पाहिले. तिला स्पर्श करण्याचा तिला मोह झाला. पण तिने तो आवरला. कारण एकदा स्पर्श केला की आपण तिला सोडून जाऊ शकणार नाही नि आपली मुलगीही ही आपला पहिला स्पर्श ओळखून आपल्याविना राहू शकणार नाही हे तिला समजत होते. अखेर आपल्या मनावर दगड ठेवून ती निघून गेली. कोण जाणे तिच्या देशी कोण/काय तिची वाट पहात होते, एखादे अनुल्लंघनीय असे कर्तव्य? तिचा पती? की युद्ध? कुणास ठाऊक! तिचे गाल अश्रूंनी भरले आहे, छाती दुधाने तटतटते आहे अशा स्थितीत तिला आपले बाळ सोडून जाणे भाग पडले. पण ते काहीही असो, तिच्या त्या क्रूर कृत्याचे समर्थन कशानेही होऊ शकत नाही……” पडद्यावर ’अम्ब्रेला’ मधील ही वाक्ये वाचताना रंगून गेलेली इन्द्रा दिसते. “मी जेव्हा जेव्हा तुझ्याबद्दल वाचत असे तेव्हा तेव्हा मी नव्याने अमुच्या प्रेमात पडत असे.” इन्द्रा अमुला सांगत असते.

    इन्द्रा ही तिरुच्या शेजारी राहणारी मुलगी. आपल्या नावाने तिरु का लिहितो या कोड्यात पडलेली नि अमुची कथा वाचताना स्फुंदून स्फुंदून रडणारी नि तिरुवर जीव जडवून बसलेली, सोशलॉजी माझा वीक सब्जेक्ट आहे या बहाण्याखाली त्याच्याकडे डिफिकल्टी विचारायला येणारी. त्याच्या कथेतील ती छोटी मुलगी खरोखरच वास्तवात आहे की त्याची केवळ कल्पना हे जाणून घेऊ पाहणारी, त्या छोटीला भेटवण्याचा आग्रह धरणारी नि आपले नाव वापरल्याबद्दल लेखनाच्या रॉयल्टीतला निम्मा वाटा मला मिळाला पाहिजे असा लटका दम देणारी.

    रेड-क्रॉस सेंटरमधे असलेल्या छोटीला भेटायला इन्द्रा येते ती तिथल्या मेट्रनला आपणही त्या छोटीची गोष्ट ऐकून रडलो याची कबुली देत (तिरुसमोर मात्र तिने आधी याचा इन्कार करण्याचा दुबळा प्रयत्न केलेला असतो). पाळण्यात रडत असलेली छोटी इन्द्राला पाहूनच शांत होते. जणू तिला आपल्या व्यक्तीची ओळखच पटते. (हे सारे दृश्य मणिने एकाच टेकमधे घेतल्यामुळे विलक्षण परिणामकारक झाले आहे.) नाचरी, खेळकर इन्द्राही वात्सल्यभावाने गंभीर होते. अजून नावही नसलेल्या त्या छोट्या कळीला  नावही  – ’अमुधा’ – तीच सुचवते . थोडीशी स्वार्थी भावना जागृत झाल्याने “तू हिला दत्तक घेणार आहेस का, की तुझा आदर्शवाद कथेपुरताच मर्यादित आहे?” असा रोखठोक प्रश्न तिरुला करते. इतके दिवस आपल्या नि या छोट्या कळीच्या नात्याबद्दल चाचपडत असलेल्या तिरुला अचानक आपला मार्ग स्वच्छ दिसतो नि त्याच्या चेहर्‍यावर हलकेसे स्मित उमटते. त्याचवेळी अमुला पाळण्यात ठेवून दूर होऊ पाहणार्‍या इन्द्राचे बोट पकडून ठेवून अमु तिलाही या अनोख्या नात्याचा भाग बनवू पाहते.

    तिरुच्या बहिणीचा दत्तक – ते ही लग्नापूर्वी नि कुण्या पोरक्या काळ्या मुलीला – घेण्यास अर्थातच विरोध असतो. तू असे काही केलेस तर मी सरळ माझ्या नवर्‍याकडे मद्रासला रहायला जाईन अशी धमकीही ती देते. तिच्या धमकीकडे साफ दुर्लक्ष करून तो “मला रेड-क्रॉसला भरून देण्याच्या फॉर्मवर तुझी सही लागेल.” असे सांगतो. आपल्या स्वभावानुसार तो विनंती वगैरे करण्याच्या फंदात न पडता तो थेट बोलतो आहे. या त्याच्या सूचनेवर “मी मेल्यावर घे” असे फणकार्‍याने उत्तर देऊन ती चालती होते.
    इन्द्राचे लग्न ठरवण्याचा घाट तिचे वडील घालतात. तिरुवर जीव जडवून बसलेल्या इन्द्राची घुसमट तिच्या चेहर्‍यावर दिसू लागते. प्रत्यक्ष वधूपरीक्षेच्या वेळीही तिची नजर तिरुचाच वेध घेत राहते. दुसर्‍या दिवशी तिरुची बहीण इन्द्राला म्हणते “मला भीती होती तू माझ्या भावाला भुरळ घालशील अशी.” खरंतर तिला तसे घडावे अशी अपेक्षा असते म्हणून कदाचित ती आडवळणाने तसे सुचवत असावी असे दिसते. “त्याला भुरळ घालणे इतके सोपे नाही.” इन्द्रा ठसक्यात प्रत्युत्तर देते. कमळीची पाठ वळताच “मी आता आत्महत्त्याच करणार आहे” असा तिरुला धाक घालते. “खरंच? मग मी त्यावरही एक गोष्ट लिहू शकेन.” तो हसण्यावारी नेऊ पाहतो. ती निघून गेल्यावर त्याची बहिणही “ती तुझ्या प्रेमात पडली आहे.” असे सांगून त्यालाही उद्युक्त करू पाहते. “तू ही तिच्या प्रेमात आहेस?” असा थेट प्रश्नही विचारते. तो काही उत्तर देत नाही. निरुपाय होऊन ती विचारते “तू काही का करत नाहीस.” “मी काय करणार?” या त्याच्या प्रश्नावर वैतागून “तिला घेऊन पळून जा.” असा स्पष्ट सल्लाही देते. पण तिरु अस्सल बुद्धिवादी प्राणी आहे. ‘जर तिला त्या खाणीच्या मालकाशी लग्न करायचे नसेल तर तसे आपल्या वडिलांना स्पष्ट सांगण्याचं धैर्य तिच्यात असायला हवं.’ त्याचं उत्तर भावनिकतेच्या पेक्षा तार्किकतेला अनुसरते.


    इकडे रेड-क्रॉसच्या ऑफिसमधे तिरु गणेशन (इन्द्राचे वडील, रिटायर्ड तहसीलदार) नि आपली बहीण यांना घेऊन आलाय. हे दोघे माझ्याबरोबर अमुच्या दत्तकविधानाचे साक्षीदार आहेत असे तो सांगतो. गणेशन अवाक्. त्यांना येण्याचा येथे येण्याचा हेतूही ठाऊक नाही. ते म्हणतात “तू विचार करतोस, लिहितोस नि आता त्यानुसार वागूही पाहतो आहेस हे ठीक आहे. पण हे अव्यवहार्य आहे असे तुला वाटंत नाही का?” तिरु आपल्या फटकळ स्वभावाला अनुसरून “मी तुम्हाला सही मागतोय, सल्ला नव्हे” म्हणून फटकारतो. परंतु ’सोशल वेल्फेअर बोर्डा’च्या नियमानुसार अविवाहित पुरुषांना दत्तक घेण्याची परवानगी नसल्याने तिरुचा तिथे येण्याच्या हेतू निष्फळ होतो. हताश झालेला तिरु क्षणार्धात एक निर्णय घेतो नि निर्धाराने उठतो.
    तो घरी येतो तो थेट इन्द्रासमोर जाऊन उभा राहतो. “माझ्या आत्महत्त्येसाठी काय आणलंस, दोरी की विष?” त्याने पूर्वी केलेल्या थट्टेने ती अजून घुश्शातच आहे. पण तो एका निश्चयाने तिथे आला आहे. तिच्या रागाकडे साफ दुर्लक्ष करीत तो विचारतो. “तुझे वय काय? तू अठरा वर्षांहुन मोठी आहेस का?” “असेन तर काय होईल?” तिचा फटकळ प्रश्न. “तर तू माझ्याशी लग्न करशील…. नि अमुची आई होशील का?” अतिशय वैचित्र्यपूर्ण असा लग्नाचा प्रस्ताव ऐकून ती स्तंभितच होते. अखेर त्याने लग्नाचा प्रस्ताव मांडला म्हणून हर्षभरित व्हावे की त्या प्रस्तावातील वेगळ्या जबाबदारीने गंभीर व्हावे अशा काहीशा द्विधा मनस्थितीत ती सापडते. तिची दोलायमान अवस्था पाहून तो तिला पूर्ण विचारांती निर्णय घेण्याचा सल्ला देतो. थोडी सावरल्यावर दुखावून ती विचारते “मी एक वर्ष वाट पाहिली. आज माझी अवस्था त्या मुलीबरोबर येणार्‍या फ्री गिफ्ट सारखी केली आहेस तू. तू माझ्यासाठी अमुधाला दत्तक घेतो आहेस की तिच्यासाठी माझ्याशी लग्न करतो आहेस ते सांग आधी.’ त्यावर तो तिला आश्वस्त करतो की तुम्ही दोघी मला माझ्या दोन डोळ्यासारख्या आहात. माझ्या दोन्ही गालांवर मला दोन स्नेहपूर्ण चुंबने (कण्णत्तिल मुत्तमिताल)  हवी आहेत नि ती तुम्हा दोघींची असावीत असे मला वाटते, म्हणून मी तुम्हा दोघींना एकदमच मागतो आहे.’ इन्द्रा नि तिरुच्या लग्नानंतर ते दोघे अमुला दत्तक घेण्याची औपचारिकता पार पाडतात. गणेशन आनंदाने साक्षीदार म्हणून सही करतात, नि कमळीही.

    कण्णत्तिल मु्त्तमिताल : एक अग्निपाथेर पांचाली – भाग १

    उत्तर श्रीलंकेतील माञ्कुलम् गावच्या कुण्या श्यामाच्या लग्नाची लगबग चालू आहे.  लग्नासाठी निघालेल्या श्यामाची थट्टामस्करी चालू आहे. “तिला तिच्या होणार्‍या नवर्‍याचे नावसुद्धा ठाऊक नाही.” एक सखी डिवचते.  ”हो मला ठाऊक आहे, दिलीपन.’ ती मोठ्याने म्हणते, नि लाजून जीभ चावते.  गावातून तिला घेऊन चाललेल्या तिच्या वडिलांचीही ‘आता तू ही मनावर घे देवनाथन, किती दिवस एकटा राहणार असा.’ अशी थट्टा समवयस्क वृद्ध स्त्रिया करताहेत.  श्यामाचा भाऊ लग्नात तिला हळूच विचारतो ’तुझ्यासाठी तुझ्या भावाने निवडलेला वर तुला पसंत आहे ना?’ ती ही हसून पसंतीची पावती देते.

    लग्नानंतर गावाजवळच्या जंगलातला वडाखालचा देव पूजताना दिलीपन विचारतो “हे कशासाठी?” “लवकर मूल व्हावे म्हणून.” तो गंभीर. “मला चांऽगली ८ मुले व्हायला हवी आहेत.” ती खट्याळपणे म्हणते. “मला इतक्यात मूल नको?” दिलीपन म्हणतो. “का?” ती चकित. “जोवर या देशातील वातावरण शांत होत नाही तोवर नाही. एक पहाट अशी उजाडेल, जेव्हा इथे शांतता असेल. तेव्हा तू मला मूल दे. तोवर नको.” त्यांचे दांपत्यजीवन सुरू होते. जंगलातील तळ्यावर दोघे बोलत बसले आहे. नवथर दांपत्याची थट्टामस्करी चालू आहे. अचानक दिलीपन सावध होतो, काही कानोसा घेऊ पाहतो. खेळकरपणे त्याच्या गालावर माती चोपडणार्‍या श्यामाच्या तोंडावर हात ठेवून तो तिला चूप राहण्यास सांगतो.
     

    ज्यांच्या शेंड्यापर्यंत नजर पोचणार नाही अशा उंच वृक्षांच्या जंगलात हालचाल दिसू लागते. झाडांच्या दाटीतून भोवतालच्या जंगलाच्या रंगसंगतीमधे मिसळून गेलेले हेल्मेटधारी सैनिक एक एक करत प्रगट होऊ लागतात. सर्वात पुढे आहे तो भूसुरुंग शोधणारा सैनिक, त्याच्या हाती असे सुरूंग शोधणारे लांब दांडा नि खाली वर्तुळाकृती सेन्सर असणारे सुरुंगशोधक यंत्र. इतर सर्व सावधपणे त्याच्यापासून मागे सुरक्षित अंतरावरून पुढे सरकणारे. सैन्याच्या तुकडीच्या मागे धडधडत येणारा अधे मधे येणार्‍या झुडपांना बेगुमानपणे चिरडत येणारा रणगाडा. विशाल वृक्षामागे लपलेला दिलीपन नि आवाज करू नये म्हणून त्याने तोंड दाबून धरलेली श्यामा… धास्तावलेला दिलीपन….  श्यामाने तिच्या आईवडिलांकडे जावे म्हणून आग्रह धरणारा… ”आपली भूमी बेगुमानपणे चिरडत जाणार्‍या या बुटांना पायबंद घालायलाच हवा मला.” ती अर्थातच घाबरलेली, त्याला एकटे सोडायची तिची तयारी नाही. कशीबशी समजूत घालून तो तिला तिच्या वडिलांकडे जायला भाग पाडतो. तिथून निघून जात असता ती मागे वळून पाहते तो झाडांच्या आडून वेगाने त्या सैन्याच्या तुकडीचा माग काढत जाणारा दिलीपन तिला पाठमोरा दिसतो… क्षणार्धात जंगलात नाहीसा होतो.
    पार्श्वभूमीवर ‘श्वेतसुमनांसाठी…’ हे गीत ऐकू येऊ लागते नि पडद्यावर श्रेयनामावली साकार होऊ लागते.
    श्वेतसुमने विश्वात बहरावी
    शांतीची पहाट-चाहूल यावी
    भूमी सुवर्ण-किरणे उजळावी
    पुष्पे आळस झटकून फुलावी
    उबदार कुशीत आईच्या
    छोट्या मुलास जाग यावी
    त्या इटुकल्या स्मितासवे

    ती पहाटवेळ उमलावी

    वार्‍याच्या सुरात, पावसाच्या गाण्यात
    मौनाचा विश्रब्ध आनंद, देता येईल ?
    कोटी कीर्तनांत, कवी निर्मीत शब्दांत,
    चिमुकल्या अश्रूचा अर्थ, सांगता येईल?
    जिथे मुलाचे हात पोहचतात,
    चांदोबा, तिथे तू उगवशील?
    जिथे मानवजात युद्ध थांबवेल,

    श्वेतकोकीळे, तिथे तू गाशील?

     लग्नानंतर काही दिवस गेले आहेत. दिलीपन आता फरार…. श्यामा वडिलांकडे…. गर्भार…. संघर्षाची नांदी संपून प्रत्यक्ष संघर्षाला सुरुवात झालेली आहे.  लढाईचे अस्तित्त्व हे श्यामाच्या नित्यकर्मांच्या पार्श्वभूमीवर ऐकू येणार्‍या स्फोटांच्या आवाजानेच दर्शवले जाते. त्यानंतर दिसते ती प्रवाशांनी खचाखच भरलेली होडी. श्यामाला घेऊन त्या होडीतून परागंदा होऊ पाहणारे तिचे वडील… दिलीपन आला तर त्याला कसे समजेल म्हणून इथेच आपले मूल जन्माला घालण्याचा तिचा हट्ट… इथेच, पण कुठे? हॉस्पिटलचे तर स्मशान झाले आहे? – तिचे वडील सांगतात… ’आपल्याकडे पुरेसे कपडेही नाहीत. शिवाय मी दिलीपनला शोधून नंतर तुझ्याकडे पाठवण्याची व्यवस्था करेन.’ त्या आश्वासनातील फोलपणा जेवढा देवनाथनना ठाऊक आहे तितकाच श्यामालाही. गृहयुद्धाने आता आपले बळी घ्यायला सुरुवात केली आहे. लढणार्‍यांबरोबर सर्वसामान्यांचे आयुष्यही त्याने आता कवेत घेतले आहे. श्रेयनामावलीची मांडणीदेखील दाद द्यावी अशी. स्वतंत्रपणे नामावली न येता, अधेमधे काही प्रसंगांचा चपखल वापर करून केलेली मांडणी, पार्श्वभूमीवर ऐकू येणारे स्फोटांचे, गोळीबारांचे, विमानांचे, धडाडणार्‍या तोफांचे, संघर्षात बळी जाणार्‍यांच्या आक्रंदनाचे आवाज, याला जोड म्हणून परिणामकारक पार्श्वसंगीताचा वापर करून कथेसाठी उभी केलेली संघर्षाची, लढाईची पार्श्वभूमी…. त्यानंतर येणारे वादळवार्‍यांनी उधाणलेल्या भर समुद्रात नशीबाचे हेलकावे खाणारी ती होडी….हेलकावणार्‍या होडीशी जिवाच्या आकांताने लढणारे नाखव्याचे उघडे वाघडे सहाय्यक…. हा सारा प्रसंगच एक मेटॅफर एक प्रतीक बनून वास्तवातील लढाईचे दर्शन घडवतो. अधे मधे येणार्‍या शीर्षकांमुळे एखाद्या कोलाजचा फॉर्म घेऊन त्या झगड्याला एक वेगळे परिमाण देतो.

    हेलकावणार्‍या होड्यांचा संघर्ष चालू असताना, दिवस भरत आलेली श्यामा तिच्या शारीरिक अवस्थेशीही लढते आहे…. पलिकडच्या होडीवरून कुणी सांगतो ’तू इथे काय करते आहेस. तिकडे दिलीपन ‘वावुनिया’च्या जंगलात जखमी होऊन पडला आहे.’ दर्याच्या उधाणात, नि सहप्रवाशांच्या कोलाहलात तो काय म्हणतोय ते ही तिला नीटसे ऐकू येत नाही. ’तू काय म्हणतोयस, कुणी पाहिलं त्याला’ ती पुन्हा विचारते. ’तो जखमी आहे, गोळ्या लागल्यायत त्याला’ तो तिकडून सांगतोय, इकडे श्यामाला मात्र ते ऐकू येत नाही…होड्यांचा प्रसंग हळूहळू विरत जात असताना केलेला बासरीचा वापर विलक्षण अनुभूती देणारा.


    चित्रपटाची सुरुवात श्यामा नि दिलीपन यांच्या लग्नाने होणे हे एका अर्थाने लक्षणीय. भारतीय मानसिकतेनुसार  जोडीदार  मिळवणे/मिळणे हा आयुष्यातील सर्वोच्च सुखाचा क्षण. श्यामा नि दिलीपन यांच्याबाबत तो सर्वोच्च सुखाचा क्षण आला आहे. कदाचित एका लाक्षणिक अर्थाने त्यांच्या आयुष्यातील सर्वोच्च बिंदूपाशी ते आता पोहोचले आहेत. Now it could only be way down असा काहीसा संकेतही यातून द्यायचा असावा.
    रामेश्वरम् ची निर्वासित छावणी….निर्वासितांची नोंद करणार्‍या अधिकार्‍याच्या प्रश्नांना उत्तरे देता देताच प्रसवकळा असह्य होऊन कोसळलेली श्यामा…निर्वासितांपैकी काही स्त्रिया तिला घेऊन तात्पुरत्या निवार्‍याला नेताना दिसतात…..पार्श्वभूमीवर बालकाचे पहिले रडणे ऐकू येते.
    इथे श्रेयनामावली संपते नि चित्रपट काळात सुमारे आठ-नऊ वर्षांनी पुढे सरकतो… सागर ओलांडून तो भारतात प्रवेश करतो नि तेथील चेन्नई शहरातील कथा सांगू लागतो……
    छोटी शाळकरी मुलगी ’अमुधा’ (अर्थ ’अमृत’ किंवा फुलाच्या गाभ्यातील मध, नेक्टर). चंचल, नटखट आणि बोलघेवडी. ती स्वत:च आपली ओळख करून देते आहे. ’मी अमुधा, ५ वी ड मधे शिकते.’ तीची स्वप्ने “…अम्म् …मोठे होऊन डान्सर व्हायचे आहे… नाही नाही, सैंटिस्ट… नासामधे जायचे आहे…. एकदम वर्ल्ड-फेऽम्मस व्हायचे आहे.” इतर कुटुंबियांची ओळखही तीच करून देते. वडील तिरुचेल्वन, लेखक, एंजिनिअर “… आणि तापट!” आपली पत्नी इन्द्रा हिच्याच टोपणनावाने (का बरं?’ हा प्रश्न एकदा त्याला विचारायचा आहे, इति अमु) लेख, कथा वगैरे लिहिणारा आणि लेखक म्हनून बर्‍यापैकी प्रसिद्ध असलेला. आत्मनिर्भर असण्याबाबत आग्रही असलेला, करारी, बुद्धिवादी व्यक्तिमत्त्वाचा. तिची आई इन्द्रा. अमुधाच्या शब्दात सांगायचे तर तिच्या वडिलांना न घाबरणारी या जगातील एकमेव व्यक्ती. आणि जगातील सर्वात श्रेष्ठ आई वगैरे (हे ती सांगत असतानाच एक चापट देऊन आई तिच्या गबाळेपणाबद्दल तिला रागे भरते, दुसर्‍याच क्षणी ’बॅड अम्मा’ असा शेरा मारून अमुधा आवरासावर करू लागते.)  इन्द्रा टीवी चॅनेलवर वृत्तनिवेदिका. “सारे जग तिचे ’गुड मॉर्निंग’ ऐकून जागे होते…. अं, आम्ही सोडून…. आम्हाला मात्र खेकसून उठवते ती.”  अमुधाला दोन भाऊ. पहिला विनयन (“मी त्याच्याशी सारखे भांडत असते”- अमु). धाकटा अखिलन, अमुच्या खोड्यांची चुगली अम्मा किंवा अप्पांकडे करणे हे याचे काम. आणि ताता म्हणजे इन्द्राचे वडील, अमुचे आजोबा टी. गणेशन, रिटायर्ड तहसीलदार. यांच्याकडे जगातील प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर असते “…फक्त आपला चष्मा कुठे आहे हा सोडून.” याशिवाय तिरुचेल्वनची मोठी बहीण – अक्का – कमळी जिने तिरूला लहानाचे मोठे केले आहे, तिचा नवरा जी.के. आणि त्यांची मुले म्हणजे चष्मा लावणारी आनंदी आणि -अमुच्या भाषेत – टकलू प्रदीप (ज्याच्याशी तिचे मुळीच पटत नाही). तिरु इतका स्पष्टवक्ता नि प्रामाणिक की खुद्द आपल्या बहिणीच्या जीवनावर लिहिलेल्या कादंबरीत मातृस्थानी असलेल्या बहिणीचे दुर्गुणही न लपवणारा, त्याबद्दल तिची बोलणी खाणारा (नि म्हणून ’मेन विल बी मेन’ या न्यायाने मेव्हण्याकडून पाठिंबा मिळवणारा.) सारे काही सुरात चाललेले आयुष्य. “अरे हो,आणखी एक व्यक्ती राहिली… ” अमु सांगते या तिच्या आनंदी आयुष्यात मिठाचा खडा असलेली एकच व्यक्ती म्हणजे तिची तमिळ शिक्षिका “…एकदम हिटलर.” अमुधाच्या सार्‍या खळाळत्या आनंदी आयुष्यातील मोठा खोडा, मोठा अडसर. पण सध्या तिचा विचार नकोच.
    छोट्या अमुचे व्यक्तिमत्त्व मणि आपल्याला एका गाण्यातूनच दाखवतो. (गाणे नि कथानकाचा प्रत्यक्ष संबंध असावा लागतो हे अलिकडे आपण विसरूनच गेलो आहोत.)  हे गाणे सार्‍या कुटुंबाचे हृद्य नाते अधोरेखित करणारे. ढोलावरचा ताल अप्रतिम. देशी संगीताचा सुरेख बाज. अनेक तुकडे जोडताना कॅमेर्‍याचा वेग कमी जास्त करून दिग्दर्शकाने नि संकलनाने केलेली कमाल. पण खळाळता उत्साह, चैतन्याचे झाड असलेली अमु शाळेत नि घरातही सार्‍यांना हवीहवीशी वाटणारी.  पण दुसरीकडे अमु दांडगोबा, मुलांशीही दांडगाई करणारी, आपल्यापेक्षा लहान मुलांना सांभाळून घेणारी आणि आपल्या मावशा, काकूंना जमेल ती मदत करण्यास सदैव पुढे असणारी.
    अमुचा नववा वाढदिवस आहे.  झोपेत असलेल्या अमुला तिची आई वाढदिवसाच्या शुभेच्छा देऊन जागे करते.  रोजची कामे उरकत असतानाच आपला पती समोर येताच तिच्या चेहर्‍यावरचे हसू मावळते, तिथे किंचित चिंतेची झाक येते. ’आज तिचा नववा वाढदिवस. आपण आज तिला सत्य सांगायचे असे ठरवले होते.’ ती खालच्या आवाजात आठवण करून देते. ’संध्याकाळी.’ तो निर्णय देतो नि -बहुधा- अप्रिय काम संध्याकाळवर ढकलून देतो. ’तूच सांग तिला, माझ्यात तेवढे धैर्य नाही.’ इन्द्रा सांगते, झटकन मान वळवून जवळ आलेल्या अमुला टाळून निघून जाते. सारा दिवस अमु आईवडिलांबरोबर आनंदात घालवते, देवळात जाऊन तमिळ शिक्षिकेची दुसर्‍या वर्गावर बदली करण्याबद्दल देवाला ’लाच देऊन येते’, वडिलांबरोबर समुद्रावर मनसोक्त हुंदडते.

    अखेर धैर्य गोळा करून तिरु तिच्याशी बोलू लागतो. “मी तुला एक खरीखुरी गोष्ट सांगणार आहे आज…’ तो प्रस्तावना करतो. तो आपली एखादी कथाच सांगणार असे समजून ’अय्यो, तुमच्या कथेचा शेवट मला विचारू नका हं.’ असे त्याला दटावते. तिला वाटते आता आपण मोठ्या झालो म्हणून तो आपल्याला नीट वागण्याचा उपदेश करतोय, आपण आपल्या शिक्षिकेला नावे ठेवू नयेत, आईचे ऐकावे, गणिताचे मार्क लपवू नयेत वगैरे सगळे मला ठाऊक आहे म्हणते ती. तिरु हा थेट बोलणारा माणूस आहे, त्याला आडवळणाने, सूचकपणे, गोड बोलून, समोरच्याच्या कलाने घेत सांगणे वगैरे ठाऊकच नाही. त्याच्या या रोखठोक स्वभावाला त्याच्या लहान मुलीबाबतही तो मुरड घालू शकत नाही.

     ’तू इन्द्राच्या पोटी जन्मलेली आमची मुलगी नाहीस. तू अगदी लहान असतानाच आम्ही तुला दत्तक घेतले होते.’ नऊ वर्षे जपलेले सत्य तो थेट तिच्यासमोर उघडे करतो. ’आणि विनू नि अखिल?’ तिचा प्रश्न असतो. ती दोघे आपल्या पालकांचे जैविक मुले आहेत नि आपण मात्र नाही हे रखरखीत सत्य तिच्यासमोर अचानक येऊन आदळते. इतक्या लहान वयात या दाहक वास्तवाचा सामना करताना ती अंतर्मुख होते. या सीनमधील छोट्या कीर्तनाचा अभिनय लाजवाब, एखाद्या कसलेल्या नटीने अभ्यासावा इतका. विचारांचे कल्लोळ, त्यांच्या विविध छटा केवळ नजरेतून तिने दाखवल्या आहेत. निव्वळ मुद्राभिनयातून दाखवलेले बदलते भाव पाहून तिच्यासमोर नतमस्तक व्हावे इतका समर्थ अभिनय.

    तिरु नि इन्द्राच्या संभाषणातून हे समजते की अमुधाला तिच्या दत्तकपुत्री असण्याबाबत सांगण्याचा निर्णय प्रामुख्याने तिरुचा होता. तिला तिच्या आयुष्याबद्दलच्या या सत्याची माहिती अन्य मार्गाने होऊन तिने आई-वडिलांवर अप्रामाणिक असण्याचा संशय घेण्यापेक्षा आपणच तिला विश्वासात घेऊन सांगितलेले अधिक चांगले अशी त्याची भूमिका आहे. इन्द्रा अर्थातच अमुला गमावण्याच्या धास्तीने याबाबत साशंक आहे, परंतु तिने तिरुचा निर्णय थोड्या नाराजीने का होईना पण समजून मान्य केला आहे. तिरुचे हे ‘सत्याचे प्रयोग’ इन्द्राच्या वडिलांना मान्य नाहीत. इतक्या लहान मुलीला हे सत्य इतक्यातच सांगण्याची काय गरज असा त्यांचा प्रश्न आहे.
    अमुला आता आपल्या सावळ्या कातडीची जाणीव झाली आहे! त्याचबरोबर आपल्या भावांना हे समजले तर ते आपल्याशी पूर्वीप्रमाणे आपलेपणाने वागतील का याबाबतही ती साशंक आहे. आता तिला आपल्या जन्माबाबत प्रश्न पडू लागतात. हसरी खेळकर अमु गंभीर नि अंतर्मुख होऊन जाते. हे वास्तव अमुच्या समोर आज आले असले तरी घरात आजही सारे काही पूर्वीसारखेच आहे. मी, तुझे वडील, ताता, विनय, अखिल हे आजही तुला तितकीच आपली मानतात हे अमुच्या गळी उतरवण्याचा इन्द्राचा आटापिटा चालू होतो. अमु आपल्या आईला, वडिलांना एकामागून एक प्रश्न विचारू लागते. ’मी तुम्हाला कचरापेटीमधे सापडले का?’ ’माझे जन्मदाते कोण आहेत?’ ’तुम्ही मला परत पाठवून तर देणार नाही ना?’ अखेर विकल होऊन म्हणते ’तुम्ही मला हे आज का सांगितलं. काही काळानंतर सांगितलं असतंत तर चाललं नसतं का?’ तिच्या या प्रश्नांच्या भडिमाराने इन्द्रा अधिकच चिंतित होते. आपली मुलगी आपल्याला दुरावेल ही आपली शंका वास्तवात येते की काय या शंकेने ग्रासून जाते. आणि सुरू होतो एक प्रवास मातृत्त्वाच्या शोधाचा.

    (क्रमश:) (पुढील भाग>>)